କଲାକଲାପସମ୍ପନ୍ନୌ ଲସଦ୍ରସରସାଯନୌ । ଶୀତଲସ୍ନିଗ୍ଧମୁଗ୍ଧାଙ୍ଗୌ ଶଶାଙ୍କୌ ଦ୍ଵାଵ୍ ଇଵୋଦିତୌ
କଳା ଓ ମଧୁର କଥାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଆନନ୍ଦର ରସରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସେମାନଙ୍କର ଦେହ ଶୀତଳ, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ଆକର୍ଷକ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ନୂତନ ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ର।
ରେଜେ ଲସନ୍ନୃପତିଭୋଗଵିଲାସକାନ୍ତମ୍ ଅନ୍ତଃପୁରେଷୁ ମିଥୁନଂ ତଦ୍ ଅନୁତ୍ତମଶ୍ରି । ବ୍ରହ୍ମାବ୍ଜଷଣ୍ଡକୁହରେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ରାଜହଂସଯୁଗ୍ମଂ ଵିକାସିମଦମନ୍ମଥମନ୍ଦଚାରି
ସେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଦମ୍ପତି ରାଜମହଳର ଅନ୍ତଃପୁରରେ ରାଜସିକ ଆଭାରେ ଚମକୁଥିଲେ, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅମ୍ବୁଜ ଗୁହାରେ ଦୁଇଟି ରାଜହଂସ ଫୁଲିଥିବା ପ୍ରେମରେ ଶାନ୍ତ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି।
ଏଵଂ ବହୂନି ଵର୍ଷାଣି ମିଥୁନଂ ନିର୍ଭରସ୍ପୃହମ୍ । ରେମେ ଯୌଵନଲୀଲାଭିର୍ ଅନନ୍ତାଭିର୍ ଦିନେ ଦିନେ
ଏଭଳି ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି, ସେ ଦୁଇଜଣ ଗଭୀର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ପ୍ରତିଦିନ ଯୌବନର ଅନେକ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ।
ଅଥ ଯାତେଷୁ ଵର୍ଷେଷୁ ବହୁଷ୍ଵ୍ ଆଵୃତ୍ତିଶାଲିଷୁ । ଶନୈର୍ ଗଲତି ତାରୁଣ୍ଯେ ଭିନ୍ନକୁମ୍ଭାଦ୍ ଇଵାମ୍ଭସି
ତାପରେ, ଏମିତି ଅନେକ ବର୍ଷ କଟିଗଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଏହି ଦୁଇଜଣ ଅନେକ ଦିନ ଏକାପରେ ଏକ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ଯେପରି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଘଡ଼ରୁ ପାଣି ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ଝରିଯାଏ, ସେପରି ତାଙ୍କର ଯୌବନ ମଧ୍ୟ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ହ୍ରାସ ପାଇଲା।
ଶାରଦସ୍ଯେଵ ପର୍ଣସ୍ଯ ମିଥୁନସ୍ଯାସ୍ଯ କାଲତଃ । ଈଷଦ୍ଵିରାଗୋ ହୃଦଯଂ ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରାଗ୍ରସମ୍ ଅସ୍ପୃଶତ୍
ଶରତ୍କାଳର ଗଛପତ୍ର ଭଳି, ସମୟ ଗତି ସହିତ ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ହଳୁକ ଭାବରେ ଏକ ଅଲ୍ପ ବିରାକ୍ତି ଛୁଇଁଗଲା।
ଵିରାଗଵାସନାକ୍ରାନ୍ତମ୍ ଏକାନ୍ତସ୍ଥମ୍ ଅଚିନ୍ତଯତ୍ । ମିଥୁନଂ ତଜ୍ ଜଗଦ୍ଯାତ୍ରାମ୍ ଇମାମ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଅଶାଶ୍ଵତୀମ୍
ବିରାକ୍ତିର ଭାବନାରେ ବନ୍ଧି, ଏକାନ୍ତରେ ବସି, ସେ ଦୁଇଜଣ ଏହି ଅସ୍ଥାୟୀ ସଂସାର ଯାତ୍ରା ବିଷୟରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତା କଲେ।
କିଂ ନାମେହ ମନୋହାରି ସଂସାରକୁହରଭ୍ରମେ । ତରଙ୍ଗନିକରାକାରଭଙ୍ଗୁରଵ୍ଯଵହାରିଣି
ଏହି ସଂସାରର ଭୟାନକ ଘୁର୍ଣ୍ଣିରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ କାରବାର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଓ ଭଙ୍ଗୁର, ଏଠାରେ କଣ ସତରେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଅଛି?
ପାତଃ ପକ୍ଵଫଲସ୍ଯେଵ ମରଣଂ ଦୁର୍ନିଵାରଣମ୍ । ହିମାଶନିର୍ ଇଵାମ୍ଭୋଜେ ଜରା ନିପତନୋନ୍ମୁଖୀ
ପକ୍କା ଫଳ ଯେମିତି ଅବଶ୍ୟ ଝରିପଡ଼େ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଅଟଳ; ହିମ ବା ଶିଳାବୃଷ୍ଟି ଯେମିତି ପଦ୍ମକୁ ଅଚାନକ ଆଘାତ କରେ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଦେହ ଉପରେ ଏଭଳି ଆସିପଡ଼େ।
ଆଯୁର୍ ଗଲତ୍ଯ୍ ଅଵିରତଂ ଜଲଂ କରତଲାଦ୍ ଇଵ । ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ଲତାତୁମ୍ବୀ ତୃଷ୍ଣୈକା ଦୀର୍ଘତାଂ ଗତା
ଜଳ ହସ୍ତରୁ ଯେମିତି ଅବିରତ ଝରିଯାଏ, ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଚାଲିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଚାହାଣି ମାତ୍ର, ବର୍ଷାରେ ଲତା ଭଳି, ଦୀର୍ଘ ହୋଇଯାଏ।
ଶୈଲନଦ୍ଯା ରଯ ଇଵ ସମ୍ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯୌଵନମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲମ୍ ଇଵାସତ୍ଯଂ ଜୀଵିତଂ କ୍ଷଣସଂସ୍ଥିତି
ପାହାଡ଼ ନଦୀର ଧାରା ଯେମିତି ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଏ, ଯୌବନ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଚାଲିଯାଏ; ଜୀବନ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅଛି, ମାୟାବୀର ମାୟା ଭଳି ଏହା ଅସତ୍ୟ।
ସୁଖାନି ପ୍ରପଲାଯନ୍ତେ ଶରା ଇଵ ଗୁଣଚ୍ଯୁତାଃ । ପତନ୍ତି ଚେତୋ ଦୁଃଖାନି ଧୃଷ୍ଟା ଗୃଧ୍ରା ଇଵାମିଷମ୍
ସୁଖଗୁଡ଼ିକ ଧନୁରୁ ଛୁଟିଥିବା ତୀର ଭଳି ଶୀଘ୍ର ହରାଇଯାଉଛି; ଦୁଃଖଗୁଡ଼ିକ ତ ଧୃଷ୍ଟ ଗୃଧ୍ର ପରି ମନକୁ ଶିକାର କରିବାକୁ ଆସିପଡ଼େ।
ବୁଦ୍ବୁଦଃ ପ୍ରାଵୃଷୀଵାପ୍ସୁ ଶରୀରଂ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁରମ୍ । ରମ୍ଭାଗର୍ଭ ଇଵାସାରୋ ଵ୍ଯଵହାରୋ ଵିରାଗଦଃ
ବର୍ଷାର ପାଣିରେ ଥିବା ଫେନା ପରି ଏହି ଶରୀର ମଧୁର୍ତ୍ତିକ; ରସବିହୀନ କଦଳୀ ଗଠି ପରି ଲୋକିକ କାମକାଜ ରାଗ ଛାଡ଼ି ଅର୍ଥହୀନ।
ସତ୍ଵରଂ ଯୁଵତା ଯାତା କାନ୍ତେଵାପ୍ରିଯକାମିନଃ । ବଲାଦ୍ ଅରତିର୍ ଆଯାତା ଵୈରସ୍ଯମ୍ ଇଵ ପାଦପମ୍
ଯୁବତୀ ଯେମିତି ଅପ୍ରିୟ ପ୍ରେମିକଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଏ, ସେହିପରି ଯୌବନ ଶୀଘ୍ର ହରାଇଯାଏ; ଅସକ୍ତି ଜୋରକରି ଆସେ, ଯେପରି ଗଛକୁ ରସହୀନତା ଆକ୍ରମଣ କରେ।
ତଦ୍ ଇହ ସ୍ଯାତ୍ କୁସଂସାରେ କିଂ ନାମ ବତ ଶୋଭନମ୍ । ଯଦ୍ ଆସାଦ୍ଯ ପୁନଶ୍ ଚେତୋ ଦଶାସୁ ନ ଵିଦୂଯତେ
ଏହି ମିଥ୍ୟା ସଂସାରରେ କଣ ଏମିତି ଭଲ କିଛି ଅଛି, ଯାହା ପାଇଲେ ମନ ପୁଣି ପୁଣି ବିଭିନ୍ନ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏନାହିଁ?
ଇତି ନିର୍ଣୀଯ ଯୁଗ୍ମଂ ତତ୍ ସଂସାରଵ୍ଯାଧିଭେଷଜମ୍ । ଚିରଂ ଵିଚାରଯାମ୍ ଆସ ଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ଅଧ୍ଯାତ୍ମ ସମ୍ମତମ୍
ଏହିପରି ଜଗତର ଦୁଃଖ ଏବଂ ତାହାର ଉପଚାର ଦୁଇଟିକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝି, ସେମାନେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିବା ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୈକମନ୍ତ୍ରେଣ ସଂସୃତ୍ଯାଖ୍ଯା ଵିଷୂଚିକା । ସଂଶାମ୍ଯତୀତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ତାଵ୍ ଆସ୍ତାଂ ତତ୍ପରାଯଣୌ
ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ କରିଲେ ଯେ, ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖର ଏକମାତ୍ର ଔଷଧ ହେଉଛି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ମନ୍ତ୍ର। ଏହିପରି ଭାବେ, ସେମାନେ ଏହି ପଥରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଲେ।
ତଚ୍ଚିତ୍ତୌ ତଦ୍ଗତପ୍ରାଣୌ ତତ୍କଥୌ ତଦ୍ଵିଦାଶ୍ରଯୌ । ତଦ୍ଵିଦେକାର୍ଚନପରୌ ତଦୀହୌ ତୌ ବଭୂଵତୁଃ
ସେମାନଙ୍କର ମନ ଓ ପ୍ରାଣ ସେଇ ଆତ୍ମାରେ ଲୀନ ହେଲା, ସମସ୍ତ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ଆଶ୍ରୟ ସେଇ ଆତ୍ମାରେ ହେଲା, ଏବଂ ସେମାନେ କେବଳ ତାହାର ଉପାସନା ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ ଲାଗି ରହିଲେ।
ତତ୍ରୈଵାତିଘନାଭ୍ଯାସୌ ବୋଧଯନ୍ତୌ ପରସ୍ପରମ୍ । ତତ୍ପ୍ରୀତୌ ତତ୍ସମାରମ୍ଭୌ ଚିରକାଲଂ ବଭୂଵତୁଃ
ସେଠାରେ ଦୁଇଜଣେ ଗଭୀର ଅଭ୍ୟାସ କରି, ପରସ୍ପରକୁ ଶିଖାଇ, ତାହାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି, ତାହା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ରହିଲେ।
ଅଥ ସାଵିରତଂ ବାଲା ରମଣୀଯପଦକ୍ରମାନ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵାଧ୍ଯାତ୍ମଵିଦାଂ ଵକ୍ତ୍ରାଚ୍ ଛାସ୍ତ୍ରାର୍ଥାଂସ୍ ତାରଣକ୍ଷମାନ୍
ତାପରେ, ସେ ଜଣେ ଯୁବତୀ ଅବିରତ ଭାବରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ମୁଖରୁ ମଧୁର ଶିକ୍ଷାର ଅନୁକ୍ରମ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଶୁଣିଲା।
ଇତ୍ଥଂ ଵିଚାରଯାମ୍ ଆସ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅହର୍ନିଶମ୍ । ଅଵ୍ଯାପୃତା ଵ୍ଯାପୃତା ଚ ଧିଯା ଧଵଲଯାଶଯେ
ଏଭଳି ଭାବେ, ସେ ଦିନ ରାତି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା, ମନ ଲାଗିଥିଲେ ବା ଅଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୁଧା ମନୋଭାବରେ।
ପ୍ରେକ୍ଷେ ତାଵତ୍ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନଂ କିମ୍ ଇଦଂ ସ୍ଯାମ୍ ଇତି ସ୍ଵଯମ୍ । କସ୍ଯାଯଂ ଜାଗତୋ ମୋହଃ କଥମ୍ ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥିତଃ କ୍ଵ ଵା
ସେ ନିଜକୁ ଦେଖି ଚିନ୍ତା କଲା—'ମୁଁ କିଏ? ଏହି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାର ମୋହ କାହାର? ଏହା କିପରି ଏବଂ କେଉଁଠୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା?'
ଦେହସ୍ ତାଵଜ୍ ଜଡୋ ମୂକୋ ନାହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ନିଶ୍ଚଯଃ । ଆବାଲମ୍ ଏତତ୍ ସଂସିଦ୍ଧଂ ମୃତୌ ଚୈଵାନୁଭୂଯତେ
ଦେହ ତ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଏବଂ ନିର୍ବାକ୍—'ମୁଁ ଏହା ନୁହେଁ' ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ। ଏହି କଥା ଛୁଆବେଳୁ ଠାରୁ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯଗଣଶ୍ ଚାସ୍ଯ ନ ଭିନ୍ନୋ ଽଵଯଵାତ୍ମକଃ । ଅଵଯଵାଵଯଵିନୋର୍ ଅଭେଦାଜ୍ ଜଡ ଏଵ ଚ
କାର୍ମିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେହର ଅଂଗମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅଲଗା ନୁହେଁ; ଯେପରି ଅଂଶ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ସେହିପରି ଏହାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼।
ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯଗଣୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଜଡ ଏଵେତି ଦୃଶ୍ଯତେ । ପ୍ରେର୍ଯତେ ମନସା ଯସ୍ମାଦ୍ ଯଷ୍ଟ୍ଯେଵ ଭୁଵି ଲୋଷ୍ଟକଃ
ଏହିପରି, ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ; କାରଣ, ଏହାମାନେ ମନର ଆଦେଶରେ ଚଳିଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଛଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ମାଟିର ଚୁଆଁ ଭୂମିରେ ଚଳାଯାଏ।
ମନଶ୍ ଚୈଵ ଜଡଂ ମନ୍ଯେ ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମକଶକ୍ତିମତ୍ । କ୍ଷେପଣୈର୍ ଇଵ ପାଷାଣଃ ପ୍ରେର୍ଯତେ ବୁଦ୍ଧିନିଶ୍ଚଯୈଃ
ମୁଁ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ ବୋଲି ଭାବେ, ଯଦିଓ ଏହାରେ ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତି ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଏହା ବୁଦ୍ଧିର ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକ ଥିବା ପାଥରକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଏ।
ବୁଦ୍ଧିର୍ ନିଶ୍ଚଯରୂପୈଵଂ ଜଡାସତ୍ଯେତି ନିଶ୍ଚଯଃ । ଖାତେନେଵ ସରିତ୍ ସ୍ଵୈରମ୍ ଅହଙ୍କାରେଣ ଵାହ୍ଯତେ
ବୁଦ୍ଧି ଯେପରି ନିଶ୍ଚୟର ରୂପ, ସେହିପରି ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜଡ଼ ଏବଂ ଅସତ୍ୟ; ଏହାକୁ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ନିଜେ ନେଇଯାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ଖାଲି ଖୋଦିଲେ ନଦୀ ତାହାରେ ବହିଯାଏ।
ଅହଙ୍କାରୋ ଽପି ନିସ୍ସାରୋ ଜଡ ଏଵଂ ଶଵାତ୍ମକଃ । ଜୀଵେନ ଜନ୍ଯତେ ଯକ୍ଷୋ ବାଲେନେଵ ଭ୍ରମାତ୍ମକଃ
ଏହି ଅହଂକାର ମଧ୍ୟ ଅସାର, ଜଡ଼ ଏବଂ ମୃତଦେହ ସଦୃଶ; ଏହା ଜୀବରେ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏକ ଭୂତପ୍ରତିଧି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଜୀଵଶ୍ ଚ କଲନାକାରୋ ଵାତାତ୍ମା ହୃଦଯେ ସ୍ଥିତଃ । ଶୁକ୍ରସାରୋ ଽନ୍ତର୍ ଅନ୍ଯେନ କେନାପି ପରିଜୀଵତି
ଜୀବ ଭାବନାର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ପବନ ସଦୃଶ ହୃଦୟରେ ବସିଥାଏ; ଶୁକ୍ରର ସାରରେ ପୋଷିତ ହୋଇ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପାୟରେ ଅନ୍ତରେ ବଞ୍ଚିଥାଏ।
ଆମ୍ ଅହୋ ଜ୍ଞାତମ୍ ଏତେନ ଚେତ୍ଯୋଲ୍ଲେଖକଲଙ୍କିନା । ଜୀଵୋ ଜୀଵତି ଜୀଵେନ ଚିଦ୍ରୂପେଣାତ୍ମରୂପିଣା
ହଁ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ବୁଝିପାରିଲା: ବସ୍ତୁ ଭାବନାର ଦ୍ୱେଷ ଲାଗିଥିବା ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଜୀବ ନିଜେ ଚେତନା ଓ ଆତ୍ମର ଉପରେ ଆଧାର କରି ବଞ୍ଚିଥାଏ।
ଚେତ୍ଯଭ୍ରମଵତା ଜୀଵଶ୍ ଚିଦ୍ରୂପେଣୈଵ ଜୀଵତି । ଆମୋଦଃ ପଵନେନେଵ ଖାତେନେଵ ସରିଦ୍ରଯଃ
ବସ୍ତୁ ଭ୍ରମରେ ମୁହଁ ଦେଇଥିବା ଜୀବ, କେବଳ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିଥାଏ—ଯେପରି ଗନ୍ଧ ପବନ ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, କିମ୍ବା ନଦୀ ଖୋଦା ରାସ୍ତା ଦ୍ୱାରା ବହେ।