ଜାଗତୀ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯଶ୍ରୀର୍ ଅହଂ ତ୍ଵମ୍ ଇତିରୂପିଣୀ । ଅନୁତ୍ଥିତୈଵୋତ୍ଥିତେଵ ଯତ୍ରେତି ପରିଵର୍ଣ୍ଯତେ
ଏଠି ଜଗତର ମହିମା 'ଦେଖୁଥିବା' ଓ 'ଦେଖାଯାଉଥିବା', 'ମୁଁ' ଓ 'ତୁମେ' ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ଯେପରି ଏହା ଉଦୟ ହୋଇନାହିଁ, ତଥାପି ଉଦୟ ହୋଇଛି।
ଯସ୍ମିଞ୍ ଶ୍ରୁତେ ଜଗଦ୍ ଇଦଂ ଶ୍ରୋତ୍ରାନ୍ତର୍ ବୁଧ୍ଯତେ ଽଖିଲମ୍ । ସାସ୍ମଦ୍ଯୁଷ୍ମତ୍ ସଵିସ୍ତାରଂ ସଲୋକାକାଶପର୍ଵତମ୍
ଏହି ଶୁଣିଲେ, ଶ୍ରୋତା ମନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତ, 'ମୁଁ' ଓ 'ତୁମେ' ସହିତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଆକାଶ, ପାହାଡ଼ ଓ ସବୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବୁଝିପାରେ।
ପିଣ୍ଡଗ୍ରହଵିନିର୍ମୁକ୍ତଂ ନିର୍ଭିତ୍ତିକମ୍ ଅପର୍ଵତମ୍ । ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦିଭୂତରହିତଂ ସଙ୍କଲ୍ପ ଇଵ ପତ୍ତନମ୍
ଦେହର ଆକାରରୁ ମୁକ୍ତ, କୌଣସି ଫାଟି ନାହିଁ, ପାହାଡ଼ ନାହିଁ; ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ, କଳ୍ପନାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏକ ସହର ପରି।
ସ୍ଵପ୍ନୋପଲବ୍ଧଭାଵାଭଂ ମନୋରାଜ୍ଯଵଦ୍ ଆତତମ୍ । ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରପ୍ରଖ୍ଯମ୍ ଅର୍ଥଶୂନ୍ଯୋପଲମ୍ଭନମ୍
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିବା ଦୃଶ୍ୟ ପରି ଚାଲିଛି, ମନର ରାଜ୍ୟ ପରି; ଗନ୍ଧର୍ବ ସହର ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, କୌଣସି ତଥ୍ୟ ନାହିଁ, ଖାଲି ଅନୁଭୂତି।
ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଵିଭ୍ରମାଭାସଂ ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁଵତ୍ ତତମ୍ । ନୌଯାନଲୋଲଶୈଲାଭଂ ସତ୍ଯଲାଭଵିଵର୍ଜିତମ୍
ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ଭ୍ରମ ପରି, ମୃଗ ତୃଷ୍ଣାର ଜଳ ପରି ବିସ୍ତୃତ; ନାଉ କିମ୍ବା ପବନରେ ହେଲାଉଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି, ସତ୍ୟ ଲାଭ ନାହିଁ।
ଚିତ୍ତଭ୍ରମପିଶାଚାଭଂ ନିର୍ବୀଜମ୍ ଅପି ଭାସ୍ଵରମ୍ । କଥାର୍ଥପ୍ରତିଭାନାଭଂ ଵ୍ଯୋମମୁକ୍ତାଵଲୀନିଭମ୍
ମନର ଭ୍ରମର ପିଶାଚ ପରି, ମୁଳ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; କଥାର ଅର୍ଥର ଚମକ ପରି, ଆକାଶରେ ମୁକ୍ତା ମାଳା ପରି।
କଟକତ୍ଵଂ ଯଥା ହେମ୍ନି ତରଙ୍ଗତ୍ଵଂ ଯଥାମ୍ଭସି । ଯଥା ନଭସି ନୀଲତ୍ଵମ୍ ଅସଦ୍ ଏଵୋତ୍ଥିତଂ ତଥା
ଯେପରି ସୁନାରେ ଗହନାର ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ପାଣିରେ ତରଙ୍ଗର ଆକୃତି ହୁଏ, ଏବଂ ଆକାଶ ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ, ତେଣୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଅଭିତ୍ତି ରଙ୍ଗରହିତମ୍ ଉପଲବ୍ଧିମନୋହରମ୍ । ସ୍ଵପ୍ନେ ଵା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଵା ଚିତ୍ରମ୍ ଅକର୍ମ ଚିରଭାସୁରମ୍
ରଙ୍ଗ ନଥିବା ଦିଵାଳ ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; ସ୍ୱପ୍ନରେ କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚିତ୍ର, କିଛି କାମ କରେନି, କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚମକିଥାଏ।
ଅଵହ୍ନିର୍ ଏଵ ଵହ୍ନିତ୍ଵଂ ଧତ୍ତେ ଚିତ୍ରାନଲୋ ଯଥା । ତଥା ଦଧଜ୍ ଜଗଚ୍ଛବ୍ଦରୂପାର୍ଥମ୍ ଅସଦାତ୍ମକମ୍
ଯେପରି ଚିତ୍ରିତ ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ନି ନୁହେଁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନିର ଆକୃତି ନେଇଥାଏ, ସେପରି 'ଜଗତ' ଶବ୍ଦ ରୂପ ଓ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଦେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱ ଅସତ୍ୟ।
ତରଙ୍ଗୋତ୍ପଲମାଲାଢ୍ଯଦୃଷତ୍ପତ୍ତ୍ରମ୍ ଇଵୋତ୍ଥିତମ୍ । ଚକ୍ରଶୂତ୍କାରଚୂର୍ଣସ୍ଯ ମଲରାଶିମ୍ ଇଵୋଦିତମ୍
ତରଙ୍ଗରେ ଗଠିତ ପଦ୍ମମାଳା ଭଳି, ଚକ୍ର ଘସିବାରେ ଉପଜିଥିବା ଧୂଳି ଭଳି, ଅପସ୍ତିତ ମଳର ଏକ ଗଠା ଭଳି ଏହା ଉପଜିଯାଏ।
ଶୀର୍ଣପତ୍ତ୍ରଂ ଭ୍ରଷ୍ଟନଷ୍ଟଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ଵନମ୍ ଇଵାରସମ୍ । ମରଣଵ୍ଯଗ୍ରନୃତ୍ତାଭଂ ଶିଲାସ୍ତ୍ରୀହାସ୍ଯହାସଦମ୍
ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପତ୍ର ଝଡିଯାଇଥିବା, ସୁଖା ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ରସହୀନ; ମୃତ୍ୟୁରେ ଲୁଚିଥିବା ନୃତ୍ୟ ଭଳି ଶୂନ୍ୟ; ପଥର ମହିଳାର ହସ ଭଳି ଅର୍ଥହୀନ ଓ ଖାଲି।
ଅନ୍ଧକାରଗୃହୈକୈକନୃତ୍ତମ୍ ଉନ୍ମତ୍ତଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ପ୍ରଶାନ୍ତାଜ୍ଞାନନୀହାରଂ ଵିଜ୍ଞାନଶରଦମ୍ବରମ୍
ଅନ୍ଧାର ଘରରେ ଏକା ନୃତ୍ୟ, ପାଗଳର ଅସ୍ଥିର ଚଳାଚଳ; ଅଜ୍ଞାନର କୁହୁଡି ଶାନ୍ତ, ଜ୍ଞାନର ଆକାଶ ଶରତ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ।
ସମୁତ୍କୀର୍ଣମ୍ ଇଵ ସ୍ତମ୍ଭେ ଚିତ୍ରଭିତ୍ତାଵ୍ ଇଵେହିତମ୍ । ପଙ୍କାଦ୍ ଇଵାଭିରଚିତଂ ସଚେତନମ୍ ଅଚେତନମ୍
ଏକ ଥମ୍ଭରେ ଅଙ୍କିତ, ଚିତ୍ର ଦିଵାଲରେ ଚିତ୍ରିତ ଭଳି; କାଦୁରୁ ଗଢିଥିବା ଭଳି, ଜଡ ଦେଖାଯାଏ ଜୀବନ୍ତ ଭଳି।
ତତସ୍ ସ୍ଥିତିପ୍ରକରଣଂ ଚତୁର୍ଥଂ ପରିକଲ୍ପିତମ୍ । ତ୍ରୀଣି ଗ୍ରନ୍ଥସହସ୍ରାଣି ସ୍ଵାଖ୍ଯାନାଖ୍ଯାଯିକାମଯମ୍
ତାପରେ ସ୍ଥିତି ବିଷୟର ଚତୁର୍ଥ ପର୍ବ ରଚିତ; ଏହି ପର୍ବରେ ତିନି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି, ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ କଥାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଇତ୍ଥଂ ଜଗଦ୍ ଅହମ୍ଭାଵରୂପଂ ସ୍ଥିତିମ୍ ଉପାଗତମ୍ । ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯକ୍ରମପ୍ରୌଢମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ପରିଵର୍ଣିତମ୍
ଏଭଳି ଏହି ସଂସାର ଆମି ଭାବର ଆକୃତି ନେଇ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଆସିଛି; ଦେଖିବା ଓ ଦେଖାଯିବାର ଅନୁକ୍ରମରେ ଏହାର ପ୍ରକୃତି ଏଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ଦଶଦିଙ୍ମଣ୍ଡଲାଭୋଗଭାସୁରୋ ଽଯଂ ଜଗଦ୍ଭ୍ରମଃ । ଇତ୍ଥମ୍ ଅଭ୍ଯାଗତୋ ଵୃଦ୍ଧିମ୍ ଇତି ତତ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଚିରମ୍
ଦଶ ଦିଗର ବିସ୍ତୃତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚମକୁଥିବା ଏହି ସଂସାର ଭ୍ରମ ଏଭଳି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି; ଏହି ବିଷୟ ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘ ଭାବେ କହାଯାଇଛି।
ଉପଶାନ୍ତିପ୍ରକରଣଂ ତତଃ ପଞ୍ଚସହସ୍ରିକମ୍ । ପଞ୍ଚମଂ ପାଵନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମୁନିସନ୍ତତିସୁନ୍ଦରମ୍
ତାପରେ ଶାନ୍ତି ବିଷୟର ପଞ୍ଚ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଥିବା ଅଂଶ ପଞ୍ଚମ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଭାବରେ ମୁନିମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରେ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା।
ଇଦଂ ଜଗଦ୍ ଅହଂ ତ୍ଵଂ ଚ ସ ଇତି ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଉତ୍ଥିତା । ଇତ୍ଯ୍ ଅସୌ ଶାମ୍ଯତୀତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ କଥ୍ଯତେ ଶ୍ଲୋକସଙ୍ଗ୍ରହେ
ଏହି ଭ୍ରମ ଉପଜିଛି—‘ଏହି ସଂସାର, ମୁଁ, ତୁମେ, ସେ’ ଭାବରେ; ଏହାର ଶାନ୍ତି ଏହି ଶ୍ଲୋକ ସଂଗ୍ରହରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ଉପଶାନ୍ତିପ୍ରକରଣେ ଶ୍ରୁତେ ଶାମ୍ଯତି ସଂସୃତିଃ । ପ୍ରସ୍ପଷ୍ଟା ଵିଭ୍ରମେଣୈଵ କିଞ୍ଚିଲ୍ଲଭ୍ଯୋପଲମ୍ଭନା
ଉପଶାନ୍ତି ବିଷୟର ଉପଦେଶ ଶୁଣିଲେ, ସଂସାର ଚକ୍ର ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ଭ୍ରମ ଶୁନ୍ୟ ହେବାରେ, ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ କେବଳ ଅଳ୍ପ ଅନୁଭୂତି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ଶତାଂଶଶିଷ୍ଟା ଭଵତି ସଂଶାନ୍ତଭ୍ରାନ୍ତିରୂପିଣୀ । ଅନ୍ଯସଙ୍କଲ୍ପଚିତ୍ତସ୍ଥା ନଗରଶ୍ରୀର୍ ଇଵାସତୀ
ଏହି ଅବଶିଷ୍ଟ ଅନୁଭୂତି ଏକ ଶତାଂଶ ଭାଗ ମାତ୍ର, ଶାନ୍ତ ଭ୍ରମ ରୂପରେ ରହିଥାଏ; ଏହା ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର କଳ୍ପନାର ମନରେ ବସିଥାଏ, ଯେପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ଏକ ସହରର ଚମକ।
ଅଲଭ୍ଯୈଵ ସ୍ଵପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଥସ୍ଵପ୍ନଯୁଦ୍ଧଵିରାଵଵତ୍ । ଶାନ୍ତସଙ୍କଲ୍ପମତ୍ତାଭ୍ରଭୀଷଣାଶନିଶବ୍ଦଵତ୍
ଏହା ନିଜେ ନିକଟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରାପ୍ତ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯୁଦ୍ଧର ଶବ୍ଦ ଭଳି; ଶାନ୍ତ ମନ ଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ବିଜୁଳିର ଗୁଡ଼ିକ ଭଳି, ଏହାକୁ ଧରିପାରିବା ଯାଏ ନାହିଁ।
ଵିସ୍ମୃତସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପନିର୍ମାଣନଗରୋପମା । ଭଵିଷ୍ଯନ୍ନଗରୋଦ୍ଯାନସୋତ୍ସଵଶ୍ଯାମଲାଙ୍ଗିକା
ଏହା ଭୁଲିଯାଇଥିବା ସ୍ୱପ୍ନର କଳ୍ପନାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ସହର ଭଳି, କିମ୍ବା ଏଉଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ସହରର ଉଦ୍ୟାନର ପରବରେ ଅନ୍ଧାରା ଅଙ୍ଗ ଭଳି।
ନଶ୍ଯଜ୍ଜିହ୍ଵୋଚ୍ଯମାନୋଗ୍ରକଥାର୍ଥାନୁଭଵୋପମା । ଅନୁଲ୍ଲିଖିତଚିତ୍ତସ୍ଥଚିତ୍ରଵ୍ଯାପ୍ତେଵ ଭିତ୍ତିଭୂଃ
ଏହା ହେଉଛି ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଜିହ୍ୱା ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିବା ତୀବ୍ର କଥାର ଅନୁଭୂତି ପରି, କିମ୍ବା ଏକ ଦିଵାଳ ଉପରେ ଚିତ୍ରାଙ୍କିତ ନହେଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଭରି ରହିଥିବା ଚିତ୍ର ପରି।
ପରିଵିସ୍ମର୍ଯମାଣାଚ୍ଛକଲ୍ପନାନଗରୀନିଭା । ସର୍ଵର୍ତୁମଦନୁତ୍ପନ୍ନଵରମର୍ଦାସ୍ଫୁଟାକୃତିଃ
ଏହା ହେଉଛି ଦୀରେ-ଦୀରେ ଭୁଲିଯାଉଥିବା କଳ୍ପନାର ଏକ ସହର ପରି, କିମ୍ବା କୌଣସି ଋତୁରେ ଉଦ୍ଭବ ନହେଇଥିବା ପ୍ରିୟଜନର ସ୍ପଷ୍ଟ ଆକୃତି ପରି।
ଭାଵିପୁଷ୍ପଵରାକାରଵସନ୍ତରସରଞ୍ଜନା । ଅନ୍ତର୍ଲୀନତରଙ୍ଗୌଘସୌମ୍ଯଵାରିସରିତ୍ସମା
ଏହା ହେଉଛି ଭବିଷ୍ୟତ ଫୁଲର ଆକୃତିକୁ ବସନ୍ତ ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗାଇ ଦେବାର ଆନନ୍ଦ ପରି, କିମ୍ବା ଅନ୍ତରେ ଲିନ ହୋଇଥିବା ମୃଦୁ ତରଙ୍ଗର ନଦୀ ପରି।
ନିର୍ଵାଣାଖ୍ଯଂ ପ୍ରକରଣଂ ତତଷ୍ ଷଷ୍ଠମ୍ ଉଦାହୃତମ୍ । ଶିଷ୍ଟୋ ଗ୍ରନ୍ଥଃ ପରୀମାଣଂ ତସ୍ଯ ଜ୍ଞେଯଂ ମହାର୍ଥଦମ୍
‘ନିର୍ବାଣ’ ନାମକ ପ୍ରକରଣ ଏଠାରେ ଛଉଟିଏ ଭାଗ ଭାବରେ ଦିଆଯାଇଛି; ଅବଶିଷ୍ଟ ଗ୍ରନ୍ଥଟି ମହାର୍ଥ ଦେଇଥିବା ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ବୁଦ୍ଧେ ତସ୍ମିନ୍ ଭଵେଚ୍ ଛ୍ରୋତା ନିର୍ଵାଣଶ୍ ଶାନ୍ତକଲ୍ପନଃ । ଅଚେତ୍ଯଚିତ୍ପ୍ରକାଶାତ୍ମା ଵିଜ୍ଞାନାତ୍ମା ନିରାମଯଃ
ସେ ବୁଦ୍ଧିରେ ଶ୍ରୋତା ବସିଥାଏ, ଯାହାର ସ୍ବଭାବ ଶାନ୍ତି ଓ ନିର୍ବାଣ ଭାବନା। ସେ ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ଦୁଇଟିର ଆଲୋକ ଅଟୁଟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଜ୍ଞାନର ଆତ୍ମା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ।
ପରମାକାଶକୋଶାଚ୍ଛଶ୍ ଶାନ୍ତସର୍ଵଭଵଭ୍ରମଃ । ନିର୍ଵାହିତଜଗଦ୍ଯାତ୍ରଃ କୃତକର୍ତଵ୍ଯସୁସ୍ଥିତଃ
ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ ଭଳି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବସ୍ଥାରୁ ବାହାରି, ସମସ୍ତ ଭାବର ଭ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ। ଏହି ଜଗତର ଯାତ୍ରା ଶେଷ ହୋଇଛି, ସେ ସମସ୍ତ କର୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଉଭା ଅଛନ୍ତି।
ସମସ୍ତଵିତତାରମ୍ଭଵଜ୍ରସ୍ତମ୍ଭୋ ନଭୋନିଭଃ । ଵିନିଗୀର୍ଣଯଥାସଂସ୍ଥଜଗଜ୍ଜାଲାତିତୃପ୍ତିମାନ୍
ସେ ଆକାଶ ପରି, ସମସ୍ତ ବିସ୍ତାର ଓ ଆରମ୍ଭକୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ଅଟୁଟ ଦ୍ରଢ଼ ଥାମ। ସେ ଏହି ଜଗତର ସମସ୍ତ ଜାଲକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତିରେ ଅଛନ୍ତି।
ଆକାଶୀଭୂତନିଶ୍ଶେଷରୂପାଲୋକମନସ୍କୃତିଃ । କାର୍ଯକାରଣକର୍ତୃତ୍ଵହେଯାଦେଯଦଶୋଜ୍ଝିତଃ
ତାଙ୍କର ମନ ଓ ଭାବନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆକାଶ ଭଳି ନିର୍ବିକାର ଓ ରୂପହୀନ। ସେ କାରଣ, କାର୍ଯ୍ୟ, କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଓ ଦଶଟି ଅବସ୍ଥାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି।