ମୋକ୍ଷୋପାଯାଭିଧାନେଯଂ ସଂହିତା ସାରସମ୍ମିତା । ତ୍ରିଂଶଦ୍ ଦ୍ଵେ ଚ ସହସ୍ରାଣି ଜ୍ଞାତା ନିର୍ଵାଣଦାଯିନୀ
ମୋକ୍ଷ ପାଇବାର ଉପାୟ ଭାବରେ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥଟିକୁ ଗଣନା କରାଯାଏ, ଏହାର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ। ବତ୍ତିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଜଣାଶୁଣା ଅଛି, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ବାଣ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଦୀପେ ଯଥା ଵିନିଦ୍ରସ୍ଯ ଜ୍ଵଲିତେ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଆଲୋକୋ ଽନିଚ୍ଛତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏଵଂ ନିର୍ଵାଣମ୍ ଅନଯା ଭଵେତ୍
ଏକ ଦୀପ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଲେ ଯେପରି ଅନିଦ୍ରା ଅବସ୍ଥାରେ ଆଲୋକ ଚାରିପାଖରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ଦ୍ୱାରା ମନେ ଚାହିଲେ ନାହିଁ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ମିଳିଯାଏ।
ସ୍ଵଯଂ ଜ୍ଞାତା ଶ୍ରୁତା ଵାପି ଭ୍ରାନ୍ତିଶାନ୍ତ୍ଯୈଵ ସୌଖ୍ଯଦା । ଆପ୍ତୋକ୍ତିଵର୍ଣିତା ସଦ୍ଯୋ ଯଥାମୃତତରଙ୍ଗିଣୀ
ଏହାକୁ ନିଜେ ଜାଣିଲେ କିମ୍ବା ଶୁଣିଲେ, ଭ୍ରମ ଶାନ୍ତ ହେଇ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ କଥାରେ ବିବରଣା ହେଲେ, ଏହା ତୁରନ୍ତ ଅମୃତ ଝରଣା ପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଯଥା ରଜ୍ଜ୍ଵାମ୍ ଅହିଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଵିନଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଵଲୋକନାତ୍ । ତଥୈତତ୍ପ୍ରେକ୍ଷଣାଚ୍ ଛାନ୍ତିମ୍ ଏତି ସଂସାରଦୁଃଖିତା
ଯେପରି ରଜ୍ଜୁକୁ ସାପ୍ ଭାବି ଭ୍ରମ ହୁଏ, ଦେଖିବା ପରେ ସେ ଭ୍ରମ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଭଲରେ ଦେଖିଲେ, ସଂସାରରେ ଦୁଃଖିତ ଲୋକ ଶାନ୍ତି ପାଇଥାଏ।
ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତାର୍ଥଵାକ୍ଯାନି କଲ୍ପିତାନି ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ । ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତସାରସୂକ୍ତାନି ଚାସ୍ଯାଂ ପ୍ରକରଣାନି ଷଟ୍
ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଛଅଟି ଅଂଶ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଅଂଶ ଯୁକ୍ତି ଭିତ୍ତିକ ଉପଦେଶ ଦେଇ ଭଲ ଉଦାହରଣ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ସହିତ ଅଲଗା ଭାବରେ ଲେଖାଯାଇଛି।
ଵୈରାଗ୍ଯାଖ୍ଯଂ ପ୍ରକରଣଂ ପ୍ରଥମଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଵର୍ଧତେ ଯେନ ସେକେନେଵ ମରୌ ତରୁଃ
ପ୍ରଥମ ଅଂଶକୁ 'ବୈରାଗ୍ୟ' ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି; ଏହା ଦ୍ୱାରା, ମରୁଭୂମିରେ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେଇ ଯେପରି ବୈରାଗ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
ସାର୍ଧଂ ସହସ୍ରଂ ଗ୍ରନ୍ଥସ୍ଯ ଯସ୍ମିନ୍ ହୃଦି ଵିଚାରିତେ । ପ୍ରକାଶା ଶୁଦ୍ଧତୋଦେତି ମଣାଵ୍ ଇଵ ଵିମାର୍ଜିତେ
ଏହି ଅଂଶର ଏକ ହଜାର ଶ୍ଲୋକକୁ ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ଆଲୋକ ଉଦୟ ହୁଏ, ଯେପରି ମଣିକୁ ଚେନ୍ଦା କଲେ ତାହା ଚମକିଉଠେ।
ମୁମୁକ୍ଷୁଵ୍ଯଵହାରାଖ୍ଯଂ ତତଃ ପ୍ରକରଣଂ କୃତମ୍ । ସହସ୍ରମାତ୍ରଂ ଗ୍ରନ୍ଥସ୍ଯ ସୂକ୍ତିଗ୍ରନ୍ଥେନ ସୁନ୍ଦରମ୍
ପରେ 'ମୁକ୍ତି ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଆଚରଣ' ନାମକ ଅଂଶ ଅଛି; ଏହି ଅଂଶ ଏକ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଓ ଗୁଣ୍ଯ କଥା ସହିତ ଅତି ସୁନ୍ଦର।
ସ୍ଵଭାଵୋ ହି ମୁମୁକ୍ଷୂଣାଂ ନରାଣାଂ ଯତ୍ର ଵର୍ଣ୍ଯତେ । ଏଵଂସ୍ଵଭାଵୋ ମୋକ୍ଷସ୍ଯ ଯୋଗ୍ଯ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵଗମ୍ଯତେ
ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ଜନ୍ମଗତ ଗୁଣ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା କେଉଁ ଲୋକ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ତାହା ବୁଝିପାରିବା।
ଅଥୋତ୍ପତ୍ତିପ୍ରକରଣଂ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତାଖ୍ଯାଯିକାମଯମ୍ । ପଞ୍ଚଗ୍ରନ୍ଥସହସ୍ରାଣି ଵିଜ୍ଞାନପ୍ରତିପାଦନମ୍
ଏପରେ 'ଉତ୍ପତ୍ତି' ନାମକ ଅଂଶ ଆସିଛି, ଯାହା ଉଦାହରଣ ଓ କଥାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ଅଂଶ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ରହିଛି ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ବୁଝାମଣା ଦେଇଥାଏ।
ଜାଗତୀ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯଶ୍ରୀର୍ ଅହଂ ତ୍ଵମ୍ ଇତିରୂପିଣୀ । ଅନୁତ୍ଥିତୈଵୋତ୍ଥିତେଵ ଯତ୍ରେତି ପରିଵର୍ଣ୍ଯତେ
ଏଠି ଜଗତର ମହିମା 'ଦେଖୁଥିବା' ଓ 'ଦେଖାଯାଉଥିବା', 'ମୁଁ' ଓ 'ତୁମେ' ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ଯେପରି ଏହା ଉଦୟ ହୋଇନାହିଁ, ତଥାପି ଉଦୟ ହୋଇଛି।
ଯସ୍ମିଞ୍ ଶ୍ରୁତେ ଜଗଦ୍ ଇଦଂ ଶ୍ରୋତ୍ରାନ୍ତର୍ ବୁଧ୍ଯତେ ଽଖିଲମ୍ । ସାସ୍ମଦ୍ଯୁଷ୍ମତ୍ ସଵିସ୍ତାରଂ ସଲୋକାକାଶପର୍ଵତମ୍
ଏହି ଶୁଣିଲେ, ଶ୍ରୋତା ମନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତ, 'ମୁଁ' ଓ 'ତୁମେ' ସହିତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଆକାଶ, ପାହାଡ଼ ଓ ସବୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବୁଝିପାରେ।
ପିଣ୍ଡଗ୍ରହଵିନିର୍ମୁକ୍ତଂ ନିର୍ଭିତ୍ତିକମ୍ ଅପର୍ଵତମ୍ । ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦିଭୂତରହିତଂ ସଙ୍କଲ୍ପ ଇଵ ପତ୍ତନମ୍
ଦେହର ଆକାରରୁ ମୁକ୍ତ, କୌଣସି ଫାଟି ନାହିଁ, ପାହାଡ଼ ନାହିଁ; ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ, କଳ୍ପନାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏକ ସହର ପରି।
ସ୍ଵପ୍ନୋପଲବ୍ଧଭାଵାଭଂ ମନୋରାଜ୍ଯଵଦ୍ ଆତତମ୍ । ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରପ୍ରଖ୍ଯମ୍ ଅର୍ଥଶୂନ୍ଯୋପଲମ୍ଭନମ୍
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିବା ଦୃଶ୍ୟ ପରି ଚାଲିଛି, ମନର ରାଜ୍ୟ ପରି; ଗନ୍ଧର୍ବ ସହର ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, କୌଣସି ତଥ୍ୟ ନାହିଁ, ଖାଲି ଅନୁଭୂତି।
ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଵିଭ୍ରମାଭାସଂ ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁଵତ୍ ତତମ୍ । ନୌଯାନଲୋଲଶୈଲାଭଂ ସତ୍ଯଲାଭଵିଵର୍ଜିତମ୍
ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ଭ୍ରମ ପରି, ମୃଗ ତୃଷ୍ଣାର ଜଳ ପରି ବିସ୍ତୃତ; ନାଉ କିମ୍ବା ପବନରେ ହେଲାଉଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି, ସତ୍ୟ ଲାଭ ନାହିଁ।
ଚିତ୍ତଭ୍ରମପିଶାଚାଭଂ ନିର୍ବୀଜମ୍ ଅପି ଭାସ୍ଵରମ୍ । କଥାର୍ଥପ୍ରତିଭାନାଭଂ ଵ୍ଯୋମମୁକ୍ତାଵଲୀନିଭମ୍
ମନର ଭ୍ରମର ପିଶାଚ ପରି, ମୁଳ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; କଥାର ଅର୍ଥର ଚମକ ପରି, ଆକାଶରେ ମୁକ୍ତା ମାଳା ପରି।
କଟକତ୍ଵଂ ଯଥା ହେମ୍ନି ତରଙ୍ଗତ୍ଵଂ ଯଥାମ୍ଭସି । ଯଥା ନଭସି ନୀଲତ୍ଵମ୍ ଅସଦ୍ ଏଵୋତ୍ଥିତଂ ତଥା
ଯେପରି ସୁନାରେ ଗହନାର ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ପାଣିରେ ତରଙ୍ଗର ଆକୃତି ହୁଏ, ଏବଂ ଆକାଶ ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ, ତେଣୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଅଭିତ୍ତି ରଙ୍ଗରହିତମ୍ ଉପଲବ୍ଧିମନୋହରମ୍ । ସ୍ଵପ୍ନେ ଵା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଵା ଚିତ୍ରମ୍ ଅକର୍ମ ଚିରଭାସୁରମ୍
ରଙ୍ଗ ନଥିବା ଦିଵାଳ ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; ସ୍ୱପ୍ନରେ କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚିତ୍ର, କିଛି କାମ କରେନି, କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚମକିଥାଏ।
ଅଵହ୍ନିର୍ ଏଵ ଵହ୍ନିତ୍ଵଂ ଧତ୍ତେ ଚିତ୍ରାନଲୋ ଯଥା । ତଥା ଦଧଜ୍ ଜଗଚ୍ଛବ୍ଦରୂପାର୍ଥମ୍ ଅସଦାତ୍ମକମ୍
ଯେପରି ଚିତ୍ରିତ ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ନି ନୁହେଁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନିର ଆକୃତି ନେଇଥାଏ, ସେପରି 'ଜଗତ' ଶବ୍ଦ ରୂପ ଓ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଦେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱ ଅସତ୍ୟ।
ତରଙ୍ଗୋତ୍ପଲମାଲାଢ୍ଯଦୃଷତ୍ପତ୍ତ୍ରମ୍ ଇଵୋତ୍ଥିତମ୍ । ଚକ୍ରଶୂତ୍କାରଚୂର୍ଣସ୍ଯ ମଲରାଶିମ୍ ଇଵୋଦିତମ୍
ତରଙ୍ଗରେ ଗଠିତ ପଦ୍ମମାଳା ଭଳି, ଚକ୍ର ଘସିବାରେ ଉପଜିଥିବା ଧୂଳି ଭଳି, ଅପସ୍ତିତ ମଳର ଏକ ଗଠା ଭଳି ଏହା ଉପଜିଯାଏ।
ଶୀର୍ଣପତ୍ତ୍ରଂ ଭ୍ରଷ୍ଟନଷ୍ଟଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ଵନମ୍ ଇଵାରସମ୍ । ମରଣଵ୍ଯଗ୍ରନୃତ୍ତାଭଂ ଶିଲାସ୍ତ୍ରୀହାସ୍ଯହାସଦମ୍
ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପତ୍ର ଝଡିଯାଇଥିବା, ସୁଖା ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ରସହୀନ; ମୃତ୍ୟୁରେ ଲୁଚିଥିବା ନୃତ୍ୟ ଭଳି ଶୂନ୍ୟ; ପଥର ମହିଳାର ହସ ଭଳି ଅର୍ଥହୀନ ଓ ଖାଲି।
ଅନ୍ଧକାରଗୃହୈକୈକନୃତ୍ତମ୍ ଉନ୍ମତ୍ତଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ପ୍ରଶାନ୍ତାଜ୍ଞାନନୀହାରଂ ଵିଜ୍ଞାନଶରଦମ୍ବରମ୍
ଅନ୍ଧାର ଘରରେ ଏକା ନୃତ୍ୟ, ପାଗଳର ଅସ୍ଥିର ଚଳାଚଳ; ଅଜ୍ଞାନର କୁହୁଡି ଶାନ୍ତ, ଜ୍ଞାନର ଆକାଶ ଶରତ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ।
ସମୁତ୍କୀର୍ଣମ୍ ଇଵ ସ୍ତମ୍ଭେ ଚିତ୍ରଭିତ୍ତାଵ୍ ଇଵେହିତମ୍ । ପଙ୍କାଦ୍ ଇଵାଭିରଚିତଂ ସଚେତନମ୍ ଅଚେତନମ୍
ଏକ ଥମ୍ଭରେ ଅଙ୍କିତ, ଚିତ୍ର ଦିଵାଲରେ ଚିତ୍ରିତ ଭଳି; କାଦୁରୁ ଗଢିଥିବା ଭଳି, ଜଡ ଦେଖାଯାଏ ଜୀବନ୍ତ ଭଳି।
ତତସ୍ ସ୍ଥିତିପ୍ରକରଣଂ ଚତୁର୍ଥଂ ପରିକଲ୍ପିତମ୍ । ତ୍ରୀଣି ଗ୍ରନ୍ଥସହସ୍ରାଣି ସ୍ଵାଖ୍ଯାନାଖ୍ଯାଯିକାମଯମ୍
ତାପରେ ସ୍ଥିତି ବିଷୟର ଚତୁର୍ଥ ପର୍ବ ରଚିତ; ଏହି ପର୍ବରେ ତିନି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି, ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ କଥାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଇତ୍ଥଂ ଜଗଦ୍ ଅହମ୍ଭାଵରୂପଂ ସ୍ଥିତିମ୍ ଉପାଗତମ୍ । ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯକ୍ରମପ୍ରୌଢମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ପରିଵର୍ଣିତମ୍
ଏଭଳି ଏହି ସଂସାର ଆମି ଭାବର ଆକୃତି ନେଇ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଆସିଛି; ଦେଖିବା ଓ ଦେଖାଯିବାର ଅନୁକ୍ରମରେ ଏହାର ପ୍ରକୃତି ଏଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ଦଶଦିଙ୍ମଣ୍ଡଲାଭୋଗଭାସୁରୋ ଽଯଂ ଜଗଦ୍ଭ୍ରମଃ । ଇତ୍ଥମ୍ ଅଭ୍ଯାଗତୋ ଵୃଦ୍ଧିମ୍ ଇତି ତତ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଚିରମ୍
ଦଶ ଦିଗର ବିସ୍ତୃତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚମକୁଥିବା ଏହି ସଂସାର ଭ୍ରମ ଏଭଳି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି; ଏହି ବିଷୟ ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘ ଭାବେ କହାଯାଇଛି।
ଉପଶାନ୍ତିପ୍ରକରଣଂ ତତଃ ପଞ୍ଚସହସ୍ରିକମ୍ । ପଞ୍ଚମଂ ପାଵନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମୁନିସନ୍ତତିସୁନ୍ଦରମ୍
ତାପରେ ଶାନ୍ତି ବିଷୟର ପଞ୍ଚ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଥିବା ଅଂଶ ପଞ୍ଚମ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଭାବରେ ମୁନିମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରେ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା।
ଇଦଂ ଜଗଦ୍ ଅହଂ ତ୍ଵଂ ଚ ସ ଇତି ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଉତ୍ଥିତା । ଇତ୍ଯ୍ ଅସୌ ଶାମ୍ଯତୀତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ କଥ୍ଯତେ ଶ୍ଲୋକସଙ୍ଗ୍ରହେ
ଏହି ଭ୍ରମ ଉପଜିଛି—‘ଏହି ସଂସାର, ମୁଁ, ତୁମେ, ସେ’ ଭାବରେ; ଏହାର ଶାନ୍ତି ଏହି ଶ୍ଲୋକ ସଂଗ୍ରହରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ଉପଶାନ୍ତିପ୍ରକରଣେ ଶ୍ରୁତେ ଶାମ୍ଯତି ସଂସୃତିଃ । ପ୍ରସ୍ପଷ୍ଟା ଵିଭ୍ରମେଣୈଵ କିଞ୍ଚିଲ୍ଲଭ୍ଯୋପଲମ୍ଭନା
ଉପଶାନ୍ତି ବିଷୟର ଉପଦେଶ ଶୁଣିଲେ, ସଂସାର ଚକ୍ର ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ଭ୍ରମ ଶୁନ୍ୟ ହେବାରେ, ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ କେବଳ ଅଳ୍ପ ଅନୁଭୂତି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ଶତାଂଶଶିଷ୍ଟା ଭଵତି ସଂଶାନ୍ତଭ୍ରାନ୍ତିରୂପିଣୀ । ଅନ୍ଯସଙ୍କଲ୍ପଚିତ୍ତସ୍ଥା ନଗରଶ୍ରୀର୍ ଇଵାସତୀ
ଏହି ଅବଶିଷ୍ଟ ଅନୁଭୂତି ଏକ ଶତାଂଶ ଭାଗ ମାତ୍ର, ଶାନ୍ତ ଭ୍ରମ ରୂପରେ ରହିଥାଏ; ଏହା ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର କଳ୍ପନାର ମନରେ ବସିଥାଏ, ଯେପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ଏକ ସହରର ଚମକ।