ଏକତତ୍ତ୍ଵଘନାଭ୍ଯାସଃ ପ୍ରାଣାନାଂ ଵିଲଯସ୍ ତତଃ । ମନୋଵିନିଗ୍ରହଶ୍ ଚେତି ମୋକ୍ଷଶବ୍ଦାର୍ଥକାରଣମ୍
ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୀନ ହେବାର ଅଭ୍ୟାସ, ପ୍ରାଣର ବିଲୟ, ଓ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା—ଏହି ଗୁଡିକ 'ମୁକ୍ତି' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥର କାରଣ।
ଯଦି ହି ପ୍ରାଣଵିଲଯୋ ମୁନେ ମୋକ୍ଷସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ମୃତା ଏଵ ହି ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ତନ୍ ମନ୍ଯେ ସର୍ଵଜନ୍ତଵଃ
ଯଦି ପ୍ରାଣର ବିଲୟ ମୁକ୍ତିର କାରଣ ହେଉଛି, ତେବେ ମୃତ ହେଉଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମୁକ୍ତ ହେଇଯାନ୍ତି, ମୁଁ ଏହିପରି ଭାବୁଛି।
ତ୍ରିଷ୍ଵ୍ ଏତେଷୁ ପ୍ରଯୋଗେଷୁ ମନଃପ୍ରଶମନଂ ଵରମ୍ । ସାଧ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଧି ତଦ୍ ଏଵାଶୁ ଯଥା ଭଵତି ତଚ୍ ଛିଵମ୍
ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟରୁ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଜାଣ, କାରଣ ଏଠାରୁ ଯେଉଁ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ସବୁ ଶୁଭ।
ଯଦା ନିର୍ଵାସନଂ ପ୍ରାଣାସ୍ ତ୍ଯଜନ୍ତୀଦଂ ଶରୀରକମ୍ । ତଦା ନ ଭୂଯସ୍ ତନ୍ମାତ୍ରୈର୍ ଯାନ୍ତି ଵ୍ଯୋମନି ସଙ୍ଗମମ୍
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣଗୁଡିକ ନିର୍ବାସନା ହୋଇ ଏହି ଶରୀରକୁ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ପୁନି ତନ୍ମାତ୍ରା ଉପାଦାନ ସହିତ ଆକାଶରେ ମିଶିଯାନ୍ତି ନାହିଁ।
ଵାସନାଂଶାତ୍ମକାନ୍ଯ୍ ଏଵ ଵିଦ୍ଧି ତନ୍ମାତ୍ରକାଣି ଵୈ । ତଦାତ୍ମକୈର୍ ମନୋଵଦ୍ଭିଃ ପ୍ରାଣାଶ୍ ଶ୍ଲିଷ୍ଯନ୍ତି ନେତରୈଃ
ତନ୍ମାତ୍ରାଗୁଡିକ ଭାବନାର ଅଂଶରୁ ଗଠିତ ଅଟେ ବୋଲି ଜାଣ। ମନର ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ପ୍ରାଣଗୁଡିକ ସେହି ପ୍ରକୃତିର ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ସହିତ ନୁହେଁ।
ସଵାସନାସ୍ ତୁ ଯଦ୍ଯ୍ ଏତେ ପ୍ରାଣା ମୁଞ୍ଚନ୍ତି ଦେହକମ୍ । ତଦ୍ ଵ୍ଯୋମଵାଯୁସଂଶ୍ଲେଷଂ ଯାନ୍ତି ଦୁଃଖାଯ ଗନ୍ଧଵତ୍
ଯଦି ପ୍ରାଣଗୁଡିକ ଭାବନା ସହିତ ଶରୀରକୁ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ସୁଗନ୍ଧ ଭଳି ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏହା ଦୁଃଖକୁ ଆଣିଦିଏ।
ମନସ୍ ସାମ୍ବୁର୍ ଇଵାମ୍ଭୋଦୋ ନ ଶାମ୍ଯତି ସଵାସନମ୍ । ନାମନସ୍କାସ୍ ସମ୍ଭଵନ୍ତି ପ୍ରାଣାସ୍ ସୂର୍ଯା ଇଵାତ୍ଵିଷଃ
ମନ ଯେପରି ମେଘରେ ପାଣି ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ମନରେ ଯେଉଁଠି ଅଭିନିବେଶ ରହିଛି, ସେଠି ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ମନ ନାହିଁ, ସେଠି ପ୍ରାଣ ଏମିତି ଉଦୟ ହୁଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ତାପ ନଥିବା କିରଣ ବିକିରଣ ହୁଏ।
ନ ଜହାତି ମନଃ ପ୍ରାଣାନ୍ ଵିନା ଜ୍ଞାନେନ କର୍ହିଚିତ୍ । ତୃଣାନ୍ତରେଣୈଵ ଵିନା ତୃଣାଗ୍ରମ୍ ଇଵ ତିତ୍ତିରିଃ
ମନ କେବେ ପ୍ରାଣକୁ ଜ୍ଞାନ ବିନା ଛାଡିଦିଏନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଚଡ଼ା ତିନି ଛାଡ଼ି ତିନିର ଶିରାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରେନାହିଁ।
ଜ୍ଞାନାଦ୍ ଅଵାସନୀଭାଵଂ ସ୍ଵନାଶଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵୈ ମନଃ । ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦଂ ଚ ନାଦତ୍ତେ ତତଶ୍ ଶାନ୍ତିର୍ ହି ଶିଷ୍ଯତେ
ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନ ଅଭିନିବେଶ ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଓ ନିଜ ନାଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହା ପରେ ପ୍ରାଣର ଚଳନକୁ ଧରିନାହିଁ, ଏହିପରି ଶାନ୍ତି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ଜ୍ଞାନାତ୍ ସର୍ଵପଦାର୍ଥାନାମ୍ ଅସତ୍ତ୍ଵଂ ସମୁଦେତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ତତୋ ଽଙ୍ଗ ଵାସନାନାଶାଦ୍ ଵିଯୋଗଃ ପ୍ରାଣଚେତସୋଃ
ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଅସତ୍ତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ; ଏହା ପରେ, ହେ ପ୍ରିୟ, ଅଭିନିବେଶ ନାଶ ହେଲେ ପ୍ରାଣ ଓ ମନର ବିଯୋଗ ଘଟେ।
ତତୋ ନ ପଶ୍ଯତି ମନଃ ପ୍ରଶାନ୍ତଂ ଦେହତାଂ ପୁନଃ । ସ୍ଵନାଶେନ ପଦଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଵାସନୈଵ ମନୋ ଵିଦୁଃ
ଯେତେବେଳେ ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ହରାଇଦେଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ପୁଣି ଦେହ ଭାବକୁ ଦେଖିପାରେନାହିଁ; କେବଳ ଅବଶିଷ୍ଟ ଆଗ୍ରହମାନେ ମନ ବୋଲି ଜଣାଯାନ୍ତି।
ଚେତୋ ହି ଵାସନାମାତ୍ରଂ ତଦଭାଵଃ ପରଂ ପଦମ୍ । ତଚ୍ ଚ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ଜ୍ଞାନାଜ୍ ଜ୍ଞାନମ୍ ଆହୁର୍ ଵିଚାରଣମ୍
ଚେତନା କେବଳ ଆଗ୍ରହର ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ଏହାର ଅଭାବ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ, ଏବଂ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ବିବେକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଇତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ସଂସୃତେ ରାମ ପର୍ଯନ୍ତସ୍ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ । ସ୍ଵଯଂ ଵିଵେକମାତ୍ରେଣ ରଜ୍ଜୁସର୍ପଭ୍ରମାକୃତେଃ
ହେ ରାମ, ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ରସିରେ ସାପ ଦେଖିବାର ଭ୍ରାନ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏଭଳି ଚାଲିଥାଏ।
ଏକାର୍ଥାଭ୍ଯସନପ୍ରାଣରୋଧଚେତଃପରିକ୍ଷଯାଃ । ଏକସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ସଂସିଦ୍ଧେ ସଂସିଧ୍ଯନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍
ଏକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତନ, ପ୍ରାଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଚେତନାର ଶକ୍ତି କ୍ଷୟ—ଏହି ସବୁ ଏକଠି ହେବା ସମୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଗୋଟିଏ ସଫଳ ହୁଏ, ସେଠି ସବୁ ସଫଳ ହୁଏ।
ତାଲଵୃନ୍ତପରିସ୍ପନ୍ଦେ ଶାନ୍ତେ ଶାନ୍ତୋ ଯଥାନିଲଃ । ପ୍ରାଣାନିଲପରିସ୍ପନ୍ଦେ ଶାନ୍ତେ ଶାନ୍ତଂ ତଥା ମନଃ
ଯେପରି ତାଳପତ୍ରର ହଲଚଲ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ପବନ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ଜିବନବାୟୁର ଗତି ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ମନ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ପ୍ରାଣାଶ୍ ଶରୀରଵିଲଯେ ପ୍ରଯାନ୍ତି ଵ୍ଯୋମଵାଯୁତାମ୍ । ଯଥାଵାସିତମ୍ ଏଵେଦଂ ମନଃ ପଶ୍ଯନ୍ତି ତତ୍ର ଚ
ଶରୀର ନାଶ ହେଲେ, ପ୍ରାଣବାୟୁ ଆକାଶସଦୃଶ ବାୟୁରେ ଲୀନ ହୁଏ; ସେଠାରେ ମନ କେବଳ ଏହି ଜନ୍ମର ଅନୁଭୂତିକୁ ଦେଖେ।
ଯଥା ଵିଦେହାଃ ପଶ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରାଣା ଵ୍ଯୋମନି ଦେହକମ୍ । ସମନସ୍କାସ୍ ତଥାଚାରଂ ସର୍ଵଂ ଚାନୁଭଵନ୍ତି ତେ
ଯେପରି ଦେହ ଛାଡ଼ିଥିବା ପ୍ରାଣବାୟୁ ଆକାଶରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହକୁ ଦେଖେ, ସେପରି ମନ ଥିବା ଲୋକେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନୁଭୂତିକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଶାନ୍ତେ ଵାତପରିସ୍ପନ୍ଦେ ଯଥା ଗନ୍ଧଃ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି । ତଥା ଶାନ୍ତେ ମନସ୍ସ୍ପନ୍ଦେ ଶାମ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରାଣଵାଯଵଃ
ଯେପରି ବାୟୁର ଚଳାଚଳ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ସୁଗନ୍ଧ ମିଶିଯାଏ, ସେପରି ମନର ଚଳାଚଳ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ଅଵିନାଭାଵିନୀ ନିତ୍ଯଂ ଜନ୍ତୂନାଂ ପ୍ରାଣଚେତସୀ । କୁସୁମାମୋଦଵନ୍ ମିଶ୍ରେ ତିଲତୈଲେ ଇଵ ସ୍ଥିତେ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଜୀବନଶକ୍ତି ଓ ମନ ସଦା ଅଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଏକାଠି ରହିଥାଏ, ଯେପରି ଫୁଲରେ ସୁଗନ୍ଧ ବା ତିଳ ମାଝିରେ ତେଲ ମିଶିଥାଏ।
ମନସସ୍ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରାଣସ୍ଯ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ମନଃ । ଏତେ ଵିହରତୋ ନିତ୍ଯମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ରଥସାରଥୀ
ମନର ଚଳନ ହେଉଛି ପ୍ରାଣ, ପ୍ରାଣର ଚଳନ ହେଉଛି ମନ; ଏହି ଦୁଇଟି ସଦା ଏକାଠି ରହିଥାଏ, ଏକ ଅନ୍ୟର ରଥସାରଥି ଭଳି।
ଆଧାରାଧେଯଵତ୍ ତ୍ଵ୍ ଏତେ ଏକାଭାଵେ ଵିନଶ୍ଯତଃ । କୁରୁତଶ୍ ଚ ସ୍ଵନାଶେନ କାର୍ଯଂ ମୋକ୍ଷାଖ୍ଯମ୍ ଉତ୍ତମମ୍
ଏମିତି ଆଧାର ଓ ଆଧାରିତ ଭଳି, ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ନ ଥିଲେ ଦୁହେଁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏମିତି ଦୁହେଁର ଶେଷ ହେଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ।
ଏକତତ୍ତ୍ଵଘନାଭ୍ଯାସାଚ୍ ଛାନ୍ତଂ ଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଲଂ ମନଃ । ତଲ୍ଲଯତ୍ଵାତ୍ ସ୍ଵଭାଵସ୍ଯ ତେନ ପ୍ରାଣୋ ଽପି ଶାମ୍ଯତି
ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଧ୍ୟାନ ଲଗାଇଲେ, ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ଏହାର ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଲୟ ହେବାରୁ, ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଵିଚାର୍ଯ ଯଦ୍ ଅନନ୍ତାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ତନ୍ମଯତାଂ ନଯେତ୍ । ମନସ୍ ତତସ୍ ତଲ୍ଲଯତସ୍ ତଦ୍ ଏଵ ଭଵତି ସ୍ଥିରମ୍
ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି, ମନକୁ ସେଠି ଏକତ୍ର କରିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ମନ ସେ ଆତ୍ମାରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦୃଢ଼ ଓ ଅଚଳ ହୋଇଯାଏ।
ଯଦ୍ ଏଵାତିତରାଂ ଶ୍ରେଯୋ ଽନୁପଲମ୍ଭୋପଲମ୍ଭଯୋଃ । ଦ୍ଵଯୋର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସତୋସ୍ ତତ୍ର ଶେଷେ ଵାପି ସ୍ଥିରୋ ଭଵ
ଅନୁଭବ କିମ୍ବା ଅନୁଭବର ଅଭାବ, ଏହି ଦୁଇଟି ଅସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ କିମ୍ବା ଯାହା ଅବଶେଷ ରହିଯାଏ, ଯାହା ସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ତମ, ସେଠି ଦୃଢ଼ ରୁହ।
ଏକସ୍ମିନ୍ ସୁଦୃଢେ ତତ୍ତ୍ଵେ ତାଵଦ୍ ଭାଵଂ ଵିଭାଵଯେତ୍ । ଭାଵୋ ଽଭାଵତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ସ୍ଵାଭ୍ଯାସାଦ୍ ଯାଵଦ୍ ଆତତମ୍
ଏକ ଦୃଢ଼ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଜର ଅବସ୍ଥାକୁ ଭାବିବା ଉଚିତ। ପୁନଃପୁନି ଅଭ୍ୟାସ କରିଲେ, ସେ ଅବସ୍ଥା ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ଅଭାବରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
ପ୍ରତ୍ଯାହାରଵଶାଚ୍ ଚେତସ୍ ସ୍ଵଯଂ ଭୋଗ୍ଯକ୍ଷଯାଦ୍ ଇଵ । ଵିଲୀଯତେ ସହ ପ୍ରାଣୈଃ ପରମ୍ ଏଵାଵଶିଷ୍ଯତେ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗତ କ୍ରିୟାକୁ ରୋକିବା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଭୋଗବସ୍ତୁ ଶେଷ ହେଲେ ଯେପରି ଭୋଗ ଅପେକ୍ଷା ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ମନ ଓ ପ୍ରାଣ ସହିତ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ଶେଷରେ କେବଳ ପରମ ରହିଯାଏ।
ଯଦେକତାନଂ ଭଵତି ଚେତସ୍ ତଦ୍ ଭଵତି କ୍ଷଣାତ୍ । ଶାନ୍ତାଶେଷଵିଶେଷୌଘଂ ଚିରାଭ୍ଯାସସ୍ଵଭାଵତଃ
ଯେତେବେଳେ ମନ ଏକାଗ୍ର ହୋଇଯାଏ, ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ପ୍ରଭେଦର ଉତ୍ତେଜନା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଅଵିଦ୍ଯେଯଂ ତୁ ନାସ୍ତୀତି ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ଯୁକ୍ତିଯୁତଂ ଧିଯା । ଜ୍ଞାନାଦ୍ ଏଵ ପରାଵାପ୍ତିସ୍ ତଦଭ୍ଯାସସ୍ ତତୋ ଵରମ୍
ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ବୁଝିପାରିବାକୁ ହୁଏ ଯେ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ କିଛି ନୁହେଁ, ସେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲାଭ ମିଳେ; ଏହିଠାରେ ଏହାର ଅଭ୍ୟାସ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ।
ଚିତ୍ତେ ଶାନ୍ତେ ଶାମ୍ଯତୀଯଂ ସଂସାରମୃଗତୃଷ୍ଣିକା । ଜରାମ୍ ଉପଗତେ ମେଘେ ମିହିକା ମହତୀ ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ସଂସାରର ମୃଗମରୀଚିକା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମେଘ ପୁରୁଣା ହେଲେ ବଡ଼ କୁହୁଡ଼ି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଚିତ୍ତମାତ୍ରମ୍ ଅଵିଦ୍ଯେତି କୁରୁ ତେନୈଵ ତତ୍କ୍ଷଯମ୍ । ତଦ୍ରୂପନାମ ଚିତ୍ତାତ୍ମାନୁଭାଵୋ ହି ପରଂ ପଦମ୍
ଅଜ୍ଞାନ କେବଳ ମନ ଅଟୁଟ ରହିଛି ବୋଲି ଜାଣ, ଏହି ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଶେଷ କର। ଯେଉଁ ମନ ରୂପ ଆତ୍ମାର ଅନୁଭୂତି, ସେହିଏ ପରମ ପଦ।