ଖାଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତିତରାମ୍ ଅଚ୍ଛମ୍ ଆତ୍ମାକାଶଂ ଚିଦାତ୍ମକମ୍ । ତତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତିଃ ପରଂ ଶ୍ରେଯସ୍ ସା କଥଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଶୃଣୁ
ମନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକାଶ, ଯାହା ସବୁଠାରୁ ପରିଷ୍କାର ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ଆକାର, ସେହିଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ। ଏହା କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେଥିରେ ମନ ଦେଇ ଶୁଣ।
ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନାଵବୋଧେନ ନିତ୍ଯମ୍ ଏକସମାଧିନା । ସଙ୍ଖ୍ଯଯୈଵାଵବୁଦ୍ଧା ଯେ ତେ ସାଙ୍ଖ୍ଯା ଯୋଗିନସ୍ ସ୍ମୃତାଃ
ଯେମାନେ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ସଦା ଏକତାର ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ବୁଝିଛନ୍ତି, ସେମାନେକୁ ସଂଖ୍ୟ ଯୋଗୀ ବୋଲି ଡାକାଯାଏ।
ପ୍ରାଣାଦ୍ଯନିଲସଂଶାନ୍ତୌ ଯୁକ୍ତା ଯେ ପଦମ୍ ଆଗତାଃ । ଅନାମଯମ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତଂ ତେ ସ୍ମୃତା ଯୋଗଯୋଗିନଃ
ଯେମାନେ ଶ୍ୱାସ ଓ ମନର ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ରୋଗ ନଥିବା, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେକୁ ଯୋଗ ଯୋଗୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଉପାଦେଯଂ ତୁ ସର୍ଵେଷାଂ ଶାନ୍ତଂ ପଦମ୍ ଅକୃତ୍ରିମମ୍ । ତତ୍ କୈଶ୍ଚିତ୍ ସଙ୍ଖ୍ଯଯା ପ୍ରାପ୍ତଂ କୈଶ୍ଚିଦ୍ ଯୋଗେନ ଦେହତଃ
ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସ୍ୱାଭାବିକ ଅବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣୀୟ। କିଛି ଲୋକ ଏହାକୁ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ଆଉ କିଛି ଶରୀର ମାଧ୍ୟମରେ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଏକଂ ସାଙ୍ଖ୍ଯଂ ଚ ଯୋଗଂ ଚ ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସ ପଶ୍ଯତି । ଯତ୍ ସାଙ୍ଖ୍ଯୈଃ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ସ୍ଥାନଂ ପରଂ ଯୋଗୈସ୍ ତଦ୍ ଏଵ ହି
ଯେଉଁଠି ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗକୁ ଏକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ସତ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ । ସାଙ୍ଖ୍ୟମାନେ ଯେଉଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଏହି ଦଶାକୁ ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ।
ଯତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତା ମନୋଵୃତ୍ତିର୍ ଅତ୍ଯନ୍ତଂ ନୋପଲଭ୍ଯତେ । ଵାସନାଵାଗୁରାକ୍ରାନ୍ତା ତଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ପରମଂ ପଦମ୍
ଯେଉଁଠି ମନର ଚଳନ ଏକଥର ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ପୁନି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଇଚ୍ଛାମାନଙ୍କ ଫାନ୍ଦରେ ପକାଯାଇଛି, ସେଠିକୁ ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ବୋଲି ଜାଣ ।
ଵାସନାଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵାହୁଃ କାରଣଂ ତଦ୍ ଧି ସଂସୃତେଃ । ତଦ୍ ଅକାରଣତାମ୍ ଏତି ଵିଲୀଯ ଭଵକର୍ମସୁ
ମନକୁ ଏହି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଇଚ୍ଛା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ହେଉଛି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର କାରଣ । ଯେତେବେଳେ ଏହା ସମସ୍ତ ଜଗତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲୟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା କୌଣସି କାରଣ ରହିନଥାଏ ।
ମନଃ ପଶ୍ଯତି ଵୈ ଦେହଂ ବାଲୋ ଵେତାଲକଂ ଯଥା । ଆତ୍ମାନଂ ଵିଲଯଂ ନୀତ୍ଵା ନ ଭୂଯସ୍ ତଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ମନ ଦେହକୁ ଏଭଳି ଦେଖେ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଭୂତକୁ ଦେଖେ । ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ଲୟ କରି ଦେଉଛି, ସେତେବେଳେ ପୁନି ସେ ଦେହକୁ ଦେଖିପାରେନାହିଁ ।
ମନୋ ମୁଧୈଵାଭ୍ଯୁଦିତମ୍ ଅସଦ୍ ଏଵାନଵେକ୍ଷଣାତ୍ । ସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଵମରଣାକାରଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯମାଣଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ମନ ଭ୍ରମରେ ଉପଜିଥିବା ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟରେ ଅସତ୍, କାରଣ ଏହାର ତତ୍ତ୍ୱ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଜ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜ ମୃତ ଦେହକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଦେହ ଥାଏନି।
ମନୋଽଭାଵାନ୍ ନ ସଂସାରଃ କ୍ଵାମୋଦଃ କୁସୁମଂ ଵିନା । ଉପଦେଶ୍ଯୋପଦେଶାଦି ବନ୍ଧମୋକ୍ଷୌ ଚ ତତ୍ କୁତଃ
ମନ ନଥିଲେ ସଂସାର ନଥାଏ; ଫୁଲ ନଥିଲେ କେମିତି ଆନନ୍ଦ? ଏହିପରି, ଶିକ୍ଷା, ଉପଦେଶ, ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି କେଉଁଠୁ ହେବ?
ଏକତତ୍ତ୍ଵଘନାଭ୍ଯାସଃ ପ୍ରାଣାନାଂ ଵିଲଯସ୍ ତତଃ । ମନୋଵିନିଗ୍ରହଶ୍ ଚେତି ମୋକ୍ଷଶବ୍ଦାର୍ଥକାରଣମ୍
ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୀନ ହେବାର ଅଭ୍ୟାସ, ପ୍ରାଣର ବିଲୟ, ଓ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା—ଏହି ଗୁଡିକ 'ମୁକ୍ତି' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥର କାରଣ।
ଯଦି ହି ପ୍ରାଣଵିଲଯୋ ମୁନେ ମୋକ୍ଷସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ମୃତା ଏଵ ହି ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ତନ୍ ମନ୍ଯେ ସର୍ଵଜନ୍ତଵଃ
ଯଦି ପ୍ରାଣର ବିଲୟ ମୁକ୍ତିର କାରଣ ହେଉଛି, ତେବେ ମୃତ ହେଉଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମୁକ୍ତ ହେଇଯାନ୍ତି, ମୁଁ ଏହିପରି ଭାବୁଛି।
ତ୍ରିଷ୍ଵ୍ ଏତେଷୁ ପ୍ରଯୋଗେଷୁ ମନଃପ୍ରଶମନଂ ଵରମ୍ । ସାଧ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଧି ତଦ୍ ଏଵାଶୁ ଯଥା ଭଵତି ତଚ୍ ଛିଵମ୍
ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟରୁ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଜାଣ, କାରଣ ଏଠାରୁ ଯେଉଁ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ସବୁ ଶୁଭ।
ଯଦା ନିର୍ଵାସନଂ ପ୍ରାଣାସ୍ ତ୍ଯଜନ୍ତୀଦଂ ଶରୀରକମ୍ । ତଦା ନ ଭୂଯସ୍ ତନ୍ମାତ୍ରୈର୍ ଯାନ୍ତି ଵ୍ଯୋମନି ସଙ୍ଗମମ୍
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣଗୁଡିକ ନିର୍ବାସନା ହୋଇ ଏହି ଶରୀରକୁ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ପୁନି ତନ୍ମାତ୍ରା ଉପାଦାନ ସହିତ ଆକାଶରେ ମିଶିଯାନ୍ତି ନାହିଁ।
ଵାସନାଂଶାତ୍ମକାନ୍ଯ୍ ଏଵ ଵିଦ୍ଧି ତନ୍ମାତ୍ରକାଣି ଵୈ । ତଦାତ୍ମକୈର୍ ମନୋଵଦ୍ଭିଃ ପ୍ରାଣାଶ୍ ଶ୍ଲିଷ୍ଯନ୍ତି ନେତରୈଃ
ତନ୍ମାତ୍ରାଗୁଡିକ ଭାବନାର ଅଂଶରୁ ଗଠିତ ଅଟେ ବୋଲି ଜାଣ। ମନର ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ପ୍ରାଣଗୁଡିକ ସେହି ପ୍ରକୃତିର ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ସହିତ ନୁହେଁ।
ସଵାସନାସ୍ ତୁ ଯଦ୍ଯ୍ ଏତେ ପ୍ରାଣା ମୁଞ୍ଚନ୍ତି ଦେହକମ୍ । ତଦ୍ ଵ୍ଯୋମଵାଯୁସଂଶ୍ଲେଷଂ ଯାନ୍ତି ଦୁଃଖାଯ ଗନ୍ଧଵତ୍
ଯଦି ପ୍ରାଣଗୁଡିକ ଭାବନା ସହିତ ଶରୀରକୁ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ସୁଗନ୍ଧ ଭଳି ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏହା ଦୁଃଖକୁ ଆଣିଦିଏ।
ମନସ୍ ସାମ୍ବୁର୍ ଇଵାମ୍ଭୋଦୋ ନ ଶାମ୍ଯତି ସଵାସନମ୍ । ନାମନସ୍କାସ୍ ସମ୍ଭଵନ୍ତି ପ୍ରାଣାସ୍ ସୂର୍ଯା ଇଵାତ୍ଵିଷଃ
ମନ ଯେପରି ମେଘରେ ପାଣି ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ମନରେ ଯେଉଁଠି ଅଭିନିବେଶ ରହିଛି, ସେଠି ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ମନ ନାହିଁ, ସେଠି ପ୍ରାଣ ଏମିତି ଉଦୟ ହୁଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ତାପ ନଥିବା କିରଣ ବିକିରଣ ହୁଏ।
ନ ଜହାତି ମନଃ ପ୍ରାଣାନ୍ ଵିନା ଜ୍ଞାନେନ କର୍ହିଚିତ୍ । ତୃଣାନ୍ତରେଣୈଵ ଵିନା ତୃଣାଗ୍ରମ୍ ଇଵ ତିତ୍ତିରିଃ
ମନ କେବେ ପ୍ରାଣକୁ ଜ୍ଞାନ ବିନା ଛାଡିଦିଏନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଚଡ଼ା ତିନି ଛାଡ଼ି ତିନିର ଶିରାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରେନାହିଁ।
ଜ୍ଞାନାଦ୍ ଅଵାସନୀଭାଵଂ ସ୍ଵନାଶଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵୈ ମନଃ । ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦଂ ଚ ନାଦତ୍ତେ ତତଶ୍ ଶାନ୍ତିର୍ ହି ଶିଷ୍ଯତେ
ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନ ଅଭିନିବେଶ ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଓ ନିଜ ନାଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହା ପରେ ପ୍ରାଣର ଚଳନକୁ ଧରିନାହିଁ, ଏହିପରି ଶାନ୍ତି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ଜ୍ଞାନାତ୍ ସର୍ଵପଦାର୍ଥାନାମ୍ ଅସତ୍ତ୍ଵଂ ସମୁଦେତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ତତୋ ଽଙ୍ଗ ଵାସନାନାଶାଦ୍ ଵିଯୋଗଃ ପ୍ରାଣଚେତସୋଃ
ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଅସତ୍ତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ; ଏହା ପରେ, ହେ ପ୍ରିୟ, ଅଭିନିବେଶ ନାଶ ହେଲେ ପ୍ରାଣ ଓ ମନର ବିଯୋଗ ଘଟେ।
ତତୋ ନ ପଶ୍ଯତି ମନଃ ପ୍ରଶାନ୍ତଂ ଦେହତାଂ ପୁନଃ । ସ୍ଵନାଶେନ ପଦଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଵାସନୈଵ ମନୋ ଵିଦୁଃ
ଯେତେବେଳେ ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ହରାଇଦେଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ପୁଣି ଦେହ ଭାବକୁ ଦେଖିପାରେନାହିଁ; କେବଳ ଅବଶିଷ୍ଟ ଆଗ୍ରହମାନେ ମନ ବୋଲି ଜଣାଯାନ୍ତି।
ଚେତୋ ହି ଵାସନାମାତ୍ରଂ ତଦଭାଵଃ ପରଂ ପଦମ୍ । ତଚ୍ ଚ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ଜ୍ଞାନାଜ୍ ଜ୍ଞାନମ୍ ଆହୁର୍ ଵିଚାରଣମ୍
ଚେତନା କେବଳ ଆଗ୍ରହର ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ଏହାର ଅଭାବ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ, ଏବଂ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ବିବେକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଇତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ସଂସୃତେ ରାମ ପର୍ଯନ୍ତସ୍ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ । ସ୍ଵଯଂ ଵିଵେକମାତ୍ରେଣ ରଜ୍ଜୁସର୍ପଭ୍ରମାକୃତେଃ
ହେ ରାମ, ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ରସିରେ ସାପ ଦେଖିବାର ଭ୍ରାନ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏଭଳି ଚାଲିଥାଏ।
ଏକାର୍ଥାଭ୍ଯସନପ୍ରାଣରୋଧଚେତଃପରିକ୍ଷଯାଃ । ଏକସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ସଂସିଦ୍ଧେ ସଂସିଧ୍ଯନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍
ଏକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତନ, ପ୍ରାଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଚେତନାର ଶକ୍ତି କ୍ଷୟ—ଏହି ସବୁ ଏକଠି ହେବା ସମୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଗୋଟିଏ ସଫଳ ହୁଏ, ସେଠି ସବୁ ସଫଳ ହୁଏ।
ତାଲଵୃନ୍ତପରିସ୍ପନ୍ଦେ ଶାନ୍ତେ ଶାନ୍ତୋ ଯଥାନିଲଃ । ପ୍ରାଣାନିଲପରିସ୍ପନ୍ଦେ ଶାନ୍ତେ ଶାନ୍ତଂ ତଥା ମନଃ
ଯେପରି ତାଳପତ୍ରର ହଲଚଲ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ପବନ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ଜିବନବାୟୁର ଗତି ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ମନ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ପ୍ରାଣାଶ୍ ଶରୀରଵିଲଯେ ପ୍ରଯାନ୍ତି ଵ୍ଯୋମଵାଯୁତାମ୍ । ଯଥାଵାସିତମ୍ ଏଵେଦଂ ମନଃ ପଶ୍ଯନ୍ତି ତତ୍ର ଚ
ଶରୀର ନାଶ ହେଲେ, ପ୍ରାଣବାୟୁ ଆକାଶସଦୃଶ ବାୟୁରେ ଲୀନ ହୁଏ; ସେଠାରେ ମନ କେବଳ ଏହି ଜନ୍ମର ଅନୁଭୂତିକୁ ଦେଖେ।
ଯଥା ଵିଦେହାଃ ପଶ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରାଣା ଵ୍ଯୋମନି ଦେହକମ୍ । ସମନସ୍କାସ୍ ତଥାଚାରଂ ସର୍ଵଂ ଚାନୁଭଵନ୍ତି ତେ
ଯେପରି ଦେହ ଛାଡ଼ିଥିବା ପ୍ରାଣବାୟୁ ଆକାଶରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହକୁ ଦେଖେ, ସେପରି ମନ ଥିବା ଲୋକେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନୁଭୂତିକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଶାନ୍ତେ ଵାତପରିସ୍ପନ୍ଦେ ଯଥା ଗନ୍ଧଃ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି । ତଥା ଶାନ୍ତେ ମନସ୍ସ୍ପନ୍ଦେ ଶାମ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରାଣଵାଯଵଃ
ଯେପରି ବାୟୁର ଚଳାଚଳ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ସୁଗନ୍ଧ ମିଶିଯାଏ, ସେପରି ମନର ଚଳାଚଳ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ଅଵିନାଭାଵିନୀ ନିତ୍ଯଂ ଜନ୍ତୂନାଂ ପ୍ରାଣଚେତସୀ । କୁସୁମାମୋଦଵନ୍ ମିଶ୍ରେ ତିଲତୈଲେ ଇଵ ସ୍ଥିତେ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଜୀବନଶକ୍ତି ଓ ମନ ସଦା ଅଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଏକାଠି ରହିଥାଏ, ଯେପରି ଫୁଲରେ ସୁଗନ୍ଧ ବା ତିଳ ମାଝିରେ ତେଲ ମିଶିଥାଏ।
ମନସସ୍ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରାଣସ୍ଯ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ମନଃ । ଏତେ ଵିହରତୋ ନିତ୍ଯମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ରଥସାରଥୀ
ମନର ଚଳନ ହେଉଛି ପ୍ରାଣ, ପ୍ରାଣର ଚଳନ ହେଉଛି ମନ; ଏହି ଦୁଇଟି ସଦା ଏକାଠି ରହିଥାଏ, ଏକ ଅନ୍ୟର ରଥସାରଥି ଭଳି।