ଅଵିଭାଗମ୍ ଅନାଯାସଂ ଯଦ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତମ୍ ଆସିତମ୍ । ଧ୍ଯାଯତୋ ଧାଵତଶ୍ ଚୈଵ ସୌଷୁପ୍ତଂ ମୌନମ୍ ଅଙ୍ଗ ତତ୍
ଯାହା ଅଖଣ୍ଡ, ସହଜ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା, ଏବଂ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ବେଳେ କିମ୍ବା ଚଳିଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ଅବିଚଳିତ ରହେ—ହେ ପ୍ରିୟ, ସେଇ ହେଉଛି ସୁଷୁପ୍ତିର ନିରବତା।
ଯଥାଭୂତମ୍ ଇମଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ଜଗନ୍ନାନାତ୍ଵଵିଭ୍ରମମ୍ । ଯଦ୍ ଆସିତମ୍ ଅସଙ୍ଗେହଂ ସୌଷୁପ୍ତଂ ମୌନମ୍ ଅଙ୍ଗ ତତ୍
ଏହି ଜଗତର ବିଭିନ୍ନତାର ଭ୍ରମ କେମିତି ଅଛି ତାହା ଯେଉଁଠି ସଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲେ, ଯାହା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଓ ଅଲଗା ରହିଯାଏ, ହେ ପ୍ରିୟ, ସେଇ ହେଉଛି ସୁଷୁପ୍ତିର ନିରବତା।
ଅନେକସଂଵିଦ୍ରୂପାତ୍ମ ଚୈକମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଆତତମ୍ । ଇତ୍ଯ୍ ଆସିତମ୍ ଅନନ୍ତଂ ଯତ୍ ସୌଷୁପ୍ତଂ ମୌନମ୍ ଅଙ୍ଗ ତତ୍
ଏହି ଏକାଟି ଅନେକ ଚେତନାର ରୂପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ଅନନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି । ମୋର ପ୍ରିୟ, ଏହି ଅନନ୍ତତା ହେଉଛି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ନିରବତା ।
ଆକାଶଂ ନୈଵ ଚାକାଶଂ ସର୍ଵମ୍ ଅସ୍ମି ନ ଚାସ୍ମି ଚ । ଇତି ସ୍ଥିତଂ ସମଂ ଶାନ୍ତଂ ଯତ୍ ତନ୍ ମୌନଂ ସୁଷୁପ୍ତଵତ୍
ଏହା ଆକାଶ ନୁହେଁ, ଆକାଶ ନୁହେଁ ମଧ୍ୟ । ମୁଁ ସବୁ କିଛି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ସବୁ କିଛି ମୁଁ ମଧ୍ୟ । ଏହିପରି ସମ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଯାହା ଅବସ୍ଥିତ, ସେହି ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ପରି ନିରବତା ।
ସର୍ଵଂ ଶୂନ୍ଯଂ ନିରାଲମ୍ବଂ ଶାନ୍ତଂ ଵିଜ୍ଞପ୍ତିମାତ୍ରକମ୍ । ନ ସନ୍ ନାସଦ୍ ଇତି ସ୍ଵସ୍ଥମ୍ ଆସିତଂ ମୌନମ୍ ଉତ୍ତମମ୍
ସବୁ କିଛି ଶୂନ୍ୟ, କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଜଣା ମାତ୍ର । ଏହା ନ ସତ୍, ନ ଅସତ୍ । ଏଭଳି ନିଜରେ ଅବସ୍ଥିତ ଯାହା ରହିଛି, ସେହି ଉତ୍ତମ ନିରବତା ।
ଭାଵାଭାଵଦଶୋନ୍ମେଷଵିଶେଷୈର୍ ଵିତଥୋତ୍ଥିତୈଃ । ସଂଵିଦୋ ଯଦ୍ ଅନାମର୍ଶସ୍ ତନ୍ ମୌନଂ ପରମଂ ଵିଦୁଃ
ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ନଷ୍ଟ ହେବା, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଭିନ୍ନତାର ଭ୍ରମରେ ଯାହା ଚେତନା ଅସ୍ପର୍ଶିତ, ସେହି ଚେତନାକୁ ଉଚ୍ଚତମ ନିରବତା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ ।
ଅସତୈଵ ସତେଵାନ୍ତଶ୍ ଚେତସା ଵୃତ୍ତିରୂପିଣା । ଯଦ୍ ଅନାଵର୍ତନଂ ସଂଵିଦ୍ଵୃତ୍ତେସ୍ ତନ୍ ମୌନମ୍ ଅକ୍ଷଯମ୍
ଯେତେବେଳେ ମନର ଚଳାଚଳ, ସେଠି ଅସତ୍ୟ କିମ୍ବା ସତ୍ୟ ଯାହା ପାଇଁ ହେଉ, ପୁନର୍ବାର ଆସି ନଥାଏ, ସେଉଁଠି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଜ୍ଞାନ ରହିଥାଏ, ଏହି ଅମର ମୌନ ଅଟୁଟ ରହେ।
ନାହମ୍ ଅସ୍ମି ନ ଚାନ୍ଯୋ ଽସ୍ତି ନ ମନୋ ନ ଚ ମାନସମ୍ । ଇତି ସଂଵିଦସଂଵିତ୍ତିର୍ ଅଵିଚ୍ଛିନ୍ନାତିମୌନତା
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥାଏ—'ମୁଁ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ମନ ନାହିଁ, ମନସିକ କିଛି ନାହିଁ', ଏହି ଅବିରତ ଉପଲବ୍ଧି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୌନ।
ଅହମ୍ ଅସ୍ମି ଜଗଚ୍ ଚାସ୍ତି ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ତିଶବ୍ଦାର୍ଥମାତ୍ରକମ୍ । ସତ୍ତାସାମାନ୍ଯମ୍ ଏଵେତି ସୌଷୁପ୍ତଂ ମୌନମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭାବ ଥାଏ—'ମୁଁ ଅଛି, ଜଗତ୍ ଅଛି, ତୁମେ ଅଛ', କିନ୍ତୁ କେବଳ 'ଅସ୍ତି' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଭାବରେ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଏକାଟି ସ୍ଥିତି ଭାବରେ, ଏହାକୁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ମୌନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ ସଂଵିଦ ଏଵାନ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵପ୍ନାଦିକଲନାଃ କୁତଃ । ଅନନ୍ତମ୍ ଏଵ ସୌଷୁପ୍ତଂ ସର୍ଵଂ ମୌନମ୍ ଅତସ୍ ତତମ୍
ସମସ୍ତ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଭାବନା ଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରୁ ଅଲଗା କିପରି ହେବ? ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଅସୀମ, ଏହିପରି ସମସ୍ତ କିଛି ମୌନରେ ବ୍ୟାପିତ।
ସୁଷୁପ୍ତମୌନମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଅନନ୍ତତ୍ଵାତ୍ ପ୍ରବୋଧଵତ୍ । ତୁର୍ଯମ୍ ଏଵାମଲଂ ଵିଦ୍ଧି ତୁର୍ଯାତୀତମ୍ ଅଥାପି ଵା
ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ନିରବତା, ଏହାର ଅସୀମତା ଦ୍ୱାରା, ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ପରି ଲାଗେ; ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଭାବରେ ଜାଣ, କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଅବସ୍ଥା ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଜାଣ।
ସୁଷୁପ୍ତୈକସମାଧାନସ୍ ତଥା ତୁର୍ଯସମାଧିକଃ । ତୁର୍ଯାତୀତସମାଧିର୍ ଵା ଜାଗ୍ରତ୍ଯ୍ ଅପି ଭଵେତ ଵୈ
ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ସମାଧି, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାର ସମାଧି, କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ସମାଧି, ଏହା ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ।
ତୁର୍ଯସ୍ଥ ଏଵ ସକଲାମଲଶାନ୍ତଵୃତ୍ତିର୍ ଜାଗ୍ରତ୍ଯ୍ ଅପି ଵ୍ଯଵହରନ୍ ନିପୁଣଂ ସ୍ଵପିତ୍ଵା । ନିତ୍ଯଂ ସଦେହ ଉତ ଵାପି ଵିଦେହ ଏଵ ବ୍ରାହ୍ମଂ ନଭୋ ଭଵ ତଦ୍ ଏଵ କିଲାସି ସାଧୋ
ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଇ, ସମସ୍ତ ଅପବିତ୍ରତା ଓ ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଜାଗିଥିବା ବେଳେ କିମ୍ବା ଶୁଇଥିବା ବେଳେ ଦକ୍ଷତାର ସହ କାମ କର; ଦେହ ସହିତ କିମ୍ବା ଦେହ ବିନା, ଦିବ୍ୟ ଆକାଶରେ ପରିଣତ ହେ, ଏହି ଆକାଶ ତୁମେ ନିଜେ, ଏହି ତୁମର ସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥା।
ଓଁ ଇତ୍ଯ୍ ଅପାସ୍ତଭଵଵାସନମ୍ ଏକମ୍ ଆସ୍ସ୍ଵ ନ ତ୍ଵଂ ନ ଚାହମ୍ ଇତି କିଞ୍ଚିଦ୍ ଇହାସ୍ତି ସତ୍ଯମ୍ । ସର୍ଵଂ ଚ ଵିଦ୍ଯତ ଇତୀହ ଶିଲାନ୍ତରାଭଂ ଜ୍ଞସ୍ ତିଷ୍ଠ ଚିଦ୍ଗଗନକୋଶକଲୈକନିଷ୍ଠଃ
‘ଓଁ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଭବତା ଓ ଆଶାକୁ ଛାଡି, ଏକତାରେ ବସ; ଏଠାରେ ‘ତୁମେ ନୁହଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ, କିଛି ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ନୁହଁ’—ଏହି ଭାବରେ ରୁହ; ସମସ୍ତ କିଛି ଜଣାଯାଇଥିବା ଏହି ଚେତନା ଆକାଶର ଗୁହାରେ, ପଥର ପରି ଭିତରେ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥିତ ଜଣାଇଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ହେ।
କୁତଶ୍ ଶତତ୍ଵମ୍ ଆଯାତଂ ରୁଦ୍ରାଣାଂ ମୁନିନାଯକ । ଯେ ଗଣାସ୍ ତେ ଚ କିଂ ରୁଦ୍ରା ଉତ ନେତି ଵଦସ୍ଵ ମେ
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରୁଦ୍ରମାନେଙ୍କର ଏହି ଶତଧା ସ୍ୱଭାବ କେଉଁଠୁ ଆସିଛି? ସେମାନଙ୍କର ଯେଉଁ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ରୁଦ୍ର କି ନୁହେଁ? ମୋତେ କହ।
ସ୍ଵପ୍ନାନାଂ ଭିକ୍ଷୁଣା ଦୃଷ୍ଟଂ ଶତଂ ଶତଶରୀରକମ୍ । ସର୍ଵମ୍ ଉଦ୍ଦେଶତୋ ଜ୍ଞାତମ୍ ଅତ ଉକ୍ତଂ ନ ତନ୍ ମଯା
ଏକ ଭିକ୍ଷୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଶତଶଃ ଦେହ ଥିବା ଶତ ଆକୃତି ଦେଖିଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହା ବିଷୟରେ କିଛି କହିନଥିଲି।
ଯଦ୍ ଆକାରାଶ୍ ଶତଂ ସ୍ଵପ୍ନେ ତତ୍ ତଦ୍ ଗଣଶତଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତଦ୍ ଏଵ ତଦ୍ ରୁଦ୍ରଶତଂ ରୁଦ୍ରା ଅପି ଗଣାଭିଧାଃ
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେଉଁ ଶତ ଆକୃତି ଦେଖାଗଲା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶତ ଦଳ ଭାବେ ମନେ କରାଯାଏ; ସେଇ ଦଳଗୁଡ଼ିକୁ ରୁଦ୍ରର ଶତ ଭାବେ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ରୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଦଳ ଭାବେ ଅଭିଧାନ କରାଯାନ୍ତି।
ଏକସ୍ମାଦ୍ ଭଗଵଂଶ୍ ଚିତ୍ତାତ୍ କଥଂ ଚିତ୍ତଶତଂ କୃତମ୍ । ତତ୍ସ୍ଵପ୍ନଶତରୁଦ୍ରେଣ ଦୀପାଦ୍ ଦୀପଶତଂ ଯଥା
ଏକ ମନରୁ କିପରି ଶତ ମନ ହେଲା, ହେ ପ୍ରଭୁ? ସେହି ସ୍ୱପ୍ନର ଶତ ରୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଯେପରି ଏକ ଦୀପରୁ ଶତ ଦୀପ ଜଳିଉଠେ।
ନିରାଵରଣସଦ୍ଭାଵା ଯଦ୍ ଯଥା କଲ୍ପଯନ୍ତି ଯେ । ତତ୍ ତଥାଶୁ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ନ ସାଵରଣସଂଵିଦଃ
ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେଉଁପରି କିଛି ଭାବନା କରନ୍ତି, ସେହିପରି ସେହି ଦ୍ରୁତ ଘଟିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଚେତନା ଅବରୁଦ୍ଧ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ହୁଏନା।
ସର୍ଵାତ୍ମନସ୍ ସର୍ଵଗତ୍ଵାଦ୍ ଯଦ୍ ଯଥା ଯତ୍ର ଭାଵ୍ଯତେ । ତଥାନୁଭୂଯତେ ତତ୍ର ତତ୍ ତତ୍ ତଜ୍ଜ୍ଞେନ ନାଧିଯା
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମା ସବୁଠି ଥିବାରୁ, ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଭାବନା କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ସେଠି ସେହିଭଳି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
କପାଲମାଲାଭରଣୋ ଭସ୍ମସ୍ନାଯୀ ଦିଗମ୍ବରଃ । ଶ୍ମଶାନନିଲଯୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କାମୁକଶ୍ ଚ ମହେଶ୍ଵରଃ
ମୁଣ୍ଡମାଳା ପିନ୍ଧି, ଭସ୍ମ ଲଗାଇ, ଦିଗ୍ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଶ୍ମଶାନରେ ବସିଥିବା, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମହେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ କାମୀ।
ମହେଶ୍ଵରାଣାଂ ସିଦ୍ଧାନାଂ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଶରୀରିଣାମ୍ । ନ କ୍ରିଯାନିଯମୋ ଽସ୍ତୀହ ସ ହ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞେଷ୍ଵ୍ ଏଵ କଲ୍ପିତଃ
ମହେଶ୍ୱରମାନେ, ସିଦ୍ଧମାନେ, ଏବଂ ଜୀବନମୁକ୍ତ ଦେହୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି କ୍ରିୟାର ନିୟମ ନାହିଁ; ଏହି ନିୟମ ମାତ୍ର ଅଜ୍ଞମାନେ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।
ଅଜ୍ଞାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଜିତଚିତ୍ତତ୍ଵାତ୍ କ୍ରିଯାନିଯମନଂ ଵିନା । ଗର୍ଧାନ୍ ମାତ୍ସ୍ଯେନ ନ୍ଯାଯେନ ପରଂ ଦୁଃଖଂ ପ୍ରଯାନ୍ତି ହି
ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିନଥିବାରୁ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିୟମିତ କରିନଥିବାରୁ, ଲୋଭରେ ପଡ଼ିଥିବା ମାଛ ଭଳି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି।
ତଜ୍ଜ୍ଞାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଇଷ୍ଟେଷ୍ଵ୍ ଅନିଷ୍ଟେଷୁ ନ ନିମଜ୍ଜନ୍ତି ଵସ୍ତୁଷୁ । ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯତ୍ଵାଦ୍ ବୁଦ୍ଧତ୍ଵାନ୍ ନିର୍ଵାସନତଯାନଯା
ଜେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଚାହିଦା କିମ୍ବା ଅଚାହିଦା ବସ୍ତୁରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି ଜାଗ୍ରତ, ଏବଂ ମନର ଆସକ୍ତି ନାହିଁ।
କାକତାଲୀଯଵଦ୍ ରୂଢାଂ କ୍ରିଯାଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ତେ ସଦା । ନ କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପି ଵା କେଚିନ୍ ନୈଷାଂ କ୍ଵଚିଦ୍ ଅପି ଗ୍ରହଃ
ସେମାନେ କାକଟାଳୀୟ ଭଳି କେବେ କେବେ କିଛି କାମ କରନ୍ତି, କେବେ କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କର କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ।
କାକତାଲୀଯଵଦ୍ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଏଵଂକର୍ମୋଦିତଃ ପରାତ୍ । ଏଵଂକର୍ମା ତ୍ରିନଯନ ଏଵଂକର୍ମାମ୍ବୁଜୋଦ୍ଭଵଃ
ଯେପରି କାକ ଅପେକ୍ଷା ଛାଡ଼ି ଫଳ ଉଠାଏ, ସେପରି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଏଭଳି କାମ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ମହାଦେଵ ଏବଂ ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି କରନ୍ତି।
ନ ନିନ୍ଦ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତି ନାନିନ୍ଦ୍ଯଂ ନୋପାଦେଯଂ ନ ହେଯକମ୍ । ନ ଚାତ୍ମୀଯଂ ନ ଚ ପରଂ କର୍ମ ଜ୍ଞଵିଷଯଂ କ୍ଵଚିତ୍
ଜେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ନିନ୍ଦାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କିଛି ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; କିଛି ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ନାହିଁ, କିଛି ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସେମାନେ ‘ମୋର’ ବା ‘ଅନ୍ୟର’ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି ନାହାନ୍ତି।
ଅଗ୍ନ୍ଯାଦୀନାଂ ଯଥୌଷ୍ଣ୍ଯାଦି ସର୍ଗାଦୌ ରୂଢିମ୍ ଆଗତମ୍ । ହରାଦୀନାଂ ତଥା କର୍ମ ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ଚ ଜାତଯଃ
ଯେପରି ଆଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟରେ ତାପ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରୁ ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ହରି ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଜାତି ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ।
ସର୍ଗେ ପ୍ରରୂଢିମ୍ ଆଯାତେ ସଙ୍କେତଵଶତଃ ପୃଥକ୍ । ଅନୁଭୂତଫଲୈସ୍ ସ୍ଵାର୍ଥାଃ କଲ୍ପନାଃ କଲ୍ପିତାସ୍ ତତଃ
ସୃଷ୍ଟି ସ୍ଥିର ହେଲାପରେ ଚିହ୍ନ ଓ ରୀତି ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନତା ଆସିଯାଏ; ତାପରେ ଅନୁଭୂତି ହୋଇଥିବା ଫଳ ଅନୁଯାୟୀ ନିଜସ୍ୱ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ କଳ୍ପନା ଗଢ଼ାଯାଏ।
ଵିଦେହମୁକ୍ତଵିଷଯଂ ତୁର୍ଯଂ ମୌନମ୍ ଇତୋ ମଯା । ନୋକ୍ତଂ ତେ ପଞ୍ଚମଂ ମୌନଂ ଵିଦେହସ୍ଯ ରଘୂଦ୍ଵହ
ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯେଉଁ ଚତୁର୍ଥ ମୌନ ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ସେଥିରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି କହିନାହିଁ; ଏହି ହେଉଛି ଦେହ ଛାଡ଼ିଥିବା ପଞ୍ଚମ ମୌନ।