ଏକସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ଫଲିତେ ଗୁଣେ ବଲମ୍ ଉପାଗତେ । କ୍ଷୀଯନ୍ତେ ସର୍ଵ ଏଵାଶୁ ଦୋଷା ଵିଷଦଚେତସଃ
ଏକ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଫଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଓ ଶକ୍ତି ଆସିଲେ, ସ୍ପଷ୍ଟ ମନ ଥିବା ଲୋକର ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଶୀଘ୍ର ଦୂର ହୋଇଯାଏ।
ଗୁଣେ ଵିଵୃଦ୍ଧେ ଵର୍ଧନ୍ତେ ଗୁଣା ଦୋଷକ୍ଷଯାଵହାଃ । ଦୋଷେ ଵିଵୃଦ୍ଧେ ଵର୍ଧନ୍ତେ ଦୋଷା ଗୁଣଵିନାଶିନଃ
ଗୁଣ ବଢ଼ିଲେ, ଦୋଷ ନଶ୍ଟ କରିବା ଅନ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିଯାଏ; ଦୋଷ ବଢ଼ିଲେ, ଗୁଣକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିଯାଏ।
ମନୋମହାଵନେ ହ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଵେଗିନୀ ଵାସନାସରିତ୍ । ଶୁଭାଶୁଭବୃହତ୍କୂଲା ନିତ୍ଯଂ ଵହତି ଜନ୍ତୁଷୁ
ମନର ଏହି ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିର ଆସ୍ତିର ନଦୀ ବହୁଛି, ଯାହାର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦର ଏକ ଭଲ ତଳ ଅଛି, ଏହି ନଦୀ ସଦା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଚାଲିଛି।
ସା ହି ସ୍ଵେନ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଯସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ନିପାତ୍ଯତେ । କୂଲେ ତେନୈଵ ଵହତି ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କୁରୁ
ଏହି ନଦୀକୁ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ଯେଉଁ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ନେଇଯିବାଯିଏ, ସେଉଁଠି ଏହା ବହିଥାଏ; ତୁମେ ଚାହିଁଥିବା ପରି କାର୍ଯ୍ୟ କର।
ପୁରୁଷଯତ୍ନଜଵେନ ମନୋଵନେ ଶୁଭତଟାନୁଗତାଂ କ୍ରମଶଃ କୁରୁ । ଵରମତେ ନିଜଭାଵମହାନଦୀମ୍ ଇହ ହି ତେନ ମନାଗ୍ ଅପି ନୋହ୍ଯସେ
ମାନବ ଚେଷ୍ଟାରେ ମନର ନଦୀକୁ ଦୀରେ ଦୀରେ ଭଲ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ନେଇଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର; ନିଜ ଭାବର ଏକ ମହା ନଦୀ ସ୍ଥାପନ କର, ଏହା କରିଲେ ତୁମେ କିଛି ଅଟକିବା ନାହିଁ।
ଏଵମ୍ ଆତ୍ତଵିଵେକୋ ଯସ୍ ସ ଭଵାନ୍ ଇଵ ରାଘଵ । ଯୋଗ୍ଯୋ ଜ୍ଞାନଗିରଶ୍ ଶ୍ରୋତୁଂ ରାଜେଵ ନଯଭାରତୀଃ
ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଜର ଭେଦବୁଦ୍ଧି ପାଇଛି, ସେ ରାଘବ ତୁମେ ପରି, ଜ୍ଞାନର ଉପଦେଶ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଯେପରି ରାଜା ରାଜନୀତିର ଶିକ୍ଷା ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ଅଵଦାତୋ ଽଵଦାତସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାନସ୍ଯ ମହାଶଯଃ । ଜଡସଙ୍ଗୋଜ୍ଝିତୋ ଯୋଗ୍ଯଶ୍ ଶରଦୀନ୍ଦୋର୍ ଯଥା ନଭଃ
ଯେଉଁ ଜଣେ ଶୁଦ୍ଧ, ଅପବିତ୍ରତାରୁ ମୁକ୍ତ, ଚେତନାର ଜ୍ଞାନରେ ବିଶାଳ, ଜଡତାର ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ଦୂର, ଯୋଗ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ସେ ଶରତର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଆକାଶରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ତ୍ଵମ୍ ଏତଯାଖଣ୍ଡିତଯା ଗୁଣଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସମାଶ୍ରିତଃ । ମନୋମୋହହରଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵକ୍ଷ୍ଯମାଣମ୍ ଇଦଂ ଶୃଣୁ
ତୁମେ ଏହି ଅଖଣ୍ଡ ଗୁଣର ଧନରେ ଶୋଭିତ, ମୁଁ ଯେଉଁ କଥା କହିବାକୁ ଯାଉଛି, ଯାହା ମନର ମୋହକୁ ଦୂର କରେ, ତାହା ଶୁଣ।
ପୁଣ୍ଯକଲ୍ପଦ୍ରୁମୋ ଯସ୍ଯ ଫଲଭାରାନତସ୍ ସ୍ଥିତଃ । ମୁକ୍ତଯେ ଜାଯତେ ଜନ୍ତୋସ୍ ତସ୍ଯେଦଂ ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଉଦ୍ଯମଃ
ଯାହାର ପୁଣ୍ୟର ଗଛ ଫଳର ଭାରରେ ନମିଛି, ସେ ଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କଥା ଶୁଣିବାର ଉଦ୍ୟମ ଆତ୍ମାର ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ପାଵନାନାମ୍ ଉଦାରାଣାଂ ପରବୋଧୈକଦାଯିନାମ୍ । ଵଚସାଂ ଭାଜନଂ ଭୂତ୍ଯୈ ଭଵ୍ଯୋ ଭଵତି ନାଧମଃ
ଶୁଦ୍ଧ, ଉଦାର ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିବା କଥାଗୁଡିକ ଭାଗ୍ୟର ପାତ୍ର, କେବଳ ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକେ ଏହାର ଲାଭୀ ହେଉଛନ୍ତି, ନିମ୍ନ ଲୋକେ ନୁହେଁ।
ମୋକ୍ଷୋପାଯାଭିଧାନେଯଂ ସଂହିତା ସାରସମ୍ମିତା । ତ୍ରିଂଶଦ୍ ଦ୍ଵେ ଚ ସହସ୍ରାଣି ଜ୍ଞାତା ନିର୍ଵାଣଦାଯିନୀ
ମୋକ୍ଷ ପାଇବାର ଉପାୟ ଭାବରେ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥଟିକୁ ଗଣନା କରାଯାଏ, ଏହାର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ। ବତ୍ତିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଜଣାଶୁଣା ଅଛି, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ବାଣ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଦୀପେ ଯଥା ଵିନିଦ୍ରସ୍ଯ ଜ୍ଵଲିତେ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଆଲୋକୋ ଽନିଚ୍ଛତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏଵଂ ନିର୍ଵାଣମ୍ ଅନଯା ଭଵେତ୍
ଏକ ଦୀପ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଲେ ଯେପରି ଅନିଦ୍ରା ଅବସ୍ଥାରେ ଆଲୋକ ଚାରିପାଖରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ଦ୍ୱାରା ମନେ ଚାହିଲେ ନାହିଁ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ମିଳିଯାଏ।
ସ୍ଵଯଂ ଜ୍ଞାତା ଶ୍ରୁତା ଵାପି ଭ୍ରାନ୍ତିଶାନ୍ତ୍ଯୈଵ ସୌଖ୍ଯଦା । ଆପ୍ତୋକ୍ତିଵର୍ଣିତା ସଦ୍ଯୋ ଯଥାମୃତତରଙ୍ଗିଣୀ
ଏହାକୁ ନିଜେ ଜାଣିଲେ କିମ୍ବା ଶୁଣିଲେ, ଭ୍ରମ ଶାନ୍ତ ହେଇ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ କଥାରେ ବିବରଣା ହେଲେ, ଏହା ତୁରନ୍ତ ଅମୃତ ଝରଣା ପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଯଥା ରଜ୍ଜ୍ଵାମ୍ ଅହିଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଵିନଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଵଲୋକନାତ୍ । ତଥୈତତ୍ପ୍ରେକ୍ଷଣାଚ୍ ଛାନ୍ତିମ୍ ଏତି ସଂସାରଦୁଃଖିତା
ଯେପରି ରଜ୍ଜୁକୁ ସାପ୍ ଭାବି ଭ୍ରମ ହୁଏ, ଦେଖିବା ପରେ ସେ ଭ୍ରମ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଭଲରେ ଦେଖିଲେ, ସଂସାରରେ ଦୁଃଖିତ ଲୋକ ଶାନ୍ତି ପାଇଥାଏ।
ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତାର୍ଥଵାକ୍ଯାନି କଲ୍ପିତାନି ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ । ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତସାରସୂକ୍ତାନି ଚାସ୍ଯାଂ ପ୍ରକରଣାନି ଷଟ୍
ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଛଅଟି ଅଂଶ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଅଂଶ ଯୁକ୍ତି ଭିତ୍ତିକ ଉପଦେଶ ଦେଇ ଭଲ ଉଦାହରଣ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ସହିତ ଅଲଗା ଭାବରେ ଲେଖାଯାଇଛି।
ଵୈରାଗ୍ଯାଖ୍ଯଂ ପ୍ରକରଣଂ ପ୍ରଥମଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଵର୍ଧତେ ଯେନ ସେକେନେଵ ମରୌ ତରୁଃ
ପ୍ରଥମ ଅଂଶକୁ 'ବୈରାଗ୍ୟ' ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି; ଏହା ଦ୍ୱାରା, ମରୁଭୂମିରେ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେଇ ଯେପରି ବୈରାଗ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
ସାର୍ଧଂ ସହସ୍ରଂ ଗ୍ରନ୍ଥସ୍ଯ ଯସ୍ମିନ୍ ହୃଦି ଵିଚାରିତେ । ପ୍ରକାଶା ଶୁଦ୍ଧତୋଦେତି ମଣାଵ୍ ଇଵ ଵିମାର୍ଜିତେ
ଏହି ଅଂଶର ଏକ ହଜାର ଶ୍ଲୋକକୁ ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ଆଲୋକ ଉଦୟ ହୁଏ, ଯେପରି ମଣିକୁ ଚେନ୍ଦା କଲେ ତାହା ଚମକିଉଠେ।
ମୁମୁକ୍ଷୁଵ୍ଯଵହାରାଖ୍ଯଂ ତତଃ ପ୍ରକରଣଂ କୃତମ୍ । ସହସ୍ରମାତ୍ରଂ ଗ୍ରନ୍ଥସ୍ଯ ସୂକ୍ତିଗ୍ରନ୍ଥେନ ସୁନ୍ଦରମ୍
ପରେ 'ମୁକ୍ତି ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଆଚରଣ' ନାମକ ଅଂଶ ଅଛି; ଏହି ଅଂଶ ଏକ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଓ ଗୁଣ୍ଯ କଥା ସହିତ ଅତି ସୁନ୍ଦର।
ସ୍ଵଭାଵୋ ହି ମୁମୁକ୍ଷୂଣାଂ ନରାଣାଂ ଯତ୍ର ଵର୍ଣ୍ଯତେ । ଏଵଂସ୍ଵଭାଵୋ ମୋକ୍ଷସ୍ଯ ଯୋଗ୍ଯ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵଗମ୍ଯତେ
ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ଜନ୍ମଗତ ଗୁଣ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା କେଉଁ ଲୋକ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ତାହା ବୁଝିପାରିବା।
ଅଥୋତ୍ପତ୍ତିପ୍ରକରଣଂ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତାଖ୍ଯାଯିକାମଯମ୍ । ପଞ୍ଚଗ୍ରନ୍ଥସହସ୍ରାଣି ଵିଜ୍ଞାନପ୍ରତିପାଦନମ୍
ଏପରେ 'ଉତ୍ପତ୍ତି' ନାମକ ଅଂଶ ଆସିଛି, ଯାହା ଉଦାହରଣ ଓ କଥାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ଅଂଶ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ରହିଛି ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ବୁଝାମଣା ଦେଇଥାଏ।
ଜାଗତୀ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯଶ୍ରୀର୍ ଅହଂ ତ୍ଵମ୍ ଇତିରୂପିଣୀ । ଅନୁତ୍ଥିତୈଵୋତ୍ଥିତେଵ ଯତ୍ରେତି ପରିଵର୍ଣ୍ଯତେ
ଏଠି ଜଗତର ମହିମା 'ଦେଖୁଥିବା' ଓ 'ଦେଖାଯାଉଥିବା', 'ମୁଁ' ଓ 'ତୁମେ' ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ଯେପରି ଏହା ଉଦୟ ହୋଇନାହିଁ, ତଥାପି ଉଦୟ ହୋଇଛି।
ଯସ୍ମିଞ୍ ଶ୍ରୁତେ ଜଗଦ୍ ଇଦଂ ଶ୍ରୋତ୍ରାନ୍ତର୍ ବୁଧ୍ଯତେ ଽଖିଲମ୍ । ସାସ୍ମଦ୍ଯୁଷ୍ମତ୍ ସଵିସ୍ତାରଂ ସଲୋକାକାଶପର୍ଵତମ୍
ଏହି ଶୁଣିଲେ, ଶ୍ରୋତା ମନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତ, 'ମୁଁ' ଓ 'ତୁମେ' ସହିତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଆକାଶ, ପାହାଡ଼ ଓ ସବୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବୁଝିପାରେ।
ପିଣ୍ଡଗ୍ରହଵିନିର୍ମୁକ୍ତଂ ନିର୍ଭିତ୍ତିକମ୍ ଅପର୍ଵତମ୍ । ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦିଭୂତରହିତଂ ସଙ୍କଲ୍ପ ଇଵ ପତ୍ତନମ୍
ଦେହର ଆକାରରୁ ମୁକ୍ତ, କୌଣସି ଫାଟି ନାହିଁ, ପାହାଡ଼ ନାହିଁ; ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ, କଳ୍ପନାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏକ ସହର ପରି।
ସ୍ଵପ୍ନୋପଲବ୍ଧଭାଵାଭଂ ମନୋରାଜ୍ଯଵଦ୍ ଆତତମ୍ । ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରପ୍ରଖ୍ଯମ୍ ଅର୍ଥଶୂନ୍ଯୋପଲମ୍ଭନମ୍
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିବା ଦୃଶ୍ୟ ପରି ଚାଲିଛି, ମନର ରାଜ୍ୟ ପରି; ଗନ୍ଧର୍ବ ସହର ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, କୌଣସି ତଥ୍ୟ ନାହିଁ, ଖାଲି ଅନୁଭୂତି।
ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଵିଭ୍ରମାଭାସଂ ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁଵତ୍ ତତମ୍ । ନୌଯାନଲୋଲଶୈଲାଭଂ ସତ୍ଯଲାଭଵିଵର୍ଜିତମ୍
ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ଭ୍ରମ ପରି, ମୃଗ ତୃଷ୍ଣାର ଜଳ ପରି ବିସ୍ତୃତ; ନାଉ କିମ୍ବା ପବନରେ ହେଲାଉଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି, ସତ୍ୟ ଲାଭ ନାହିଁ।
ଚିତ୍ତଭ୍ରମପିଶାଚାଭଂ ନିର୍ବୀଜମ୍ ଅପି ଭାସ୍ଵରମ୍ । କଥାର୍ଥପ୍ରତିଭାନାଭଂ ଵ୍ଯୋମମୁକ୍ତାଵଲୀନିଭମ୍
ମନର ଭ୍ରମର ପିଶାଚ ପରି, ମୁଳ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; କଥାର ଅର୍ଥର ଚମକ ପରି, ଆକାଶରେ ମୁକ୍ତା ମାଳା ପରି।
କଟକତ୍ଵଂ ଯଥା ହେମ୍ନି ତରଙ୍ଗତ୍ଵଂ ଯଥାମ୍ଭସି । ଯଥା ନଭସି ନୀଲତ୍ଵମ୍ ଅସଦ୍ ଏଵୋତ୍ଥିତଂ ତଥା
ଯେପରି ସୁନାରେ ଗହନାର ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ପାଣିରେ ତରଙ୍ଗର ଆକୃତି ହୁଏ, ଏବଂ ଆକାଶ ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ, ତେଣୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଅଭିତ୍ତି ରଙ୍ଗରହିତମ୍ ଉପଲବ୍ଧିମନୋହରମ୍ । ସ୍ଵପ୍ନେ ଵା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଵା ଚିତ୍ରମ୍ ଅକର୍ମ ଚିରଭାସୁରମ୍
ରଙ୍ଗ ନଥିବା ଦିଵାଳ ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; ସ୍ୱପ୍ନରେ କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚିତ୍ର, କିଛି କାମ କରେନି, କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚମକିଥାଏ।
ଅଵହ୍ନିର୍ ଏଵ ଵହ୍ନିତ୍ଵଂ ଧତ୍ତେ ଚିତ୍ରାନଲୋ ଯଥା । ତଥା ଦଧଜ୍ ଜଗଚ୍ଛବ୍ଦରୂପାର୍ଥମ୍ ଅସଦାତ୍ମକମ୍
ଯେପରି ଚିତ୍ରିତ ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ନି ନୁହେଁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନିର ଆକୃତି ନେଇଥାଏ, ସେପରି 'ଜଗତ' ଶବ୍ଦ ରୂପ ଓ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଦେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱ ଅସତ୍ୟ।
ତରଙ୍ଗୋତ୍ପଲମାଲାଢ୍ଯଦୃଷତ୍ପତ୍ତ୍ରମ୍ ଇଵୋତ୍ଥିତମ୍ । ଚକ୍ରଶୂତ୍କାରଚୂର୍ଣସ୍ଯ ମଲରାଶିମ୍ ଇଵୋଦିତମ୍
ତରଙ୍ଗରେ ଗଠିତ ପଦ୍ମମାଳା ଭଳି, ଚକ୍ର ଘସିବାରେ ଉପଜିଥିବା ଧୂଳି ଭଳି, ଅପସ୍ତିତ ମଳର ଏକ ଗଠା ଭଳି ଏହା ଉପଜିଯାଏ।