ସ୍ଫୁରନ୍ ପରସ୍ମିନ୍ ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ଜୀଵଃ ପଶ୍ଯତି ଵିଭ୍ରମମ୍ । ହୃଦଯେ ଽର୍ଥସମର୍ଥଂ ଚ ସ୍ଵପ୍ନଵଦ୍ ଦୀର୍ଘମ୍ ଆନ୍ତରମ୍
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରମେଶ୍ୱରରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇ, ଭ୍ରମ ଦେଖେ; ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତୁ ଭରିଥିବା ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ଅନୁଭବ କରେ।
ଚିତ୍ସତ୍ତାମାତ୍ରସାମାନ୍ଯପ୍ରତୀତିଚ୍ଯୁତିମାତ୍ରତଃ । ଜରାମରଣଦୁଃଖାନାଂ କଶ୍ଚିଦ୍ ଭାଜନତାଂ ଗତଃ
ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ସାଧାରଣ ଅନୁଭୂତି ଆସିଯିବା ଓ ଯିବା ମାତ୍ରରୁ, କେହି କେହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖର ପାତ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି।
ପାତାଲଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଵା ଚିଚ୍ ଚମତ୍କୃତିଶାଲିନୀ । ଚିତ୍ତାଂଶସ୍ପନ୍ଦମାତ୍ରେଣ କୃତ୍ଵା କୃତ୍ଵୈଵ ସଂସ୍ଥିତା
ପାତାଳ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ, ଏ ସବୁକୁ ଚିତ୍ତର ଏକ ଅଂଶର ହଳଚଳରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ଆଉ ପୁନି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ, ଚେତନା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସ୍ଥିର ରହେ।
ଚିତ୍ ସ୍ପନ୍ଦରୂପିଣୀ ଜୀଵନାମ୍ନାଗତ୍ଯାତ୍ମନାତ୍ମନି । ଅନ୍ଯତ୍ରାନ୍ଯେଵ ଲୁଠତି ଭୂତ୍ଵା ସମ୍ଭ୍ରମଭାରିଣୀ
ଚେତନା ନିଜର ଗତିରେ ଜୀବନ ନାମରେ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥାଏ; ଅନ୍ୟଠାରେ ଏହା ଅନ୍ୟ ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଭ୍ରମରେ ଭାରୀ ହୋଇ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲେ।
ବିଭେଷି ପରମାତ୍ମାତ୍ମା ପରମାତ୍ମନ ଏଵ କିମ୍ । ଜୀଵଦେହାଦିନାମ୍ନୋ ଽସ୍ମାତ୍ ପ୍ରତିବିମ୍ବାଦ୍ ଇଵାର୍ଭକଃ
ହେ ପରମାତ୍ମା, ତୁମେ ନିଜ ପରମ ସ୍ୱରୂପକୁ କାହିଁକି ଭୟ କରୁଛ? ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ଦେଖି ଭୟ ପାଏ, ଯାହାକୁ ଜୀବ, ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯ୍ ଏଵ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଜଗଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଯୈଵ ସତ୍ ସ୍ଥିତମ୍ । ଶୁଦ୍ଧାକାଶମ୍ ଇଵାକାଶେ ଜଲେ ଜଲମ୍ ଇଵାମଲମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ପରମ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତରେ ଅଛି; ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ଆକାଶରେ, କିମ୍ବା ପରିଷ୍କାର ଜଳ ଜଳରେ ଅଛି।
ଲୋକୋ ବ୍ରହ୍ମଣ ଏଵାଯଂ ଜଗଦ୍ରୂପେଣ ତିଷ୍ଠତଃ । ବିଭେତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯତଯୋପାତ୍ତାତ୍ ପ୍ରତିବିମ୍ବାଦ୍ ଇଵାର୍ଭକଃ
ଏହି ସଂସାର ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମା, ଜଗତର ଆକାରରେ ଅଟୁଟ ଅଛି; ଅନ୍ୟତ୍ୱର ଦେଖାକୁ ଭୟ କରେ, ଯେପରିକି ଏକ ଶିଶୁ ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ଦେଖି ଡରିଯାଏ।
ସ୍ପନ୍ଦେ ଽସ୍ପନ୍ଦୀକୃତେ ବୋଧାଚ୍ ଚିତସ୍ ସଞ୍ଜ୍ଞା ଵିଲୀଯତେ । ସାପ୍ଯ୍ ଅଲଂ ପରିଣାମେନ ଲୀଯତେ ଽଗ୍ନୌ ଘୃତଂ ଯଥା
ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଚଳନ ନିର୍ଜୀବ ହେଲେ, ଚିତ୍ତର ଧାରଣା ଗଳିଯାଏ; ଏହା ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ତେଲ ଅଗ୍ନିରେ ମିଶିଯାଏ।
ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦ ଏଵ ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦେ ସର୍ଵାତ୍ମାତ୍ମନି ଜୃମ୍ଭତେ । ସ୍ପନ୍ଦାସ୍ପନ୍ଦୌ ଜୃମ୍ଭଣାଦି କଲ୍ପିତଂ ନାତ୍ର ଵାସ୍ତଵମ୍
ଚେତନାର ଅନୁଭୂତି ନିଜେ ଚେତନାର ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟରେ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଚଳନ ଓ ଅଚଳତା, ବିସ୍ତାର ଓ ସଙ୍କୋଚ—ଏ ସବୁ କଳ୍ପନା, ଏଠାରେ କିଛି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ନ ସ୍ପନ୍ଦୋ ଽସ୍ତୀହ ନାସ୍ପନ୍ଦୋ ନୈକତା ନାପି ଚ ଦ୍ଵିତା । ଶୁଦ୍ଧଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଏଵାସ୍ତି ସର୍ଵଂ ଚାସ୍ତି ଯଥାସ୍ଥିତମ୍
ଏଠାରେ ନା ଚଳନ ଅଛି, ନା ଅଚଳତା; ନା ଏକତା, ନା ଦ୍ୱିତ୍ୱ; କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅଛି, ଏବଂ ସବୁ କିଛି ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ଅଛି।
ପରେଣ ପରିଣାମେନ ସର୍ଗାହନ୍ତାର୍ଥଯୋଶ୍ ଶମେ । ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଅପି ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ନାସ୍ତୀତ୍ଯ୍ ଅପି ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅହଂକାରର ଭାବ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମଧ୍ୟ ରହି ନଥାଏ; ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବାର ଭାବ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ହୁଏନା।
ଭେଦଭାଵନଯୋଦେତି ଭେଦଃ ପ୍ରକୃତିଲାଞ୍ଛନଃ । ଅଭେଦବୋଧାଦ୍ ଅଖିଲେ ଗଲିତେ ଶିଷ୍ଯତେ ପରମ୍
ଭିନ୍ନତାର ଚିନ୍ତାରୁ ଭିନ୍ନତା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏହା ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଯେତେବେଳେ ଅଭିନ୍ନତାର ଜ୍ଞାନ ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରେ, ତେବେ କେବଳ ପରମ ରହିଯାଏ।
ନାନାତେହାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅବୋଧେନ ସୋ ଽବୋଧୋ ଽସ୍ତ୍ଯ୍ ଅନଵେକ୍ଷଣାତ୍ । ପ୍ରେକ୍ଷକଶ୍ ଚୈଵ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ତସ୍ମାନ୍ ନିଶ୍ଶଙ୍କତା ପରା
ବିଭିନ୍ନତା ଅଜ୍ଞାନରୁ ଅଛି; ସେଇ ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୱେଷଣ ନହେବାରୁ ରହିଯାଏ; ଦେଖୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିର୍ଭୟତା ରହିଏ।
ନାତସ୍ ସ୍ଵପ୍ନୋ ନ ଜାଗ୍ରଚ୍ଛ୍ରୀର୍ ନ ସୁଷୁପ୍ତଂ ନ ତୁର୍ଯତା । ନ ବନ୍ଧୋ ଽସ୍ତି ନ ମୋକ୍ଷୋ ଽସ୍ତି ନାନ୍ଯଦ୍ ଵା କଲନାତ୍ମକମ୍
ଏଠାରେ କୌଣସି ସ୍ୱପ୍ନ ନାହିଁ, ଜାଗ୍ରତର ମହିମା ନାହିଁ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ନାହିଁ, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଚିନ୍ତାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଅନ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଶାନ୍ତିର୍ ଏକା ଜଗନ୍ନାମ୍ନୀ ଶାନ୍ତାଵ୍ ଇଯମ୍ ଅଵସ୍ଥିତା । ଅବୋଧୋ ଽସତ୍ଯ ଏଵାତଃ କ୍ଵ ଦୃଶ୍ଯଦ୍ରଷ୍ଟୃଦର୍ଶନମ୍
ଶାନ୍ତି ଏକମାତ୍ର ଜଗତର ନାମ, ଏହି ଶାନ୍ତିରେ ସବୁ କିଛି ଅବସ୍ଥିତ। ଅଜ୍ଞାନ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ଦେଖୁଥିବା, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଓ ଦେଖିବାର କ୍ରିୟା କେଉଁଠି?
ସ୍ପନ୍ଦୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସ୍ପନ୍ଦ ଏଵାସ୍ଯା ନିସ୍ସଙ୍କଲ୍ପତଯା ଚିତେଃ । ନ ସ୍ପନ୍ଦାସ୍ପନ୍ଦଯୋର୍ ଭିନ୍ନା ସଙ୍କଲ୍ପରହିତୈଵ ଚିତ୍
ଚିତ୍ତର ନିର୍ବିକଳ୍ପତା ଦ୍ୱାରା ଚଳନ ମଧ୍ୟ ଅଚଳ ହୋଇଯାଏ; ଚଳନ ଓ ଅଚଳନ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ତାଫାତ ନାହିଁ—ଚିତ୍ତ ସଂକଳ୍ପରୁ ମୁକ୍ତ।
ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକ୍ଯାଦିକଲାରୂପସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପଶ୍ ଚିତ୍ତଭାଵନମ୍ । ସ ଚାଭାଵନମାତ୍ରେଣ ଗଲତି ବ୍ରହ୍ମ ଶିଷ୍ଯତେ
ଦ୍ୱିତ୍ୱ, ଏକତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆକାରଗୁଡିକ ଚିତ୍ତର ସଂକଳ୍ପ ମାତ୍ର; ଏହି ସଂକଳ୍ପ ନ ଥିଲେ ସେଗୁଡିକ ଗଳିଯାଏ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ଚିଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବେ ସଙ୍କଲ୍ପକଲଙ୍କସ୍ ସ୍ଫୁରତୀଵ ଯଃ । ନାସୌ କଲଙ୍କସ୍ ତଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ଚିଦ୍ଘନସ୍ଯ ଘନଂ ଵପୁଃ
ଚେତନାର ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବରେ ଯେଉଁଥିରେ ସଂକଳ୍ପର ଦାଗ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଦାଗ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଦାଗ ନୁହେଁ; ଏହା ଚେତନାର ଘନ ରୂପ।
ଚିଦ୍ଘନଶ୍ ଚ ନ ସନ୍ ନାସତ୍ ସ୍ଥୀଯତାଂ ତତ୍ ତତେ ପଦେ । ଇତ୍ଯ୍ ଅଶେଷମହାବୋଧସାରସଙ୍ଗ୍ରହଣଂ କୃତମ୍
ଏହି ଗାଢ଼ ଚେତନା ନା ଅସ୍ତି, ନା ନାସ୍ତି; ସେଠି ଏହାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କର। ଏହିପରି ଏହି ସମସ୍ତ ମହାଜ୍ଞାନର ସାର ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଦିଆଗଲା।
ଚିଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବାତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପକଲଙ୍କୋ ଽମୃତଵିଗ୍ରହାତ୍ । ତ୍ଵଯା ଭାଵେନ ସମ୍ମୃଷ୍ଟୋ ଭାଵାଭାଵକ୍ଷଯାତ୍ମନା
ଚେତନାର ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ଉପରେ ଯେ ସଂକଳ୍ପର କଳଙ୍କ ଥିଲା, ଅମୃତ ସ୍ୱରୂପ ଉପରେ, ସେହି କଳଙ୍କକୁ ତୁମେ ନିଜ ଭାବରେ, ଭାବ ଓ ଅଭାବ ଶେଷ କରି, ସଫା କରିଦେଲ।
ଭାଵାଭାଵାଦିକଲନାଂ ନୀତ୍ଵା ଚିନ୍ମଯତାଂ ଚିତା । ଶମୋଲ୍ଲାସଵିଲାସାନ୍ତେ ସମମ୍ ଆସ୍ସ୍ଵ ଯଥାସୁଖମ୍
ଭାବ ଓ ଅଭାବ ଭାବନାକୁ ଛାଡ଼ି, ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ନେଇଯାଅ। ଶାନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦର ଖେଳ ଶେଷେ, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା, ସେପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରୁହ।
ସ୍ପନ୍ଦାସ୍ପନ୍ଦୌ କଲ୍ପନାକଲ୍ପନାଂଶୌ ଚିତ୍ତ୍ଵାନ୍ ନାନ୍ଯୌ ଚିତ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନାମା ନିରଂଶା । ସର୍ଵାକାରାନାଵୃତିଶ୍ ଶାନ୍ତସତ୍ତା ସତ୍ତ୍ଵାପୂର୍ଣୈକାର୍ଣଵାଭା ସ୍ଥିତେତି
ଚେତନା ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି ନାହିଁ; ଚଳନ ଓ ଅଚଳନ, କଳ୍ପନା ଓ ଅକଳ୍ପନା ମାନେ ଏହାର ଅଂଶ। ଏହି ଚେତନାର କୌଣସି ନାମ ନାହିଁ, ଅଂଶ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଆକାର ଏଠି ଅବାଧ ରହେ, ଏହି ହେଉଛି ଶାନ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ସତ୍ତ୍ୱରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଅପାର ସାଗର ଭଳି ଅବସ୍ଥା।
ସୁଷୁପ୍ତମୌନଵାନ୍ ଭୂତ୍ଵା ଧୂତ୍ଵା ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକରୂପିଣୀମ୍ । କଲନାଂ କାନ୍ତ ଚିଦ୍ରୂପସ୍ ତିଷ୍ଠାଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ତତ୍ ପଦମ୍
ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ମୌନ ଧାରଣ କରି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଏକତାର ଭାବନାକୁ ଦୂର କରି, ଚିତ୍ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଶୋଭାମୟ ଯିଏ, ସେ ଏହି ପରମ ପଦରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।
ଵାଙ୍ମୌନମ୍ ଅକ୍ଷମୌନଂ ଚ କାଷ୍ଠମୌନଂ ଚ ଵେଦ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ସୁଷୁପ୍ତମୌନଂ ମୌନେଶଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ବ୍ରୂହି କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ମୁଁ ବାଣୀର ମୌନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ମୌନ ଓ କାଠଠୁଆ ପରି ନିର୍ବିକାର ମୌନକୁ ଜାଣେ। କିନ୍ତୁ, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ମୌନ, ଯାହାକୁ ମୌନର ମାଲିକ ବୋଲାଯାଏ, ତାହା କ'ଣ ତୁମେ କହ।
ଦ୍ଵିଵିଧଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ରାମ ମୁନିର୍ ମୁନିଵରୈର୍ ଇହ । ଏକଃ କାଷ୍ଠତପସ୍ଵୀ ଚ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତସ୍ ତଥେତରଃ
ହେ ରାମ, ଏଠାରେ ମହାମୁନିମାନେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ମୁନିଙ୍କୁ କହିଛନ୍ତି—ଏକ ହେଉଛନ୍ତି କାଠଠୁଆ ପରି ତପସ୍ବୀ, ଅନ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତ।
ଅଭାଵିତାତ୍ମା ଶୁଷ୍କାଯାଂ କ୍ରିଯାଯାଂ ବଦ୍ଧନିଶ୍ଚଯଃ । ହଠାଜ୍ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମୋ ମୁନିସ୍ ସ୍ଯାତ୍ କାଷ୍ଠତାପସଃ
ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଅପକ୍ୱ, କାମ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଷ୍କ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାମୟ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଜବରଦସ୍ତି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଏମିତି ମୁନିକୁ କାଠଠୁଆ ତପସ୍ବୀ ବୋଲାଯାଏ।
ଯଥାଭୂତମ୍ ଇଦଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ଭାଵିତାତ୍ମାତ୍ମନି ସ୍ଥିତଃ । ଲୋକୋପମୋ ଽପି ତୃପ୍ତୋ ଽନ୍ତର୍ ଯସ୍ ସ ମୁକ୍ତମୁନିସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଜଣାପଡ଼ିଥିବା ପ୍ରକୃତିକୁ ଠିକ୍ଭଳି ବୁଝି, ନିଜ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି ଆତ୍ମାରେ ଅବିଚଳ ରହନ୍ତି, ସେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭିତରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତ ମୁନି ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ ରହନ୍ତି।
ଏତଯୋର୍ ଯୋ ଭଵେଦ୍ ଭାଵଶ୍ ଶାନ୍ତଯୋର୍ ମୁନିନାଥଯୋଃ । ଚିତ୍ତନିଶ୍ଚଯରୂପାତ୍ମା ମୌନଶବ୍ଦେନ ସ ସ୍ମୃତଃ
ଏହି ଦୁଇ ଶାନ୍ତ ମୁନିଙ୍କ ମନର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବ ଯେଉଁଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାକୁ 'ମୌନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଚତୁଷ୍ପ୍ରକାରମ୍ ଆହୁସ୍ ତନ୍ ମୌନଂ ମୌନଵିଦୋ ଜନାଃ । ଵାଙ୍ମୌନମ୍ ଅକ୍ଷମୌନଂ ଚ କାଷ୍ଠଂ ସୌଷୁପ୍ତମ୍ ଏଵ ଚ
ମୌନକୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଚାରି ପ୍ରକାରର କଥା କହନ୍ତି— କଥାର ମୌନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ମୌନ, କାଠର ଭଳି ନିର୍ବିକାର ମୌନ ଓ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ମୌନ।
ଵାଙ୍ମୌନଂ ଵଚସାଂ ରୋଧୋ ବଲାଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯନିଗ୍ରହଃ । ଅକ୍ଷମୌନଂ ପରିତ୍ଯାଗଶ୍ ଚେଷ୍ଟାନାଂ କାଷ୍ଠସଞ୍ଜ୍ଞକମ୍
କଥାର ମୌନ ହେଉଛି ମୁଁହର ଶାନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ମୌନ ହେଉଛି ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା; କାଠର ଭଳି ମୌନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା।