ସର୍ଵ ଏଵ ମୃତୋ ଜନ୍ତୁଃ ପୃଥକ୍ ସ୍ଵପ୍ରତିଭାତ୍ମକମ୍ । ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଖରୂପୋ ଽପି ଦେହୀ ଚାମୋକ୍ଷମ୍ ଆକୁଲଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନିଜକୁ ଅଲଗା ଓ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହିପରି ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ଥିବା ଦେହୀ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ନ ହେଲେ ଅଶାନ୍ତ ରହେ।
ଜୀଵ ଏଷ ମଯା ତୁଭ୍ଯଂ କଥିତଃ କଥଯାନଯା । ପରାତ୍ ପ୍ରସ୍ପନ୍ଦିତାତ୍ମେତି ନ ଭିକ୍ଷୂ ରାମ କେଵଲଃ
ହେ ରାମ, ଏହି ଜୀବ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଏହି ଅନୁସାରେ ଆତ୍ମା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଚେତନାରେ ଚଳିତ, ଏବଂ ଭିକ୍ଷୁ ମାନେ ମାତ୍ର ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ନୁହଁନ୍ତି।
ମୋହାନ୍ ମୋହାନ୍ତରଂ ଯାତି ଜୀଵୋ ଜରଢଜୀଵିତଃ । ପର୍ଵତାଗ୍ରପରିଭ୍ରଷ୍ଟୋ ହ୍ଯ୍ ଅଧୋ ଽଧ ଉପଲୋ ଯଥା
ଏହି ଜୀବ ଜୀବନରେ ବୟସ୍କ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଏକ ଭ୍ରମରୁ ଅନ୍ୟ ଭ୍ରମକୁ ଯାଏ; ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରୁ ଖସିଥିବା ପଥର ଯେମିତି ଉପରୁ ତଳକୁ ଲୁଡ଼ିଯାଏ, ସେହିପରି ଏହି ଜୀବ ମଧ୍ୟ ଏକ ଭ୍ରମରୁ ଅନ୍ୟ ଭ୍ରମକୁ ଯାଉଛି।
ପରମାତ୍ମପଦଭ୍ରଷ୍ଟୋ ଜୀଵସ୍ ସ୍ଵପ୍ନମ୍ ଇମଂ ଦୃଢମ୍ । ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମାଦ୍ ଅପି ସ୍ଵପ୍ନାଦ୍ ଯାତି ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ତରଂ ପୁନଃ
ଉଚ୍ଚତମ ଆତ୍ମାର ଦଶାରୁ ଖସିପଡ଼ି, ଏହି ଜୀବ ଏହି ଦୃଢ଼ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଦେଖେ; ଏହି ସ୍ୱପ୍ନରୁ ମଧ୍ୟ ସେ ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ସ୍ଵପ୍ନାତ୍ ସ୍ଵପ୍ନେ ଽପି ନିପତନ୍ ମୃଷୈଵେଦଂ ଶିଲାଦୃଢମ୍ । ପରିପଶ୍ଯତି ଦେହୋ ଽନ୍ତର୍ ମାଯଯା ଜର୍ଜରୀକୃତଃ
ସ୍ୱପ୍ନରୁ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଖସିପଡ଼ି, ଏହି ଦେହକୁ ମାୟାରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପାଥର ଭଳି ଦୃଢ଼ ବୋଲି ଦେଖେ; କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ୍ୟରେ ମିଥ୍ୟା।
କ୍ଵଚିତ୍ କେନଚିଦ୍ ଏଵୈଷ କଦାଚିଦ୍ ଵା ନ ଵା ସ୍ଵଯମ୍ । ଦେହେନ ମୋହନିଦ୍ରାତୋ ମୁଚ୍ଯତେ ସମ୍ପ୍ରବୁଧ୍ଯତେ
କେବେ କେହି ଉପାୟରେ କିମ୍ବା କେବେ କେବେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ, କିମ୍ବା କେବେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହି ଜୀବ ଭ୍ରମର ନିଦ୍ରାରୁ ଜାଗିଉଠି ଦେହରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ଅହୋ ନୁ ଵିଷମୋ ମୋହୋ ଜୀଵସ୍ଯାସ୍ଯୋପଜାଯତେ । ପଦାଚ୍ ଚ୍ଯୁତସ୍ଯ ସ୍ତୋକେନ ନାନାକାରଵିକାରଦଃ
ହାଁ, ଏହି ଜୀବରେ କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ! ନିଜ ସ୍ଥିତିରୁ ଥୋଡ଼ା ମାତ୍ର ହଟିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଅନେକ ପ୍ରକାର ରୂପ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଏ।
ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନୋଗ୍ରଯାମିନ୍ଯା ମାଯଯା ନିପୁଣାଦ୍ ଇଦମ୍ । ଅହୋ ନୁ ଖଲୁ ଵୈଷମ୍ଯଂ ଭୀମଂ ନିଜପଦଚ୍ଯୁତେଃ
ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅନ୍ଧକାର ମାୟା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ପଦ ଛାଡ଼ିଲେ କେତେ ଭୟଙ୍କର ଅସମତା ଦେଖାଯାଏ!
ଭଗଵନ୍ ସର୍ଵଦା ସର୍ଵଂ ସର୍ଵଥୈଵ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତୌ । ତ୍ଵଯା ସମ୍ଭଵତୀତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ମଯା ତଚ୍ ଚାନୁଭୂଯତେ
ଭଗବନ୍, ଆପଣ କହିଛନ୍ତି ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅନୁଭବ କରିଛି—ସମସ୍ତ ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଭାବରେ, ସମସ୍ତ କିଛି ଏହି ସଂସାରରେ ଆପଣଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଏଵଂଗୁଣଵିଶିଷ୍ଟାତ୍ମା ସୁମହାତ୍ମନ୍ ସ ଭିକ୍ଷୁକଃ । କ୍ଵଚିଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଵେତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଆଲୋକ୍ଯ କଥଯାଶୁ ମେ
ଏଭଳି ଗୁଣ ଥିବା ଏବଂ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଥିବା ସେ ଭିକ୍ଷୁ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି କି ନାହିଁ? ଦୟାକରି ମନରେ ଦେଖି ଦ୍ରୁତ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
ଅତ୍ର ରାତ୍ରୌ ସମାଧିସ୍ଥସ୍ ତ୍ରିଲୋକୀମଠିକାମ୍ ଇମାମ୍ । ଭିକ୍ଷୁର୍ ଏଷୋ ଽସ୍ତି ନାସ୍ତୀତି ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ପ୍ରାତର୍ ଵଦାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଆଜି ରାତି, ସମାଧିରେ ଲୀନ ହେବା ସମୟରେ, ଏହି ତପସ୍ବୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତିନି ଲୋକକୁ ଏକାଧିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ; ପ୍ରଭାତରେ, ମୁଁ ଏହା ବିଷୟରେ କହିବି।
ମୁନାଵ୍ ଏଵଂ କଥଯତି ବହିର୍ ମଧ୍ଯାହ୍ନଦିଣ୍ଡିମଃ । ଉଦଭୂତ୍ ପ୍ରଲଯକ୍ଷୁବ୍ଧଘନଗର୍ଜିତମାଂସଲଃ
ଯେତେବେଳେ ଋଷି ଏପରି କହୁଥିଲେ, ବାହାରେ, ଦିନ ମଧ୍ୟରେ, ଏକ ଡ଼ମ୍ରୁ ଶବ୍ଦ ହେଲା—ଗଭୀର, ତ୍ରାସଦାୟକ ଗର୍ଜନ, ମନେ ହେଉଛି ବିନାଶରେ ମେଘ ମିଶିଗଲା।
ତତ୍ଯଜୁଃ ପାଦଯୋସ୍ ତସ୍ଯ ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଲିପରମ୍ପରାଃ । ନୃପାଃ ପୌରା ଵିଟପିନଃ ପୁଷ୍ପଂ ଵାତଯୁତା ଇଵ
ରାଜା, ନାଗରିକ ଓ ଦରବାରୀମାନେ, ପବନରେ ଉଡ଼ିଯାଇଥିବା ଫୁଲମାନେ ପରି, ତାଙ୍କର ପାଦପଦ୍ମରେ ଅବିରତ ଫୁଲ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ।
ପୂଜଯିତ୍ଵା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠାନ୍ ଉଦତିଷ୍ଠତ୍ ସ ଵିଷ୍ଟରାତ୍ । ମୁନିନା ସହ ଭୂପାଲ ଉଦଯାଦ୍ରେର୍ ଇଵାଂଶୁମାନ୍
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ରାଜା ତାଙ୍କର ଆସନରୁ ଉଠିଲେ, ଋଷି ସହିତ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେରୁ ପର୍ବତ ସହିତ ଉଦୟ ହୁଏ।
ସଭା ତଦନୁ ସୋତ୍ତସ୍ଥୌ ସପ୍ରଣାମପରସ୍ପରମ୍ । କ୍ରମେଣ ହ୍ଯସ୍ତନେନୈଵ ଜଗ୍ମୁଃ ଖେଚରଭୂଚରାଃ
ତାପରେ ସଭାରେ ଥିବା ସମସ୍ତେ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟୋନ୍ୟଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ ଆସ୍ତେ-ଆସ୍ତେ ବିଦାୟ ନେଲେ । ଆକାଶରେ ବସୁଥିବା ଓ ଭୂମିରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତେ ଗତକାଲି ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେହିପରି ଦେଖାଦେଖି ଚାଲିଗଲେ ।
ସ୍ଵାସ୍ପଦେଷୁ ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ଅହର୍ଵ୍ଯାପାରମ୍ ଆଦୃତାଃ । ସର୍ଵେ ସମ୍ପାଦଯାମ୍ ଆସୁର୍ ନିଜଧର୍ମକ୍ରମୋଚିତମ୍
ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଘରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଦିନର କାମକାଜକୁ ଭଲଭାବେ କରିବାରେ ଲାଗିଗଲେ । ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ଧର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଆଦର ସହ କରିଲେ ।
ଚିନ୍ତଯନ୍ତୋ ମୁନିପ୍ରୋକ୍ତଂ ମହୀଚରନଭଶ୍ଚରାଃ । ଜ୍ଞାନଂ କ୍ଷପାଂ କ୍ଷଣମ୍ ଇଵ ନିନ୍ଯୁଃ କଲ୍ପମ୍ ଇଵାପି ଚ
ମୁନିଙ୍କ କଥା ଭାବିବା ସହ, ଭୂମିରେ ଓ ଆକାଶରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତେ ଏମିତି ରାତି କାଟିଲେ, ଯେପରି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମାତ୍ର ଲାଗିଲା କିମ୍ବା ଏକ ଯୁଗ ଅତିତ ହେଲା ।
ପ୍ରାତଃ ପୁନଃ ପ୍ରସୃତକାର୍ଯପରମ୍ପରେ ଽସ୍ମିଞ୍ ଜାତେ ଜନେ ଖଚରଭୂଚରସିଦ୍ଧସଙ୍ଘଃ । ଆସ୍ଥାନଲୋକରଚନେନ ତଥୈଵ ତସ୍ଥାଵ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯସଂଵଦନପୂଜିତପୂଜ୍ଯଲୋକଃ
ପ୍ରଭାତରେ, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ଦିନଚର୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଆକାଶ, ଭୂମି ଓ ସିଦ୍ଧମନ୍ଦଳୀ ଏକଠା ହୋଇ ନିଜ ନିଜ ଆସନରେ ବସିଥିଲେ । ସେମାନେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟଙ୍କୁ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଏହି ସଭାକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ ।
ଵସିଷ୍ଠମୁନିସଂଯୁକ୍ତା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଦିସଂଯୁତା । ସ୍ଥିତଖେଚରସିଦ୍ଧୌଘା ଵିଶ୍ରାନ୍ତନୃପନାଯକା
ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କ ସହ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେ ସହିତ, ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ସିଦ୍ଧମାନେ ଏବଂ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ରାଜାମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏହି ସଭା ଅନେକ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ସରାମଲକ୍ଷ୍ମଣା ସୈଵ ତଥୈଵାଥ ସଭା ବଭୌ । ସୋମ୍ଯା ସମସମାଭୋଗା ଶାନ୍ତଵାତ୍ଯେଵ ପଦ୍ମିନୀ
ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଏହି ସଭା ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲା; ସମତା ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ପବନରେ ଅନ୍ତରାୟ ନଥିବା ପଦ୍ମପୋଖରୀ ପରି ଶାନ୍ତ ଥିଲା।
ଅନପେକ୍ଷ୍ଯୈଵ ଚ ପ୍ରଶ୍ନମ୍ ଉଵାଚାଥ ମୁନୀଶ୍ଵରଃ । ବୋଧଯନ୍ତି ବଲାଦ୍ ଏଵ ସାନୁକମ୍ପା ହି ସାଧଵଃ
ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିନଥିବା ବେଳେ, ମହାମୁନି ନିଜେ କଥା କହିଲେ; କାରଣ ଦୟାଶୀଳ ଲୋକମାନେ ଦୟାରୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶିଖାଇବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଅନ୍ତି।
ରାଜନ୍ ରଘୁକୁଲାକାଶଶଶାଙ୍କ ରଘୁନନ୍ଦନ । ହ୍ଯୋ ମଯା ଧ୍ଯାନନେତ୍ରେଣ ସ ଭିକ୍ଷୁଃ ପ୍ରେକ୍ଷିତଶ୍ ଚିରମ୍
ରାଜନ୍, ରଘୁବଂଶର ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ରଘୁମାନେଙ୍କ ଆନନ୍ଦ, ଗତକାଲି ମୁଁ ଧ୍ୟାନର ଚକ୍ଷୁରେ ଏହି ଭିକ୍ଷୁକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦେଖିଥିଲି।
ଧ୍ଯାନେନାହଂ ଚିରଂ ଭ୍ରାନ୍ତସ୍ ତାଦୃଗ୍ଭିକ୍ଷୁଦିଦୃକ୍ଷଯା । ଦ୍ଵୀପାନି ସପ୍ତ ଵିପୁଲାଂସ୍ ତଥୈଵ କୁଲପର୍ଵତାନ୍
ଧ୍ୟାନ କରି ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଏମିତି ଏକ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଆଶା କରି ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲି; ସାତଟି ବିଶାଳ ଦ୍ୱୀପ ଓ ମୁଖ୍ୟ ପାହାଡ଼ଗୁଡିକୁ ମୁଁ ଚାଲିଗଲି।
ଯାଵତ୍ କୁତଶ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏଵ ଭିକ୍ଷୁର୍ ଲବ୍ଧୋ ନ ତାଦୃଶଃ । କଥଂ କିଲ ମନୋରାଜ୍ଯଂ ବହିର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉପଲଭ୍ଯତେ
ତଥାପି, କେଉଁଠିଓ ଏମିତି ଭିକ୍ଷୁ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ମନର ରାଜ୍ୟ କିପରି ବାହାରେ ମିଳିପାରିବ?
ତତସ୍ ତ୍ରିଭାଗଶେଷାଯାଂ ରାତ୍ରୌ ପୁନର୍ ଅହଂ ଧିଯା । ଉତ୍ତରାଶାନ୍ତରଂ ଯାତୋ ଵେଲାଵାତ ଇଵାର୍ଣଵମ୍
ତାପରେ, ରାତିର ତୃତୀୟ ଅଂଶ ଶେଷ ହେବାବେଳେ, ମୁଁ ପୁନି ମନରେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଇଲି, ଯେପରି ଉପକୂଳର ପବନ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଏ।
ଚୀନନାମାଥ ତତ୍ରାସ୍ତି ଶ୍ରୀମାଞ୍ ଜନପଦୋ ମହାନ୍ । ଵଲ୍ମୀକୋପରି ତତ୍ରାସ୍ତି ଵିହାରୋ ଜିନସଂଶ୍ରଯଃ
ସେଠାରେ, ଚୀନ ନାମକ ଏକ ବଡ଼ ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧ ଦେଶ ଅଛି; ଏଠି ଏକ ଜହି ଉପରେ ଜିନଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଥିବା ଏକ ବିହାର ଅଛି।
ତସ୍ମିନ୍ ଵିହାରେ ସ୍ଵକୁଟୀକୋଶେ କପିଲମୂର୍ଧଜଃ । ଭିକ୍ଷୁର୍ ଦୀର୍ଘଶଯା ନାମ ସ୍ଥିତ ଏଵଂପରୋଦଯଃ
ସେ ଗୃହରେ, ନିଜ ଛାଲି ଘର ଭିତରେ, ପିତଳ ରଙ୍ଗ ଚୁଲି ଥିବା ଏକ ଭିକ୍ଷୁ, ଦୀର୍ଘଶୟା ନାମକ, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ବସିଥିଲେ ।
ଏକଵିଂଶତିରାତ୍ରଂ ଚ ତସ୍ଯୈଵଂସ୍ଥିତିଶାଲିନଃ । ଦୃଢାର୍ଗଡଂ ଗୃହଂ ଧ୍ଯାନଭଙ୍ଗଭୀତା ଵିଶନ୍ତି ନୋ
ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦୀର୍ଘଶୟା ଏକାଇଶ ରାତି ଅଟୁଟ ଭାବରେ ରହିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ ହେବାର ଭୟରେ ମଜବୁତ ଘରକୁ ମଧ୍ୟ କେହି ଭିତରକୁ ଯାଇନଥିଲେ ।
ଭୃତ୍ଯାଃ ପ୍ରାଯଃ କିଲ ତଥା ସ ତିଷ୍ଠତି ସୁଭିକ୍ଷୁକଃ । ଅଦ୍ଯୈଵଂ ତସ୍ଯ ସମ୍ପନ୍ନଂ ନିଯତେର୍ ଈଦୃଶୀ ସ୍ଥିତିଃ
ତାଙ୍କର ଚାକରିଆ ଲୋକମାନେ ସାଧାରଣତଃ ଏପରି ଭାବରେ ଛାଡି ଦେଇଥିଲେ; ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭିକ୍ଷୁ ଆଜି ଭାଗ୍ୟର ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ।
ରାତ୍ରଯୋ ଧ୍ଯାନନିଷ୍ଠସ୍ଯ ଗତାସ୍ ତସ୍ଯୈକଵିଂଶତିଃ । ସ ତୁ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତଥା ଚିତ୍ତେ ଽନୁଭୂତଵାନ୍
ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଥିବା ଦୀର୍ଘଶୟାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକାଇଶ ରାତି ଚାଲିଗଲା; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନରେ ଏହା ହଜାର ବର୍ଷ ଭଳି ଅନୁଭୂତି ହେଲା ।