ସାମନ୍ତତାମ୍ ଅଵାପାସୌ ଵିପ୍ରସ୍ ସତତଚିନ୍ତିତାମ୍ । ସାତତ୍ଯେନ ରସଃ ପୀତଃ ଫଲତାମ୍ ଏତି ପାଦପେ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଳି ସମାନ୍ତ ଭାବ ପାଇଲେ, ଯାହାକି ସେ ସଦା ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ; ଯେପରି ଗଛ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ରସ ପିଇଲେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଅବିରତ ଚିନ୍ତନ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ରାଜ୍ଯାର୍ଥଧର୍ମକାର୍ଯାଣାଂ କର୍ତୃତ୍ଵାତ୍ ସୋ ଽଭଵନ୍ ନୃପଃ । ସ କାମୁକତଯା ରାଜା ସୁରସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମ୍ ଅଵାପ ହ
ରାଜ୍ୟ, ଧର୍ମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କାମ କରିଥିବାରୁ, ସେ ରାଜା ହେଲେ; ଏବଂ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ତାହା ରାଜା ଦେବୀ ଭାବକୁ ପାଇଲେ।
ଲୋଲଲୋଚନଲୋଭେନ ସା ମୃଗୀ ରସଶାଲିନୀ । ବଭୂଵ ଵାସନାମୋହସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅହୋ ଦୁଃଖାଯ ଜନ୍ତୁଷୁ
ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟିର ଲୋଭରେ ସେ ମୃଗୀ ହେଲା, ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ହେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଇଚ୍ଛାର ମୋହ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ।
ମୃଗୀ ସତତଚିତ୍ତସ୍ଥା ବଭୂଵ ଵିପିନେ ଲତା । ଅଵଶ୍ଯମ୍ଭାଵି ଲଵନଂ ଲତିକାନୁବଭୂଵ ହ
ସେଇ ମୃଗୀ ଯାହାର ମନ ସଦା ଏକାଗ୍ର ଥିଲା, ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ଲତା ହେଲା। ଅବଶ୍ୟ ଭାବରେ, ସେ ଲତା ଲୁଣର ସ୍ୱାଦ ଅନୁଭବ କଲା।
ଅନ୍ତସ୍ସଞ୍ଜ୍ଞାଚିରାଭ୍ଯସ୍ତଂ ଭ୍ରମରତ୍ଵମ୍ ଅଥାତ୍ମନି । ସାପଶ୍ଯଦ୍ ଭାଵମର୍ଦେନ ସଦାତଦ୍ଭାଵଭାଵିତା
ମନରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମଧୁମକ୍ଷୀ ଭାବନା ଅଭ୍ୟାସ କରି, ସେ ଏହି ଭାବର ପ୍ରଭାବରେ ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଖିଲା, କାରଣ ସେ ସଦା ସେଇ ଭାବରେ ଗଢ଼ା ହୋଇଥିଲା।
ସ ଵାରଣଖୁରକ୍ଷୋଦମ୍ ଅନୁଭୂଯାଥ ଭାଵିତମ୍ । ଭୂଯୋ ଭୂଯଃ ପ୍ରବଭ୍ରାମ ମହାସଂସୃତିଵିଭ୍ରମାନ୍
ହାତୀର ଖୁର ତଳେ ଚାପିଯିବାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରି, ଏହି ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ସେ ପୁଣିପୁଣି ଏହି ବିପୁଳ ସଂସାରର ଭ୍ରମଣରେ ଘୁରୁଥିଲା।
ସଂସାରଶତପର୍ଯନ୍ତେ ରୁଦ୍ରସ୍ ସୋ ଽଯମ୍ ଅହଂ ସ୍ଥିତଃ । ଅସ୍ମିନ୍ ସଂସାରସଂରମ୍ଭେ ସ୍ଵମନୋମାତ୍ରସମ୍ଭୃତେ
ଶତଶତ ସଂସାର ଚକ୍ରର ଶେଷରେ, ମୁଁ ରୁଦ୍ର ଏଠାରେ ଅବିଚଳ ଅଛି। ଏହି ସଂସାରର ଯେତେ ହଳଚଳ, ସେ ସବୁ ମୋ ମନର ଚିନ୍ତାରେ ଗଢ଼ା।
ଏଵଂ ସଂଶାନ୍ତରୂପାସୁ ସଂସାରାରଣ୍ଯଭୂମିଷୁ । ବହ୍ଵୀଷ୍ଵ୍ ଅହମ୍ ଅଭିଭ୍ରାନ୍ତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଶୂନ୍ଯାସ୍ଵ୍ ଇଵ ଭୂରିଶଃ
ଏଭଳି ଅନେକ ରୂପ ଓ ସଂସାରର ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲ ଭୂମିରେ, ମୁଁ ଅନେକ ଦିନ ଭ୍ରମଣ କରିଛି, ଏମିତି ଲାଗିଛି ଯେଉଁଠି କିଛି ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ, ବହୁତ ଜଣେ ଅଛନ୍ତି।
କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ ଅଭଵଂ ସର୍ଗେ ତ୍ଵ୍ ଅହଂ ଜୀଵଟନାମକଃ । କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠଃ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ ଵସୁଧାଧିପଃ
କେତେବେଳେ ମୁଁ ଜୀବତ ନାମର ଜୀବ ହେଇଥିଲି, କେତେବେଳେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଇଥିଲି, ଆଉ କେତେବେଳେ ମୁଁ ଭୂମିର ରାଜା ହେଇଥିଲି।
ହଂସଃ ପଦ୍ମଵନେ ଭୂତ୍ଵା ଵିନ୍ଧ୍ଯକଚ୍ଛେ ଚ ଵାରଣଃ । ହରିଣୋ ହେହଯାଦ୍ରୌ ଚ ଦଶାମ୍ ଅହମ୍ ଇମାଂ ଗତଃ
ମୁଁ କେବେ ଅଳୋକ ଝିଲିକିଥିବା ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ଝିଲିରେ ହଂସ ହେଇଥିଲି, କେବେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଗାଁଠିରେ ହାତୀ ହେଇଥିଲି, ଆଉ କେବେ ହେହୟ ପାହାଡ଼ରେ ହରିଣ ହୋଇ ଏଭଳି ଅନେକ ଅବସ୍ଥା ଦେଖିଛି।
ଅତ୍ର ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଚତୁର୍ଯୁଗଶତାନି ଚ । ସମତୀତାନ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତାନି ଦିନର୍ତୁରଚିତାନି ଚ
ଏଠାରେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଏବଂ ଶତ ଶତ ଚତୁର୍ଯୁଗ ବିତିଗଲା, ଏହି ସହିତ ଅଗଣନୀୟ ଦିନ ଏବଂ ଋତୁମାନେ ମଧ୍ୟ କଟିଗଲେ।
ମମ ପ୍ରଥମମ୍ ଏଵ ପ୍ରାକ୍ସ୍ଫୁରିତସ୍ଯ ପରାତ୍ ପଦାତ୍ । ସତ୍ତ୍ଵଜାତିତଯା ରୂଢୋ ଭିକ୍ଷୁତ୍ଵେ ଯୋ ଜ୍ଞତାକ୍ରମଃ
ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ପରମ ପଦରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେବା ପୂର୍ବରୁ, ମୋତେ ଯେଉଁ ନିୟମ ଏବଂ ଅଭ୍ୟାସ ଜଣା ଥିଲା, ସେହି ଭିକ୍ଷୁ ଅବସ୍ଥାରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ ରହିଥିଲା।
ଭୂଯୋ ଭୂଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅତିକ୍ରମ୍ଯ ଗତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମହଂସତାମ୍ । ସ ଏଵ ପ୍ରାକ୍ତନୋ ଽଭ୍ଯାସଃ ଫଲିତସ୍ ସଙ୍ଗମୋଦଯାତ୍
ପୁନି ପୁନି ବହୁ ଅବସ୍ଥା ଅତିକ୍ରମ କରି, ବ୍ରହ୍ମହଂସ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଲା ପରେ ମଧ୍ୟ, ସେହି ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସ ସଙ୍ଗ ଉଦୟ ଦ୍ୱାରା ଫଳିତ ହୋଇଛି।
ଦୃଢାଭ୍ଯାସୋ ଯ ଏଵାସ୍ଯ ଜୀଵସ୍ଯୋଦେତ୍ଯ୍ ଅଵିଘ୍ନତଃ । ଯୋନ୍ଯନ୍ତରଶତେନାପି ତମ୍ ଏଵୈଷୋ ଽନୁଧାଵତି
ଏହି ଜୀବରେ ଯେଉଁ ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ ଅବିରୋଧରେ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେ ଶତ ଶତ ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଅଭ୍ୟାସକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
କାକତାଲୀଯଯୋଗେନ କଦାଚିତ୍ ସାଧୁସଙ୍ଗମାତ୍ । ଅଶୁଭୋ ଵାସନାଭ୍ଯାସୋ ଜୀଵସ୍ଯ ଵିନିଵର୍ତତେ
କେବେ କେବେ ଅପୂର୍ବ ସଯୋଗରେ କିମ୍ବା ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିଳିବା ଦ୍ୱାରା, ଜୀବର ଅଶୁଭ ଆଦତ ଓ ଚିନ୍ତାଧାରା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ସଙ୍ଗତ୍ଯାଦିକମ୍ ଏଵୈଷ କେଵଲଂ ସ୍ଵୋଦଯଂ ପ୍ରତି । ପ୍ରାକ୍ତନୋ ଵାସନାଭ୍ଯାସୋ ହେତୁଂ ଲଘୁମ୍ ଅପେକ୍ଷତେ
ଏହି ପରି ସଂଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣମାନେ କେବଳ ନିଜର ଭାଗ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଘଟେ; ପୂର୍ବ ଆଦତ ମାତ୍ର ଏକ ସାଧାରଣ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଅଭ୍ଯସ୍ଯତେ ଽଜସ୍ରମ୍ ଅନ୍ଯଦେହାନ୍ତରେ ଽପି ଚ । ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନେଷ୍ଵ୍ ଅସଦ୍ ଅପି ତତ୍ ସଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଯେଉଁ କିଛି ପୁନିପୁନି ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ, ତାହା ଅନ୍ୟ ଦେହରେ, ଜାଗ୍ରତ କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ, ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ତତ୍ ତଦ୍ ଅର୍ଥକ୍ରିଯାକାରି ଦୁଃଖାଯ ଚ ସୁଖାଯ ଚ । ଉଦେତି ଭାଵନା ତସ୍ମାଦ୍ ଭାଵନାଭାଵନଂ ଜଯଃ
ଏହି ଭାବନା ଦ୍ୱାରା କେବେ ଦୁଃଖ, କେବେ ସୁଖ ମିଳେ; ଏହିପରି ଭାବନା ରହିଲେ କାମ ହୁଏ, ତେଣୁ ଭାବନାକୁ ରୋକିବାରେ ଏ ଜୟ ଅଛି।
ଭାଵନୈଵ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ଦେହୋ ଽଯମ୍ ଇତି ପଶ୍ଯତି । ସ୍ଵସତ୍ତାମାତ୍ରଵିସ୍ତାରଂ ତଂ ଗୁଲ୍ମତ୍ଵମ୍ ଇଵାଙ୍କୁରଃ
ଏହି କଳ୍ପନା ନିଜକୁ ଏହି ଦେହ ବୋଲି ଦେଖେ, ଯଦିଓ ଏହା କେବଳ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ପ୍ରସାର ମାତ୍ର; ଯେପରି ଗଛର ମୂଳରୁ ଅଙ୍କୁର ଉଠିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭାବନାର ପ୍ରସାର।
ଭାଵନା ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯମାଣୈଷା ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଶିଷ୍ଯତେ । ନୈଵ ଵିଦ୍ଯତ ଏଵେତି ତଦ୍ଭ୍ରମେଣାଲମ୍ ଅସ୍ତୁ ନଃ
ଏହି କଳ୍ପନାକୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖିଲେ କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେନାହିଁ; ଏହା ସତ୍ୟରେ ଅଛି ନାହିଁ—ଆମେ ଏହି ଭ୍ରମକୁ ଛାଡିଦେବା।
ଭ୍ରମସ୍ଯାସନ୍ମଯସ୍ଯାସ୍ଯ ଜାତସ୍ଯାକାଶଵର୍ଣଵତ୍ । ଅସଂଵେଦନମାତ୍ରୈକମାର୍ଜନୀଯସ୍ଯ ଵସ୍ତୁତଃ
ଏହି ଭ୍ରମ ଅସତ୍ୟ, ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ପରି ଉପସ୍ଥିତ, ଏହା ସତ୍ୟରେ କେବଳ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରିବା ଯୋଗ୍ୟ।
ଅସନ୍ମଯୀ ଖରୂପୈଷା ଵରଂ ସତ୍ତୈଵ ଲାଲନୀ । ପ୍ରଵର୍ତତାଂ ଵିନୋଦାଯ କିମ୍ ଅସନ୍ ନଃ କରିଷ୍ଯତି
ଏହି ଅସତ୍ୟ ଆକାଶ ପରି ନିରାକାର; ଏହାକୁ ଛାଡି ଦେବା ଭଲ, ସତ୍ୟକୁ ମାନିବା ଉଚିତ—ଅସତ୍ୟ ଆମ ପାଇଁ କଣ କରିପାରିବ?
ତତ୍ ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ସ୍ଵସଂସାରାନ୍ ଉତ୍ଥାଯାଲୋକଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । କାଂଶ୍ଚିଦ୍ ଆଲୋକଦାନେନ ତେଭ୍ଯ ଏକୀକରୋମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ତେବେ ମୁଁ ଉଠି ଆପଣ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦେଖେ। କିଛି ଜଗତକୁ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକତାରେ ଲିନ ହେଉଛି।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ରୁଦ୍ରୋ ଽସୌ ତଂ ସର୍ଗଂ ପ୍ରଜଗାମ ହ । ଯତ୍ର ଭିକ୍ଷୁର୍ ଵିହାରସ୍ଥସ୍ ସୁପ୍ତଶ୍ ଶଵ ଇଵ ସ୍ଥିତଃ
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ରୁଦ୍ର ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଭିକ୍ଷୁ ନିଶ୍ଚଳ ଭାବେ ଶବ ଭଳି ଶୁଇଥିଲେ।
ବୋଧଯିତ୍ଵାଥ ତଂ ଭିକ୍ଷୁଂ ଚେତସା ଚେତନେନ ଚ । ଯୋଜଯାମ୍ ଆସ ସସ୍ମାର ଭିକ୍ଷୁର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୋ ଭ୍ରମମ୍
ତାପରେ ରୁଦ୍ର ଭିକ୍ଷୁଙ୍କୁ ମନ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜାଗ୍ରତ କରି, ସେଙ୍କୁ ନିଜ ସହିତ ଏକତା କରିଲେ। ଭିକ୍ଷୁ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଭ୍ରମକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
ରୁଦ୍ରମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ଜୀଵଟାଦିମଯଂ ତଥା । ବୋଧାଦ୍ ଅଵିସ୍ମଯାର୍ହୋ ଽପି ସ୍ଥିତ୍ଯର୍ଥଂ ଵିସ୍ମଯଂ ଯଯୌ
ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବରେ, ଜୀବ ଓ ଜଡର ମିଶ୍ରଣ ଭାବରେ ଦେଖି, ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଅବିରତତା ପାଇଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ଅଥ ରୁଦ୍ରସ୍ ତଥା ଭିକ୍ଷୁର୍ ଦ୍ଵାଵ୍ ଏଵୋତ୍ଥାଯ ଜଗ୍ମତୁଃ । କ୍ଵାପି ଜୀଵଟସଂସାରଂ ଚିଦାକାଶୈକକୋଣଗମ୍
ତାପରେ ରୁଦ୍ର ଓ ଭିକ୍ଷୁ ଦୁହେଁ ଉଠି ଏକାଠି କେଉଁସି ଜୀବନ ଜଗତରେ, ଚେତନାର ଆକାଶର ଏକ କୋଣକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତତ୍ର ତଦ୍ଭଵନଂ ଗତ୍ଵା ତଦ୍ ଦ୍ଵୀପଂ ତଚ୍ ଚ ମଣ୍ଡଲମ୍ । ଵିଷଯଂ ତଂ ପୁରଂ ତଚ୍ ଚ ତଚ୍ ଚ ପାନଵଣିଗ୍ଗୃହମ୍
ସେଠାରେ ସେମାନେ ସେ ଘର, ସେ ଦ୍ୱୀପ, ସେ ଅଞ୍ଚଳ, ସେ ଦେଶ, ସେ ସହର ଓ ସେ ମଦଶାଳାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ସୁପ୍ତଂ ଦଦୃଶତୁର୍ ନଷ୍ଟସଞ୍ଜ୍ଞଂ ଜୀଵଟକଂ ଶଵମ୍ । ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ଵପୁର୍ଭାରଂ ପ୍ରଭ୍ରାନ୍ତଂ ଭଵଭୂମିଷୁ
ସେଠାରେ ସେମାନେ ଜୀବଟକୁ ଶୁଅଁଥିବା, ସଂଜ୍ଞାହୀନ ଏବଂ ମୃତଦେହ ପରି ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଦେହର ଭାର ଛାଡ଼ି ଭବର ଭୂମିରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲା।
ତଂ ପ୍ରବୋଧ୍ଯ ନିଯୋଜ୍ଯାଶୁ ଚେତସା ଚେତନେନ ଚ । ଏକରୂପାସ୍ ତ୍ରିରୂପାସ୍ ତେ ରୁଦ୍ରଜୀଵଟଭିକ୍ଷୁକାଃ
ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଜଗାଇ, ମନ ଓ ଚେତନାରେ ଲଗାଇ, ରୁଦ୍ର, ଜୀବଟ ଓ ଭିକ୍ଷୁ ଏକ ଆକାର ଓ ତିନି ଆକାରରେ ହେଲେ।