ସେଵମାନୋ ଵନଲତାଃ ପୁନର୍ ଆଯାତ୍ ସ ପଦ୍ମିନୀମ୍ । ଦୁସ୍ତରୋ ହି ଚିରାଭ୍ଯାସୋ ଵାସନାନାମ୍ ଅବୋଧତଃ
ସେ ପୁଣି ଅରଣ୍ୟର ଲତା-ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଫେରି, ଆଉଥରେ ପଦ୍ମପୁଷ୍କରୀକୁ ଫେରିଗଲା; କାରଣ ଅବିବେକରେ ପୁରୁଣା ଆଦତ ଛାଡ଼ିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର ।
ତତ୍ର ହସ୍ତିଖୁରାକ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ପୁନର୍ ଆଚୂର୍ଣତାଂ ଯଯୌ । ପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଥହଂସସଂଵିତ୍ତ୍ଯା ବଭୂଵ କଲହଂସକଃ
ସେଠାରେ, ହାତୀର ପାଦ ତଳେ ପୁଣି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ପାଖରେ ଥିବା ହଂସର ଉପସ୍ଥିତିରେ, ସେ ଏବେ ଏକ ଛୋଟ ହଂସ ହେଲା ।
ସ ହଂସଃ ଫୁଲ୍ଲପଦ୍ମାସୁ ସରସୀଷୁ ଚିରଂ ଚରନ୍ । କଦାଚିଦ୍ ବହୁଭିର୍ ହଂସୈସ୍ ସଙ୍ଗତୋ ଵିରରାଜ ହ
ସେହି ହଂସଟି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଭରିଥିବା ସରୋବରମାନେ ଭିତରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲୁଥିଲା । କେବେ କେବେ ଅନେକ ହଂସଙ୍କ ସହ ଏକାଠି ହେଇ ବହୁତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା ।
ବ୍ରହ୍ମହଂସାତ୍ମିକା ସଂଵିଦ୍ ଅଶବ୍ଦାର୍ଥଵତୀ ମନାକ୍ । ତତ୍ର ପୁସ୍ଫୋର ତସ୍ଯାନ୍ତଃ ପ୍ରାଗ୍ଜାଣ୍ଡରସବର୍ହିଵତ୍
ସେଠାରେ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ପରମ ହଂସ ଭଳି, ଶବ୍ଦରେ ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେହି ଚେତନା ହଠାତ୍ ତାହାର ଭିତରେ ଫୁଟିଉଠିଲା, ଯେପରି ହଂସ ଡିମ୍ବର ଭିତରେ କୁହୁଡ଼ି ଫୁଟେ ।
ସ ତାଂ ଵିଭାଵଯନ୍ ଦୂରାଦ୍ ଦୃଢଂ ଦାଶେଷୁଣା ହତଃ । ତତ୍ସଂଵିତ୍ତ୍ଯନୁସନ୍ଧାନାଜ୍ ଜାତଃ ପଦ୍ମଜସାରସଃ
ସେ ଦୂରରୁ ସେହି ଚେତନାକୁ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶିକାରିର ତୀରରେ ଆହତ ହେଲେ । ସେହି ଚେତନାର ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା, ସେ ପଦ୍ମ ମାଛିଥିବା ହଂସ ଭାବେ ପୁନଃଜନ୍ମ ନେଲେ ।
ତତ୍ରାତିସନ୍ତତଵିଵେକଵଚୋଵିଲାସୈର୍ ଆବୋଧିତୋ ଽଧିଗତପାଵନଵସ୍ତୁଦୃଷ୍ଟିଃ । ମୁକ୍ତସ୍ ସ୍ଥିତୋ ନନୁ ଯୁଗାନ୍ତଵିଧୌ ଵିଦେହମୁକ୍ତେନ ତେନ କିଲ ଭାଵ୍ଯମ୍ ଅଵଶ୍ଯମ୍ ଏଵ
ସେଠାରେ, ସଦା ବିବେକ ଓ ଅବିବେକର ଖେଳ ଦ୍ୱାରା ସଚେତନ ହୋଇ, ସେ ପବିତ୍ର ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରିଲେ । ସେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ରହିଲେ, ଏବଂ ଯୁଗ ଶେଷରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତ ହେବେ ।
ସ କଦାଚିଦ୍ ଦଦର୍ଶାଥ ରୁଦ୍ରଂ ରୁଦ୍ରପୁରେ ଖଗଃ । ଵୈରିଞ୍ଚନଲିନୀନାଲଲୀଲାଲାନେଭଲୀଲଯା
ସେଇ ପକ୍ଷୀ କେବେ ଏକଥର ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନଗରରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଦ୍ମସରୋବରରେ ଖେଳ କରୁଥିବା ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ ଥିଲେ ।
ତତ୍ର ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅଭୂତ୍ ତସ୍ଯ ରୁଦ୍ରୋ ଽହମ୍ ଇତି ନିଶ୍ଚିତା । ପ୍ରତିବିମ୍ବଂ ଵରାଦର୍ଶେ ଝଗିତ୍ଯ୍ ଏଵ ହି ବିମ୍ବତି
ସେଠାରେ ସେ ପକ୍ଷୀର ମନରେ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଚିନ୍ତା ଉପଜିଲା — 'ମୁଁ ରୁଦ୍ର', ଯେପରି ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ତୁରନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ ।
ରୁଦ୍ରୀଭୂତଵପୁସ୍ ତତ୍ର ତନୁଂ ତତ୍ଯାଜ ତାମ୍ ଅସୌ । ଗନ୍ଧଃ ପଵନତାଂ ଗଚ୍ଛନ୍ କୁସୁମସ୍ତବକଂ ଯଥା
ସେଠାରେ ସେ ରୁଦ୍ରର ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ପୂର୍ବ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲା, ଯେପରି ଗନ୍ଧ ବାୟୁରେ ମିଶିଯାଏ କିମ୍ବା ଫୁଲର ଗୁଛ ଛିତରିଯାଏ ।
ରୁଦ୍ରୋ ଽଥ ରୁଦ୍ରଭଵନେ ଵିଜହାର ଯଦୃଚ୍ଛଯା । ତୈସ୍ ତୈଶ୍ ଶିଵପୁରାଚାରୈର୍ ଗଣଗୋଷ୍ଠୀଗରିଷ୍ଠଯା
ତାପରେ ରୁଦ୍ର, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଗୃହରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଶିବଙ୍କ ନଗରର ବିଭିନ୍ନ ଚଳାଚଳ ଅନୁସରି, ଶିବଙ୍କ ସଙ୍ଗୀମାନଙ୍କ ସହ ଗର୍ବରେ ବିହାର କରୁଥିଲେ ।
ରୁଦ୍ରସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନୁତ୍ତରଜ୍ଞାନଵିଲାସୈକତଯା ତଯା । ସ୍ଵମ୍ ଅଶେଷମ୍ ଉଦନ୍ତଂ ତମ୍ ଅପଶ୍ଯତ୍ ପ୍ରାକ୍ତନଂ ଧିଯା
ରୁଦ୍ର ଅପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନର ଏକତାରେ ନିଜ ପୂର୍ବ ଚିତ୍ତରେ ନିଜର ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଦେଖିଲେ।
ନିରାଵରଣଵିଜ୍ଞାନଵପୁସ୍ ସ ଭଗଵାନ୍ ହରଃ । ଉଵାଚ ସ୍ଵଯମ୍ ଏକାନ୍ତେ ସ୍ଵସ୍ଵପ୍ନଶତଵିସ୍ମିତଃ
ଅବିରୋଧ ଜ୍ଞାନର ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା ଭଗବାନ ହରା, ନିଜ ଶତ ଶପ୍ନରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚିତ୍ତ ହୋଇ, ଏକା ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜେ କଥା କହିଲେ।
ଅହୋ ନୁ ଚିତ୍ରା ମାଯେଯଂ ବତ ଵିଶ୍ଵଵିମୋହିନୀ । ଅସତ୍ଯ୍ ଏଵାପି ସଦ୍ରୂପା ସୁରୂଢା ମରୁଵାରିଵତ୍
ଆହା, ଏହି ମାୟା କେତେ ଚମତ୍କାର, ସାରା ବିଶ୍ୱକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ। ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ମରୁଭୂମିର ମୃଗମରୀଚିକା ପରି ଦୃଢ଼।
ଇଦମ୍ପ୍ରଥମମ୍ ଆକ୍ରାନ୍ତଚେତ୍ଯୋ ଽହଂ ଚିତ୍ତତାଂ ଗତଃ । ପୂର୍ଵସମ୍ପନ୍ନସର୍ଗସ୍ଥଗଗନାଦିଵିଭାଵନାତ୍
ପ୍ରଥମେ ମୋର ଚିତ୍ତ ଏହାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଇ, ମୁଁ ଚିତ୍ତତ୍ୱର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲି; ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିର ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନକୁ ଦେଖିଲି।
ଯଦୃଚ୍ଛାସ୍ଥିତଜୀଵତ୍ଵୋ ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରରଞ୍ଜିତଃ । କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ ଅଭଵଂ ସର୍ଗେ ଭିକ୍ଷୁର୍ ଅକ୍ଷୁଭିତୋ ଽଭିତଃ
ଯେଉଁପରି ଏହି ଜୀବନଟି ସଂଯୋଗରେ ଏଉଁ ଭାବେ ଆସିଥିଲା, ଭୂତମାନଙ୍କର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗୁଣରେ ରଙ୍ଗିଥିଲା, ସେଉଁଠି କେତେ ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଏକ ଭିକ୍ଷୁ ହେଇ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଞ୍ଚଳ ରହିଥିଲି।
ତେନାଲଯନିବଦ୍ଧେନ ବହିସ୍ ସ୍ଵୈରଵିହାରିତା । ଲୀଲାଵିଲୁଲିତାକାରା ଯଦା ରମ୍ଯେତି ଭାଵିତା
ଏଭଳି ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଆଶ୍ରୟ ମିଳିଲାପରେ, ମୁଁ ବାହାରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲି; ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦେହ ଖେଳରେ ଲୁଟିଯାଉଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭାବିଲି।
ସର୍ଵଭାଵୋପମର୍ଦେନ ତଦଭ୍ଯାସଵଶାତ୍ ତଦା । ତାମ୍ ଏଵ ସୋ ଽନ୍ଵଭୂଦ୍ ଭିକ୍ଷୁସ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାନ୍ଯଂ ମନନୋଦଯମ୍
ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ଛାଡ଼ି, ସେହି ଅଭ୍ୟାସର ପ୍ରଭାବରେ, ସେ ଭିକ୍ଷୁ ସେଇ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚିନ୍ତାକୁ ମନରେ ଆସିବାକୁ ଦେଲେ ନାହିଁ।
ଚମତ୍କୃତିଶ୍ ଚେତସି ଯା ରୂଢା ସୈଵ ଵିଜୃମ୍ଭତେ । ଵଲ୍ଲୀ ତ୍ଯଜତି ନୈଦାଘୀ ପୀତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁ ମାଧଵମ୍
ମନରେ ଯେଉଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଠାରୁ ସେଇ ଭାବ ଫୁଟିଉଠେ; ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ବେଳ ଲତା ବସନ୍ତର ଜଳ ପିଇଲେ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦେଉନାହିଁ, ସେପରି।
ସ ଭିକ୍ଷୁର୍ ଜୀଵଟୋ ଭୂତ୍ଵା ଜନ୍ତୁର୍ ଜରଢଵାସନଃ । ତେଷୁ ଦେଶେଷୁ ବଭ୍ରାମ ରନ୍ଧ୍ରେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ପିପୀଲକଃ
ସେ ଭିକ୍ଷୁ ଜୀବନ୍ତ ହୋଇ, ପୁରୁଣା ଆଦତରେ ଏକ ପ୍ରାଣୀ ଭଳି ହେଲା; ସେ ସେହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକରେ ଏକ ପିପିଳିକା ଭଳି ଗହ୍ବର ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥିଲା।
ଆତ୍ମନି ଦ୍ଵିଜଭକ୍ତତ୍ଵାତ୍ ସୋ ଽପଶ୍ଯଦ୍ ଦ୍ଵିଜତାମ୍ ଅଥ । ଭାଵୋ ଭାଵଵିପର୍ଯାସେ ବଲଵାନ୍ ଏଵ ଵର୍ଧତେ
ତାଙ୍କର ମନରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଥିବାରୁ, ସେ ଦ୍ୱିଜ ଭାବକୁ ଅନୁଭବ କରିଲେ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଏକ ଭାବ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ସେହି ଭାବ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ସାମନ୍ତତାମ୍ ଅଵାପାସୌ ଵିପ୍ରସ୍ ସତତଚିନ୍ତିତାମ୍ । ସାତତ୍ଯେନ ରସଃ ପୀତଃ ଫଲତାମ୍ ଏତି ପାଦପେ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଳି ସମାନ୍ତ ଭାବ ପାଇଲେ, ଯାହାକି ସେ ସଦା ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ; ଯେପରି ଗଛ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ରସ ପିଇଲେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଅବିରତ ଚିନ୍ତନ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ରାଜ୍ଯାର୍ଥଧର୍ମକାର୍ଯାଣାଂ କର୍ତୃତ୍ଵାତ୍ ସୋ ଽଭଵନ୍ ନୃପଃ । ସ କାମୁକତଯା ରାଜା ସୁରସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମ୍ ଅଵାପ ହ
ରାଜ୍ୟ, ଧର୍ମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କାମ କରିଥିବାରୁ, ସେ ରାଜା ହେଲେ; ଏବଂ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ତାହା ରାଜା ଦେବୀ ଭାବକୁ ପାଇଲେ।
ଲୋଲଲୋଚନଲୋଭେନ ସା ମୃଗୀ ରସଶାଲିନୀ । ବଭୂଵ ଵାସନାମୋହସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅହୋ ଦୁଃଖାଯ ଜନ୍ତୁଷୁ
ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟିର ଲୋଭରେ ସେ ମୃଗୀ ହେଲା, ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ହେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଇଚ୍ଛାର ମୋହ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ।
ମୃଗୀ ସତତଚିତ୍ତସ୍ଥା ବଭୂଵ ଵିପିନେ ଲତା । ଅଵଶ୍ଯମ୍ଭାଵି ଲଵନଂ ଲତିକାନୁବଭୂଵ ହ
ସେଇ ମୃଗୀ ଯାହାର ମନ ସଦା ଏକାଗ୍ର ଥିଲା, ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ଲତା ହେଲା। ଅବଶ୍ୟ ଭାବରେ, ସେ ଲତା ଲୁଣର ସ୍ୱାଦ ଅନୁଭବ କଲା।
ଅନ୍ତସ୍ସଞ୍ଜ୍ଞାଚିରାଭ୍ଯସ୍ତଂ ଭ୍ରମରତ୍ଵମ୍ ଅଥାତ୍ମନି । ସାପଶ୍ଯଦ୍ ଭାଵମର୍ଦେନ ସଦାତଦ୍ଭାଵଭାଵିତା
ମନରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମଧୁମକ୍ଷୀ ଭାବନା ଅଭ୍ୟାସ କରି, ସେ ଏହି ଭାବର ପ୍ରଭାବରେ ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଖିଲା, କାରଣ ସେ ସଦା ସେଇ ଭାବରେ ଗଢ଼ା ହୋଇଥିଲା।
ସ ଵାରଣଖୁରକ୍ଷୋଦମ୍ ଅନୁଭୂଯାଥ ଭାଵିତମ୍ । ଭୂଯୋ ଭୂଯଃ ପ୍ରବଭ୍ରାମ ମହାସଂସୃତିଵିଭ୍ରମାନ୍
ହାତୀର ଖୁର ତଳେ ଚାପିଯିବାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରି, ଏହି ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ସେ ପୁଣିପୁଣି ଏହି ବିପୁଳ ସଂସାରର ଭ୍ରମଣରେ ଘୁରୁଥିଲା।
ସଂସାରଶତପର୍ଯନ୍ତେ ରୁଦ୍ରସ୍ ସୋ ଽଯମ୍ ଅହଂ ସ୍ଥିତଃ । ଅସ୍ମିନ୍ ସଂସାରସଂରମ୍ଭେ ସ୍ଵମନୋମାତ୍ରସମ୍ଭୃତେ
ଶତଶତ ସଂସାର ଚକ୍ରର ଶେଷରେ, ମୁଁ ରୁଦ୍ର ଏଠାରେ ଅବିଚଳ ଅଛି। ଏହି ସଂସାରର ଯେତେ ହଳଚଳ, ସେ ସବୁ ମୋ ମନର ଚିନ୍ତାରେ ଗଢ଼ା।
ଏଵଂ ସଂଶାନ୍ତରୂପାସୁ ସଂସାରାରଣ୍ଯଭୂମିଷୁ । ବହ୍ଵୀଷ୍ଵ୍ ଅହମ୍ ଅଭିଭ୍ରାନ୍ତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଶୂନ୍ଯାସ୍ଵ୍ ଇଵ ଭୂରିଶଃ
ଏଭଳି ଅନେକ ରୂପ ଓ ସଂସାରର ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲ ଭୂମିରେ, ମୁଁ ଅନେକ ଦିନ ଭ୍ରମଣ କରିଛି, ଏମିତି ଲାଗିଛି ଯେଉଁଠି କିଛି ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ, ବହୁତ ଜଣେ ଅଛନ୍ତି।
କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ ଅଭଵଂ ସର୍ଗେ ତ୍ଵ୍ ଅହଂ ଜୀଵଟନାମକଃ । କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠଃ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ ଵସୁଧାଧିପଃ
କେତେବେଳେ ମୁଁ ଜୀବତ ନାମର ଜୀବ ହେଇଥିଲି, କେତେବେଳେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଇଥିଲି, ଆଉ କେତେବେଳେ ମୁଁ ଭୂମିର ରାଜା ହେଇଥିଲି।
ହଂସଃ ପଦ୍ମଵନେ ଭୂତ୍ଵା ଵିନ୍ଧ୍ଯକଚ୍ଛେ ଚ ଵାରଣଃ । ହରିଣୋ ହେହଯାଦ୍ରୌ ଚ ଦଶାମ୍ ଅହମ୍ ଇମାଂ ଗତଃ
ମୁଁ କେବେ ଅଳୋକ ଝିଲିକିଥିବା ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ଝିଲିରେ ହଂସ ହେଇଥିଲି, କେବେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଗାଁଠିରେ ହାତୀ ହେଇଥିଲି, ଆଉ କେବେ ହେହୟ ପାହାଡ଼ରେ ହରିଣ ହୋଇ ଏଭଳି ଅନେକ ଅବସ୍ଥା ଦେଖିଛି।