ଷଟ୍ପଦୋ ଵିଜହାରାଥ ଵନେ ଵନଲତାସ୍ଵ୍ ଅସୌ । ପଦ୍ମିନୀଷୁ ଚ ଫୁଲ୍ଲାସୁ ତରୁଣୀଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଵଲ୍ଲଭଃ
ସେ ମଉ, ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ବେଳ ଲତା ଭିତରେ ଘୁରୁଥିଲା, ଯେପରି ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ଓ ଯୁବତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରେମିକ ଘୁରେ।
ବିମ୍ବାଧରଂ ଵିଦଲଯନ୍ ସ୍ଵାଦଯନ୍ କୌସୁମଂ ମଧୁ । ସ୍ଵପନ୍ କୁସୁମଶଯ୍ଯାସୁ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଵଲ୍ଲୀଵିଲାସିନୀଃ
ସେ ଫୁଲର ମଧୁ ଚାଖି, ଫୁଲର ଠোঁଟ ଭିତରେ ଆନନ୍ଦ ଉଠାଉଥିଲା, ଫୁଲର ପତ୍ର ଶେଇଘରେ ଶୁଇଯାଉଥିଲା, ବେଳ ଲତାର ରମଣୀମାନଙ୍କ ସହ ମଜା ଉଠାଇ।
ସ ବଭୂଵ ସରୋଜିନ୍ଯାଂ ଵ୍ଯସନୀ ବିସନାଲଵତ୍ । କ୍ଵଚିଦ୍ ଏଵ ରତିଂ ଯାତି ଚେତୋ ଜଡମତେର୍ ଅପି
ସେ ଏମିତି ଏକ ପଦ୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହେଇଗଲା, ଯେପରି ଏକ ବିସନାଳ ପଦ୍ମ ତଣ୍ଡରେ ଲୁଚିଥାଏ; ମୂଢ଼ ମନ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ କୌଣସି ଜିନିଷରେ ଆନନ୍ଦ ମାନେ।
ତାମ୍ ଆଜଗାମ ନଲିନୀଂ ପରିଲୋଡଯିତୁଂ ଗଜଃ । ରମ୍ଯଵସ୍ତୁକ୍ଷଯାଯୈଵ ମୂଢାନାଂ ଜୃମ୍ଭତେ ମନଃ
ସେତେବେଳେ ଏକ ହାତୀ ଆସି, ସେଇ ପଦ୍ମକୁ ଚକଚୁର କରିବାକୁ ଲାଗିଲା; ମୂଢ଼ମନେ ସୁନ୍ଦର ଜିନିଷ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ସବୁବେଳେ ଉତ୍ସୁକ ରହେ।
ନଲିନୀମଥନେନୈଵ ସମଂ ତେନ ସ ଷଟ୍ପଦଃ । ଗୁଣଵତ୍ତାନ୍ତରେ ରୂଢିର୍ ଇଵ ଚୂର୍ଣତ୍ଵମ୍ ଆଯଯୌ
ଫୁଲ ମଥିବାବେଳେ ଯେପରି ମକରନ୍ଦ ସହିତ ମଧୁମକୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ, ସେହିପରି ଗୁଣ ଯେତେବେଳେ ବଦଳିଯାଏ, ଦେହ ମଧ୍ୟ ରକ୍ତ ଶୁଖି ଧୂଳି ହୋଇଯିବା ପରି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ।
ଭ୍ରମରୋ ଵାରଣାଲୋକାଦ୍ ଵାରଣାଲୋକଭାଵନାତ୍ । ଦଦର୍ଶାତ୍ମାନମ୍ ଆଲୋଲମତ୍ତହସ୍ତିତଯୋଦିତମ୍
ମଧୁମକୁଣ୍ଡ ହାତୀକୁ ଦେଖି କିମ୍ବା ହାତୀକୁ ଦେଖିବା କଳ୍ପନା କରି, ନିଜକୁ ଏମିତି ଅସ୍ଥିର ଓ ମତାଳ ହାତୀ ପରି ଅନୁଭବ କଲା।
ଶୁଷ୍କସାଗରଗମ୍ଭୀରେ ଗଜଃ ଖାତେ ପପାତ ହ । ତମୋଘନଘନେ ଶୂନ୍ଯେ ସଂସାର ଇଵ ଜୀଵକଃ
ହାତୀ ଗଭୀର ଏବଂ ଶୁଖିଲା ଖାଦରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଯେପରି ଜୀବ ଘନ ଅନ୍ଧକାରର ଶୂନ୍ୟତାରେ, ସଂସାରର ଖାଲିପଣିରେ ଲୁହୁଚିଯାଏ।
ବଭୂଵ ଵଲ୍ଲଭୋ ରାଜ୍ଞୋ ମହାନ୍ ପରବଲାନ୍ତକଃ । ସଦା ମଦବଲକ୍ଷୀଵୋ ଘୂର୍ଣନ୍ନ୍ ଇଵ ନିଶାଚରଃ
ସେ ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହେଲା, ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିବାରେ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲା, ସଦା ମଦରେ ମସ୍ତ ହୋଇ ଘୂରୁଥିବା ରାକ୍ଷସ ପରି ଦେଖାଯିବାକୁ ଲାଗିଲା।
କଦାଚିଦ୍ ଅରିନିସ୍ତ୍ରିଂଶଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ ସୋ ଽସ୍ତମ୍ ଉପାଯଯୌ । ଵିଵେକାସିଲତାଲୂନରୂପୋ ଜୀଵ ଇଵାତ୍ମନି
କେବେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ତଳୱାର ଘାତରେ ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲା, ଯେପରି ଜୀବ ଯଦି ବିବେକର ଭିତି ହରାଇଦେଇ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ ।
ପଶ୍ଯନ୍ ଗଜଘଟାକୁମ୍ଭମଣୀନ୍ ପ୍ରୋଚ୍ଛଲିତାନ୍ ଅଲୀନ୍ । ଉତ୍କ୍ରାମନ୍ ସ ଗଜାଜ୍ ଜୀଵୋ ଭୂଯୋ ଦ୍ରାଗିତ୍ଯ୍ ଅଭୂଦ୍ ଅଲିଃ
ହାତୀର ମୁଣ୍ଡର ମାଳା ଓ ଘଡ଼ିରୁ ମୁକ୍ତା ଛିଟିଯିବାକୁ ଦେଖି, ସେ ଜୀବ ହାତୀ ଶରୀର ଛାଡ଼ି, ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ପୁଣି ମଉ ହେଲା ।
ସେଵମାନୋ ଵନଲତାଃ ପୁନର୍ ଆଯାତ୍ ସ ପଦ୍ମିନୀମ୍ । ଦୁସ୍ତରୋ ହି ଚିରାଭ୍ଯାସୋ ଵାସନାନାମ୍ ଅବୋଧତଃ
ସେ ପୁଣି ଅରଣ୍ୟର ଲତା-ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଫେରି, ଆଉଥରେ ପଦ୍ମପୁଷ୍କରୀକୁ ଫେରିଗଲା; କାରଣ ଅବିବେକରେ ପୁରୁଣା ଆଦତ ଛାଡ଼ିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର ।
ତତ୍ର ହସ୍ତିଖୁରାକ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ପୁନର୍ ଆଚୂର୍ଣତାଂ ଯଯୌ । ପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଥହଂସସଂଵିତ୍ତ୍ଯା ବଭୂଵ କଲହଂସକଃ
ସେଠାରେ, ହାତୀର ପାଦ ତଳେ ପୁଣି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ପାଖରେ ଥିବା ହଂସର ଉପସ୍ଥିତିରେ, ସେ ଏବେ ଏକ ଛୋଟ ହଂସ ହେଲା ।
ସ ହଂସଃ ଫୁଲ୍ଲପଦ୍ମାସୁ ସରସୀଷୁ ଚିରଂ ଚରନ୍ । କଦାଚିଦ୍ ବହୁଭିର୍ ହଂସୈସ୍ ସଙ୍ଗତୋ ଵିରରାଜ ହ
ସେହି ହଂସଟି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଭରିଥିବା ସରୋବରମାନେ ଭିତରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲୁଥିଲା । କେବେ କେବେ ଅନେକ ହଂସଙ୍କ ସହ ଏକାଠି ହେଇ ବହୁତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା ।
ବ୍ରହ୍ମହଂସାତ୍ମିକା ସଂଵିଦ୍ ଅଶବ୍ଦାର୍ଥଵତୀ ମନାକ୍ । ତତ୍ର ପୁସ୍ଫୋର ତସ୍ଯାନ୍ତଃ ପ୍ରାଗ୍ଜାଣ୍ଡରସବର୍ହିଵତ୍
ସେଠାରେ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ପରମ ହଂସ ଭଳି, ଶବ୍ଦରେ ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେହି ଚେତନା ହଠାତ୍ ତାହାର ଭିତରେ ଫୁଟିଉଠିଲା, ଯେପରି ହଂସ ଡିମ୍ବର ଭିତରେ କୁହୁଡ଼ି ଫୁଟେ ।
ସ ତାଂ ଵିଭାଵଯନ୍ ଦୂରାଦ୍ ଦୃଢଂ ଦାଶେଷୁଣା ହତଃ । ତତ୍ସଂଵିତ୍ତ୍ଯନୁସନ୍ଧାନାଜ୍ ଜାତଃ ପଦ୍ମଜସାରସଃ
ସେ ଦୂରରୁ ସେହି ଚେତନାକୁ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶିକାରିର ତୀରରେ ଆହତ ହେଲେ । ସେହି ଚେତନାର ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା, ସେ ପଦ୍ମ ମାଛିଥିବା ହଂସ ଭାବେ ପୁନଃଜନ୍ମ ନେଲେ ।
ତତ୍ରାତିସନ୍ତତଵିଵେକଵଚୋଵିଲାସୈର୍ ଆବୋଧିତୋ ଽଧିଗତପାଵନଵସ୍ତୁଦୃଷ୍ଟିଃ । ମୁକ୍ତସ୍ ସ୍ଥିତୋ ନନୁ ଯୁଗାନ୍ତଵିଧୌ ଵିଦେହମୁକ୍ତେନ ତେନ କିଲ ଭାଵ୍ଯମ୍ ଅଵଶ୍ଯମ୍ ଏଵ
ସେଠାରେ, ସଦା ବିବେକ ଓ ଅବିବେକର ଖେଳ ଦ୍ୱାରା ସଚେତନ ହୋଇ, ସେ ପବିତ୍ର ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରିଲେ । ସେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ରହିଲେ, ଏବଂ ଯୁଗ ଶେଷରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତ ହେବେ ।
ସ କଦାଚିଦ୍ ଦଦର୍ଶାଥ ରୁଦ୍ରଂ ରୁଦ୍ରପୁରେ ଖଗଃ । ଵୈରିଞ୍ଚନଲିନୀନାଲଲୀଲାଲାନେଭଲୀଲଯା
ସେଇ ପକ୍ଷୀ କେବେ ଏକଥର ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନଗରରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଦ୍ମସରୋବରରେ ଖେଳ କରୁଥିବା ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ ଥିଲେ ।
ତତ୍ର ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅଭୂତ୍ ତସ୍ଯ ରୁଦ୍ରୋ ଽହମ୍ ଇତି ନିଶ୍ଚିତା । ପ୍ରତିବିମ୍ବଂ ଵରାଦର୍ଶେ ଝଗିତ୍ଯ୍ ଏଵ ହି ବିମ୍ବତି
ସେଠାରେ ସେ ପକ୍ଷୀର ମନରେ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଚିନ୍ତା ଉପଜିଲା — 'ମୁଁ ରୁଦ୍ର', ଯେପରି ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ତୁରନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ ।
ରୁଦ୍ରୀଭୂତଵପୁସ୍ ତତ୍ର ତନୁଂ ତତ୍ଯାଜ ତାମ୍ ଅସୌ । ଗନ୍ଧଃ ପଵନତାଂ ଗଚ୍ଛନ୍ କୁସୁମସ୍ତବକଂ ଯଥା
ସେଠାରେ ସେ ରୁଦ୍ରର ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ପୂର୍ବ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲା, ଯେପରି ଗନ୍ଧ ବାୟୁରେ ମିଶିଯାଏ କିମ୍ବା ଫୁଲର ଗୁଛ ଛିତରିଯାଏ ।
ରୁଦ୍ରୋ ଽଥ ରୁଦ୍ରଭଵନେ ଵିଜହାର ଯଦୃଚ୍ଛଯା । ତୈସ୍ ତୈଶ୍ ଶିଵପୁରାଚାରୈର୍ ଗଣଗୋଷ୍ଠୀଗରିଷ୍ଠଯା
ତାପରେ ରୁଦ୍ର, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଗୃହରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଶିବଙ୍କ ନଗରର ବିଭିନ୍ନ ଚଳାଚଳ ଅନୁସରି, ଶିବଙ୍କ ସଙ୍ଗୀମାନଙ୍କ ସହ ଗର୍ବରେ ବିହାର କରୁଥିଲେ ।
ରୁଦ୍ରସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନୁତ୍ତରଜ୍ଞାନଵିଲାସୈକତଯା ତଯା । ସ୍ଵମ୍ ଅଶେଷମ୍ ଉଦନ୍ତଂ ତମ୍ ଅପଶ୍ଯତ୍ ପ୍ରାକ୍ତନଂ ଧିଯା
ରୁଦ୍ର ଅପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନର ଏକତାରେ ନିଜ ପୂର୍ବ ଚିତ୍ତରେ ନିଜର ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଦେଖିଲେ।
ନିରାଵରଣଵିଜ୍ଞାନଵପୁସ୍ ସ ଭଗଵାନ୍ ହରଃ । ଉଵାଚ ସ୍ଵଯମ୍ ଏକାନ୍ତେ ସ୍ଵସ୍ଵପ୍ନଶତଵିସ୍ମିତଃ
ଅବିରୋଧ ଜ୍ଞାନର ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା ଭଗବାନ ହରା, ନିଜ ଶତ ଶପ୍ନରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚିତ୍ତ ହୋଇ, ଏକା ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜେ କଥା କହିଲେ।
ଅହୋ ନୁ ଚିତ୍ରା ମାଯେଯଂ ବତ ଵିଶ୍ଵଵିମୋହିନୀ । ଅସତ୍ଯ୍ ଏଵାପି ସଦ୍ରୂପା ସୁରୂଢା ମରୁଵାରିଵତ୍
ଆହା, ଏହି ମାୟା କେତେ ଚମତ୍କାର, ସାରା ବିଶ୍ୱକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ। ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ମରୁଭୂମିର ମୃଗମରୀଚିକା ପରି ଦୃଢ଼।
ଇଦମ୍ପ୍ରଥମମ୍ ଆକ୍ରାନ୍ତଚେତ୍ଯୋ ଽହଂ ଚିତ୍ତତାଂ ଗତଃ । ପୂର୍ଵସମ୍ପନ୍ନସର୍ଗସ୍ଥଗଗନାଦିଵିଭାଵନାତ୍
ପ୍ରଥମେ ମୋର ଚିତ୍ତ ଏହାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଇ, ମୁଁ ଚିତ୍ତତ୍ୱର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲି; ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିର ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନକୁ ଦେଖିଲି।
ଯଦୃଚ୍ଛାସ୍ଥିତଜୀଵତ୍ଵୋ ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରରଞ୍ଜିତଃ । କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ ଅଭଵଂ ସର୍ଗେ ଭିକ୍ଷୁର୍ ଅକ୍ଷୁଭିତୋ ଽଭିତଃ
ଯେଉଁପରି ଏହି ଜୀବନଟି ସଂଯୋଗରେ ଏଉଁ ଭାବେ ଆସିଥିଲା, ଭୂତମାନଙ୍କର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗୁଣରେ ରଙ୍ଗିଥିଲା, ସେଉଁଠି କେତେ ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଏକ ଭିକ୍ଷୁ ହେଇ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଞ୍ଚଳ ରହିଥିଲି।
ତେନାଲଯନିବଦ୍ଧେନ ବହିସ୍ ସ୍ଵୈରଵିହାରିତା । ଲୀଲାଵିଲୁଲିତାକାରା ଯଦା ରମ୍ଯେତି ଭାଵିତା
ଏଭଳି ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଆଶ୍ରୟ ମିଳିଲାପରେ, ମୁଁ ବାହାରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲି; ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦେହ ଖେଳରେ ଲୁଟିଯାଉଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭାବିଲି।
ସର୍ଵଭାଵୋପମର୍ଦେନ ତଦଭ୍ଯାସଵଶାତ୍ ତଦା । ତାମ୍ ଏଵ ସୋ ଽନ୍ଵଭୂଦ୍ ଭିକ୍ଷୁସ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାନ୍ଯଂ ମନନୋଦଯମ୍
ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ଛାଡ଼ି, ସେହି ଅଭ୍ୟାସର ପ୍ରଭାବରେ, ସେ ଭିକ୍ଷୁ ସେଇ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚିନ୍ତାକୁ ମନରେ ଆସିବାକୁ ଦେଲେ ନାହିଁ।
ଚମତ୍କୃତିଶ୍ ଚେତସି ଯା ରୂଢା ସୈଵ ଵିଜୃମ୍ଭତେ । ଵଲ୍ଲୀ ତ୍ଯଜତି ନୈଦାଘୀ ପୀତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁ ମାଧଵମ୍
ମନରେ ଯେଉଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଠାରୁ ସେଇ ଭାବ ଫୁଟିଉଠେ; ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ବେଳ ଲତା ବସନ୍ତର ଜଳ ପିଇଲେ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦେଉନାହିଁ, ସେପରି।
ସ ଭିକ୍ଷୁର୍ ଜୀଵଟୋ ଭୂତ୍ଵା ଜନ୍ତୁର୍ ଜରଢଵାସନଃ । ତେଷୁ ଦେଶେଷୁ ବଭ୍ରାମ ରନ୍ଧ୍ରେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ପିପୀଲକଃ
ସେ ଭିକ୍ଷୁ ଜୀବନ୍ତ ହୋଇ, ପୁରୁଣା ଆଦତରେ ଏକ ପ୍ରାଣୀ ଭଳି ହେଲା; ସେ ସେହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକରେ ଏକ ପିପିଳିକା ଭଳି ଗହ୍ବର ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥିଲା।
ଆତ୍ମନି ଦ୍ଵିଜଭକ୍ତତ୍ଵାତ୍ ସୋ ଽପଶ୍ଯଦ୍ ଦ୍ଵିଜତାମ୍ ଅଥ । ଭାଵୋ ଭାଵଵିପର୍ଯାସେ ବଲଵାନ୍ ଏଵ ଵର୍ଧତେ
ତାଙ୍କର ମନରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଥିବାରୁ, ସେ ଦ୍ୱିଜ ଭାବକୁ ଅନୁଭବ କରିଲେ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଏକ ଭାବ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ସେହି ଭାବ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।