ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯରତ୍ନଶମ୍ବରଶାପଜାଃ । ମଯଗନ୍ଧର୍ଵଜନିତା ଅନନ୍ତାସ୍ ସତ୍ଯସମ୍ଭଵାଃ
ସେମାନେ ଦେଶ, କାଳ, କ୍ରିୟା, ବସ୍ତୁ, ମଣି, ଏକାଠି ହେବା, ଶାପ, ମାୟା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ସବୁ ଅନେକ ଓ ସତ୍ୟରେ ଘଟିଥାଏ।
ଅସମ୍ଭଵସ୍ ସମ୍ଭଵାନାମ୍ ଅପୀହାଭ୍ଯୁପପଦ୍ଯତେ । ସମ୍ଭଵାସମ୍ଭଵାଂଶସ୍ଯ ସିଦ୍ଧଯସ୍ ସ୍ଵପ୍ନଵିଭ୍ରମାଃ
ଏଠାରେ ଅସମ୍ଭବ ବିଷୟକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ସମ୍ଭବ ଓ ଅସମ୍ଭବ ଯାହା ଘଟେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱପ୍ନର ଭ୍ରମ ଭଳି।
ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯତ୍ ସତ୍ଯଂ ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯନ୍ ମୃଷା । ସର୍ଵଂ ସର୍ଵେଣ ସର୍ଵତ୍ର ସ୍ଵପ୍ନେ ସର୍ଗାଭିଧାନକେ
ଏଠାରେ କିଛି ନାହିଁ ଯାହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏବଂ କିଛି ନାହିଁ ଯାହା ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ; ସବୁ କିଛି ସବୁଠି, ସବୁ ପ୍ରକାରେ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ନାମକ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅଛି।
ସ୍ଵପ୍ନେ ନିମଗ୍ନଧୀର୍ ଜନ୍ତୁଃ ପଶ୍ଯତି ସ୍ଥିରତାଂ ଯଥା । ସର୍ଗସ୍ଵପ୍ନେ ମଗ୍ନବୁଦ୍ଧିଃ ପଶ୍ଯତି ସ୍ଥିରତାଂ ତଥା
ଯେପରି ଜଣେ ପ୍ରାଣୀ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଡୁବିଥିବା ବେଳେ ସେଠାରେ ସ୍ଥିରତା ଦେଖେ, ସେପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ୱପ୍ନରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ସ୍ଥିରତା ଦେଖେ।
ଭ୍ରମାଦ୍ ଭ୍ରମାନ୍ତରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ ସ୍ଵପ୍ନାତ୍ ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ତରଂ ଵ୍ରଜନ୍ । ଅତିସ୍ଥିରପ୍ରତ୍ଯଯଭାଗ୍ ଇହ ଜୀଵୋ ଵିମୁହ୍ଯତି
ଏଠି ଜୀବ ଏକ ଭ୍ରମରୁ ଅନ୍ୟ ଭ୍ରମକୁ, ଏକ ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଯାଉଥାଏ; ତାଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ ବହୁତ ଅସ୍ଥିର ଥିବାରୁ ସେ ଏଠି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ।
ଶ୍ଵଭ୍ରାନ୍ତରଂ ଶ୍ଵଭ୍ରନିପାତଦୋଷାତ୍ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ ମୁଗ୍ଧମୃଗଃ ପ୍ରଯାତି । ମୋହଂ ଯଥା ପାତମଯୈକରୂପଂ ଜୀଵସ୍ ତଥା ସଂସୃତିପାତମୂଢଃ
ଯେପରି ଏକ ଭ୍ରମିତ ହରିଣ ଗଡ଼ିଯିବା ଦୋଷରୁ ଗଡ଼ିଯିଯିଏ ଏକ ଗଡ଼ିଠୁ ଅନ୍ୟ ଗଡ଼ିକୁ ପଡ଼ି ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି ସଂସାର ଗଡ଼ିର ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜୀବ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଅତ୍ର ରାଘଵ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଽହମ୍ ଇତିହାସମ୍ ଇମଂ ଶୃଣୁ । ଯଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ କସ୍ଯଚିଦ୍ ଭିକ୍ଷୋଃ କ୍ଵଚିନ୍ ମନନଶାଲିନଃ
ଏ ରାଘବ, ମୁଁ ଏଠି ଏକ କଥା କହିବି; ତୁମେ ଶୁଣ। କେହି ଏକ ଭିକ୍ଷୁ, ଯିଏ ଚିନ୍ତନରେ ଲଗିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସହ କିଛି ଘଟିଥିଲା।
ଆସୀତ୍ କଶ୍ଚିନ୍ ମହାଭିକ୍ଷୁସ୍ ସମାଧ୍ଯଭ୍ଯାସତତ୍ପରଃ । ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଵଵ୍ଯଵହାରେଣ କ୍ଷପଯନ୍ନ୍ ଅଖିଲଂ ଦିନମ୍
ସେଠି ଏକ ମହାଭିକ୍ଷୁ ଥିଲେ, ଯିଏ ସମାଧିର ଅଭ୍ୟାସରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲଗିଥିଲେ। ସେ ପ୍ରତିଦିନ ନିଜ କାମରେ ଦିନଟିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଟାଉଥିଲେ।
ସମାଧ୍ଯଭ୍ଯାସଶୁଦ୍ଧଂ ତତ୍ ତସ୍ଯ ଚିତ୍ତଂ କ୍ଷଣେନ ଯତ୍ । ଚିନ୍ତଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତଦ୍ଭାଵଂ ଗଚ୍ଛତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବ୍ଵ୍ ଇଵ ଵୀଚିତାମ୍
ସମାଧିର ଅଭ୍ୟାସରେ ତାଙ୍କ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା; ଏହି ମନ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯାହା ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ, ତାହାକୁ ଶୀଘ୍ର ପାଇଯାଉଥିଲା, ଜଳ ତରଙ୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପରି।
କଦାଚିତ୍ ସ ସମାଧାନଵିରତୋ ଽତିଷ୍ଠଦ୍ ଏକଧୀଃ । କଞ୍ଚିତ୍ ସଞ୍ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ସ୍ଵାସନସ୍ଥଃ କ୍ରିଯାକ୍ରମମ୍
ଏକ ଦିନ, ସେ ସମାଧିରୁ ବିରତ ହୋଇ, ଏକାଗ୍ର ମନରେ ନିଜ ଆସନରେ ବସି, କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତସ୍ଯ ଚିନ୍ତଯତୋ ଜାତା ପ୍ରତିଭେଯମ୍ ଅଥ ସ୍ଵତଃ । ଭାଵଯାମ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଲୀଲାର୍ଥଂ ସାମାନ୍ଯଜନଵୃତ୍ତିତାମ୍
ସେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଭାବ ଆସିଗଲା—'ମୁଁ ଖେଳର ନିମିତ୍ତରେ ସାଧାରଣ ମଣିଷମାନଙ୍କର ଜୀବନ ଚଳାଚଳକୁ ଶୀଘ୍ର ଭାବନା କରିବି।'
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଚେତୋ ଽସ୍ଯ ସ୍ଥିତଂ କିଞ୍ଚିନ୍ ନରାନ୍ତରମ୍ । ସ୍ପନ୍ଦସଂସ୍ଥାନସନ୍ତ୍ଯାଗମାତ୍ରେଣାଵର୍ତକେ ଽମ୍ବ୍ଵ୍ ଇଵ
ଏଭଳି ଭାବି, ତାଙ୍କର ମନ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମଣିଷର ଅବସ୍ଥା ନେଇଲା, ଯେପରି ଜଳ ଚକ୍ରବାତରେ ତାର ଗତି ଥାମିଲେ ଆକୃତି ବଦଳାଏ।
ତେନ ଚିତ୍ତନରେଣାଥ କୃତଂ ନାମାତ୍ମନୀଚ୍ଛଯା । ଜୀଵଟୋ ଽସ୍ମୀତି ସହସା କାକତାଲୀଯଵତ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ସେଇ ମନ-ମଣିଷ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ 'ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ' ବୋଲି ଏକ ଭାବନାକୁ ହଠାତ୍ ଧାରଣ କଲେ, ଯେପରି ଅପରିକଳ୍ପିତ ଭାବେ କିଛି ଘଟିଯାଏ।
ଜୀଵଟୋ ଵିଜହାରାଥ ସ ସ୍ଵପ୍ନପୁରୁଷଶ୍ ଚିରମ୍ । ସ୍ଵପ୍ନନିର୍ମାଣନଗରେ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିତ୍ ପୁରଵୀଥିଷୁ
ତାପରେ ସେ ଜୀବନ୍ତ ପୁରୁଷ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱପ୍ନରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏକ ସହରର କିଛି ରାସ୍ତାରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ତତ୍ର ପାନଂ ପପୌ ମତ୍ତୋ ଭୃଙ୍ଗଃ ପଦ୍ମରସଂ ଯଥା । ଶିଲଯେଵ ଦୃଢଂ ପିଷ୍ଟସ୍ ସୁଷ୍ଵାପ ଘନନିଦ୍ରଯା
ସେଠାରେ, ସେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ମଧୁମକୁ ଯେପରି ମାନେ ପଦ୍ମରସ ପିଏ, ସେପରି ପିଇଲା। ଏବଂ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଭଲଭାବେ ଚକୁଟି ହେବା ପରି, ଗଭୀର ଘୁମରେ ଶୁଇ ପଡ଼ିଲା।
ସ୍ଵପ୍ନେ ଦଦର୍ଶ ଵିପ୍ରତ୍ଵଂ ପାଠାନୁଷ୍ଠାନତୁଷ୍ଟିମତ୍ । ପ୍ରତିଭାମାତ୍ରସମ୍ପନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଦେଶାନ୍ତରାପ୍ତିଵତ୍
ସେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଲା ଯେ, ସେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଇଛି, ପାଠ ପଢ଼ିବା ଓ କ୍ରିୟା କରିବାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ସେଠି ସେ କେବଳ ଏକ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି ଅନୁଭବ କରୁଥିଲା, ମନର ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ପରି।
କଦାଚିତ୍ ସ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ ସ୍ଵାହର୍ଵ୍ଯାପାରନିଷ୍ଠଯା । ଆଜଗାମ ଘନାଂ ନିଦ୍ରାଂ ବୀଜତାମ୍ ଇଵ ପାଦପଃ
କେବେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନିଜ ଦୈନିକ କାମକାଜରେ ଲାଗିଥିବା ବେଳେ, ଗଭୀର ଘୁମକୁ ଚାଲିଗଲା, ଯେପରି ଗଛ ତାହାର ବିଉ ଭିତରେ ଫେରିଯାଏ।
ସୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅପଶ୍ଯତ୍ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଵପ୍ନେ ସାମନ୍ତତ୍ଵମ୍ ଅଥାତ୍ମନି । ପତାକାରଥହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵସେନାଜଲଦମାଲିତମ୍
ସେଉଁଠାରେ ସେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଲା ଯେ, ସେ ଏକ ସାମନ୍ତ ହୋଇଛି, ଝଣ୍ଡା, ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ମେଘପରି ସେନା ଦ୍ୱାରା ଘେରିଯାଇଛି।
ସ ସାମନ୍ତଃ କୃତାହାରଃ କଦାଚିଦ୍ ଘନନିଦ୍ରଯା । ସୁଷ୍ଵାପାନ୍ତର୍ଵ୍ଯଵହୃତିର୍ ବୀଜତାଯାମ୍ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ
ସେ ସାମନ୍ତ ଭୋଜନ କରି ଏକଥର ଗଭୀର ଘୁମରେ ପଡ଼ିଗଲା । ତାଙ୍କର ଭିତରର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ଗଛ ମଣିଆ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଚଳ ରହେ ।
ଅପଶ୍ଯଦ୍ ରାଜତାଂ ସ୍ଵପ୍ନେ କକୁବ୍ଵଲଯମାଲିନୀମ୍ । ଲାଲିତାଂ ଭୋଗପୂଗେନ ପୁଷ୍ପୌଘେନର୍ତୁତାମ୍ ଇଵ
ସ୍ୱପ୍ନରେ ସେ ନିଜକୁ ରାଜା ଭାବରେ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ ଚାରିପଟେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ଅନେକ ଭୋଗବିଲାସରେ ପ୍ରେମରେ ପାଳିତ, ଫୁଲର ରାଶିରେ ବସନ୍ତ ଦିନ ପରି ମହକୁଥିଲା ।
ସ କଦାଚିନ୍ ନୃପସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥସ୍ ସୁଷ୍ଵାପାସ୍ତମିତେହିତଃ । ପୁରୋଭାଵିନିଜାଚାରସ୍ ସ୍ଵଂ କାର୍ଯମ୍ ଇଵ କାରଣେ
ସେ ରାଜା ଏକଥର ସ୍ୱସ୍ଥ ଭାବେ ଗଭୀର ଘୁମରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଥିଲେ, ଆଗକୁ ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିଜ ମନରେ ଅନୁଭବ କରିଲେ, ଯେପରି କାରଣ ଭିତରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଲୁଚିଥାଏ ।
ଅପଶ୍ଯଦ୍ ଆତ୍ମନି ସ୍ଵପ୍ନେ ସୁରସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମ୍ ଅନିନ୍ଦିତମ୍ । ଵୃକ୍ଷଃ କେସରସୋଲ୍ଲାସୋ ମଞ୍ଜରୀତ୍ଵମ୍ ଇଵୋଦିତମ୍
ସ୍ୱପ୍ନରେ ସେ ନିଜକୁ ଦେବୀ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନଥିଲା; ଯେପରି ଗଛ ରେ କେଶର ଫୁଲି ମଞ୍ଜରୀ ରୂପେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ ।
ସା ରେମେ ସୁରସେନାସୁ ଦେଵୋଦ୍ଯାନସ୍ଥଲୀଷୁ ଚ । କ୍ଷୀରାମ୍ଭୋଧିତରଙ୍ଗେଷୁ ଲୋଲେଵ ହରିଵଲ୍ଲଭା
ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସେନାମାନେ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଉଦ୍ୟାନରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ଛୋଉ ଦୁଧର ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ଉପରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଭଳି ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଭାବେ ଖେଳୁଥିଲେ।
ସୁଷ୍ଵାପ ସୈକଦା ବାଲା ମତ୍ତୋଦ୍ଯାନଲତାଗୃହେ । ସଂଶାନ୍ତସ୍ଵମନସ୍ସ୍ପନ୍ଦଂ ଗନ୍ଧଲେଖେଵ ପଙ୍କଜେ
ଏକଥର, ସେ ଛୋଟିଏ ଝିଅ ଥିବାବେଳେ, ମଦମସ୍ତ ଉଦ୍ୟାନ ଲତାର ଛାଏଁ ଘରେ ଶୁଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହୋଇଥିଲା, ଯେପରି ଗନ୍ଧ ମାତ୍ର ଏକ ପଦ୍ମରେ ରହିଯାଇଥାଏ।
ଦଦର୍ଶାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅଥ ସ୍ଵପ୍ନେ ସଂସର୍ଗଵଶତୋଦିତମ୍ । ମୃଗୀତ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମନି ସ୍ଵୈରମ୍ ଆଵର୍ତତ୍ଵମ୍ ଇଵାମ୍ବୁତା
ତାପରେ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ସଂସ୍ପର୍ଶର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ନିଜକୁ ଏକ ହରିଣୀ ଭାବେ ଦେଖିଲେ, ନିଜ ମନରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଘୁରୁଥିବା, ଯେପରି ଜଳ ଚକ୍ରବାତରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ।
ସା ମୃଗୀ ଲୋଲନଯନା କଦାଚିନ୍ ନିଦ୍ରଯାହୃତା । ସ୍ଵପ୍ନେ ଦଦର୍ଶ ଵଲ୍ଲୀତ୍ଵଂ ସ୍ଵାଭ୍ଯାସାଦ୍ ରୂଢମ୍ ଆତ୍ମନି
ସେ ହରିଣୀ, ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, ଏକଥର ନିଦ୍ରାରେ ଆକୃତ ହେବା ସମୟରେ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜକୁ ଏକ ଲତା ଭାବେ ଦେଖିଲେ, ନିଜ ଅଭ୍ୟାସରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଥିବା।
ତିର୍ଯଞ୍ଚୋ ଽପି ପ୍ରପଶ୍ଯନ୍ତି ସ୍ଵପ୍ନଂ ଚିତ୍ତସ୍ଵଭାଵତଃ । ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୋ ଽତ୍ର ଶୁକାଶ୍ଵେଭସଞ୍ଜ୍ଞାସ୍ମରଣମ୍ ଅକ୍ଷତମ୍
ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ମନର ସ୍ୱଭାବରୁ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖନ୍ତି; ଏହିଥିରେ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ଟିଆ, ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ମଧୁମକ୍ଷୀଙ୍କର ଅକ୍ଷୟ ସ୍ମୃତି।
ସା ବଭୂଵ ଲତା ପୁଷ୍ପଫଲପଲ୍ଲଵଶାଲିନୀ । ଵନଦେଵୀଵନୋଦ୍ଯାନଲତାଗୃହଵିଲାସିନୀ
ସେ ଏକ ଲତା ହେଲା, ଯାହା ଫୁଲ, ଫଳ ଓ କିଶଳୟରେ ଶୋଭିତ; ଅରଣ୍ୟଦେବୀଙ୍କ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଲତାମଣ୍ଡପରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲା।
ବୀଜାନ୍ତସ୍ସ୍ଥାଙ୍କୁରାକାରରୂପଯେହାଧିରୂଢଯା । ସାପଶ୍ଯଦ୍ ଅନ୍ତସ୍ସଂଵିତ୍ତ୍ଯା ସ୍ଫୁଟଂ ଲଵନମ୍ ଆତ୍ମନଃ
ବୀଜ ଭିତରେ ଅଙ୍କୁର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ସେ ନିଜର ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନିଜ ଲବଣ ଗୁଣକୁ ଅନୁଭବ କଲା।
କଞ୍ଚିତ୍ କାଲଂ ସୁଷୁପ୍ତସ୍ଥକଲଯା ଜଡତାଂ ଘନମ୍ । ଅନୁଭୂଯ ଦଦର୍ଶାଥ ସ୍ଵାତ୍ମାନଂ ଭ୍ରମରଂ ସ୍ଥିତମ୍
କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସୁସ୍ୱପ୍ନ ନିଦ୍ରା ପରି ଗଭୀର ଜଡତା ଅନୁଭବ କଲା; ତା'ପରେ ନିଜକୁ ଏକ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଭାବେ ସେଠାରେ ଦେଖିଲା।