ଆଦିମଧ୍ଯାନ୍ତମନନସଙ୍କଲ୍ପକଲନାସ୍ଵ୍ ଅହମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାକାଶମ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତଂ କେଵେଯତ୍ତା ମମାତ୍ମନଃ
ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷ ଭାବନାରେ ମୁଁ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ମୋର ଆତ୍ମା ଅନନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ଆକାଶ ଭଳି, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ପ୍ରକୃତିରେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅପରିମିତ।
ଇତିନିଶ୍ଚଯଵାନ୍ ଯୋ ଽନ୍ତସ୍ ସମଵ୍ଯଵହୃତିର୍ ବହିଃ । ଉଦଯାସ୍ତମଯୋନ୍ମୁକ୍ତସ୍ ସ୍ଥିତୋ ଽନନ୍ତସ୍ ସ ସର୍ଵଦା
ଯେଉଁଠି ମନରେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି, ଓ ବାହାରେ ସମତାରେ ବ୍ୟବହାର କରେ, ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ଭାବରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ସଦା ଅନନ୍ତ ଭାବରେ ବସିଥାଏ।
ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ସାମ୍ଯଂ ସମମ୍ ଅଵସ୍ଥିତମ୍ । ଯସ୍ଯ ଖସ୍ଯେଵ ଶୂନ୍ଯତ୍ଵଂ ସ ମହାତ୍ମେହ ସଦ୍ଵପୁଃ
ଯାହା ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ନାହିଁ, ସମତାରେ ବସିଥାଏ, ତାଙ୍କର ଶୂନ୍ୟତା ଆକାଶ ଭଳି, ସେଉଁଠି ଏଠି ମହାତ୍ମା ଏବଂ ସତ୍ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।
ଭାଵାଦ୍ଵୈତପଦାରୂଢସ୍ ସୁଷୁପ୍ତପରଯା ଧିଯା । ଵ୍ଯଵହାର୍ଯ୍ ଅପି ହୃତ୍କ୍ଷୋଭଂ ନୈତ୍ଯ୍ ଆଦର୍ଶନରୋ ଯଥା
ଯେଉଁଠି ଅଦ୍ୱୟତା ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସୁଷୁପ୍ତିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧି ରହିଛି, କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ହୃଦୟରେ କେହି ଅଶାନ୍ତି ନାହିଁ, ଦର୍ପଣ ଭଳି ଅପ୍ରଭାବିତ ରହେ।
ଆଦର୍ଶପୁରୁଷସ୍ଯେଵ ଵ୍ଯଵହାରଵତୋ ଽପି ଚ । ନ ଯସ୍ଯ ହୃଦଯୋଲ୍ଲେଖୋ ମନାଗ୍ ଅପି ସ ମୁକ୍ତିଭାକ୍
ଏକ ଆଇନାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଲୋକର ପରି, ଯଦି କେହି ଜଣେ ଦିନଚର୍ଯ୍ୟାରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଗୋଟିଏ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉତ୍ତେଜନା ମଧ୍ୟ ନଥାଏ, ସେ ମୁକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ ହେଉଛନ୍ତି।
ଅଵିଭାଗମତାଵ୍ ଏଵ ଜ୍ଞମଣୌ ପ୍ରତିବିମ୍ବତି । ଚିତେଃ ପରମଵୈମଲ୍ଯାଦ୍ ଵ୍ଯଵହାରୋ ଯଥାଗତଃ
ଅଭିନ୍ନ ବୁଝିବାର ଅବସ୍ଥାରେ, ଜ୍ଞାନର ମଣିରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ; ଚେତନାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା, ଦିନଚର୍ଯ୍ୟା ଯେପରି ଆସେ, ସେପରି ଚାଲିଥାଏ।
ଚିଚ୍ଚମତ୍କୃତିର୍ ଏଵେଯଂ ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵଭାସତେ । ନେହାସ୍ତ୍ଯ୍ ଐକ୍ଯଂ ନ ଚ ଦ୍ଵିତ୍ଵମ୍ ଉପଦେଶୋ ଽପି ତନ୍ମଯଃ
ଏହି ଚେତନାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଜଗତ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଏଠାରେ ଏକତା ନାହିଁ, ଦ୍ୱିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଏବଂ ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟ ଏହି ଚେତନାର ଗୁଣରେ ହୁଏ।
ଵାଚ୍ଯଵାଚକଶିଷ୍ଯେହାଗୁର୍ଵାଖ୍ଯୈସ୍ ସ୍ଵଚମତ୍କୃତୈଃ । ଆତ୍ମନାତ୍ମନି ଶାନ୍ତୈଵ ଚିଚ୍ ଚମତ୍କୁରୁତେ ଚିତି
ନିଜର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଶବ୍ଦ, ଅର୍ଥ, ଶିଷ୍ୟ, ଗୁରୁ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ନାମରେ, ଚେତନା ନିଜରେ ଶାନ୍ତ ରହି, ନିଜରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ।
ଚିତ୍ପ୍ରସ୍ପନ୍ଦୋ ହି ସଂସାରସ୍ ତଦସ୍ପନ୍ଦଃ ପରଂ ପଦମ୍ । ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦଶମନେନେଯଂ ପରିଶାମ୍ଯତି ସଂସୃତିଃ
ଚେତନାର କମ୍ପନ ହିଁ ସଂସାର; ଏହାର ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ। ଚେତନାର ଚଳନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଏହି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ବିରତିକୁ ପାଏ।
ମହାଚିତେର୍ ନଞର୍ଥାଂଶଭାଵୋ ଯୋ ଽଭାଵନକ୍ଷଯଃ । ଅସନ୍ନ୍ ଇଵ ସ୍ଵଭାଵେନ ସ ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦ ଉଦାହୃତଃ
ବଡ଼ ଚେତନାର ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା, ଯେଉଁଥିରେ ନାସ୍ତି ଭାବ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେଇ ଚେତନାର କମ୍ପନ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଏହା ସ୍ବଭାବରେ ଅସ୍ତି ନାହିଁ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଶୂନ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଅଜଡଂ ଯତ୍ ତତ୍ ପରମ୍ ଆହୁଶ୍ ଚିତେର୍ ଵପୁଃ । ନଞର୍ଥାଭାଵନା ଯାତ୍ର ସଂସୃତିସ୍ ସାନୁଭୂଯତେ
ଯେଉଁ ଶୂନ୍ୟତା ନିର୍ଜଡ, ସେଇ ଚେତନାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁଠି ନାସ୍ତି ଭାବ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେଠି ସଂସାର ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଅଭାଵନାମାତ୍ରଲଯା ସା ଚ ନିସ୍ସାରରୂପିଣୀ । କେଵଲଂ କେଵଲୀଭାଵସ୍ ସ୍ଵସ୍ ସଦ୍ରୂପୋ ଽଵଶିଷ୍ଯତେ
ନାସ୍ତି ଭାବର ଶେଷ ହେବାରେ, ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ନିର୍ସାର ରୂପରେ ଅଛି, ସେଠି କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ନିଜର ସତ୍ୟ ରୂପ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦ ଏଵ ସଂସାରଚକ୍ରପ୍ରଵହଣଂ ଵିଦୁଃ । ମାତୃମାନପ୍ରମେଯାଦି କଟକାଦୀଵ ହେମନି
ଚେତନାର ଉତ୍ସାହ ହିଁ ଏହି ସଂସାରର ଚକ୍ର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଜଣାଇବା, ଜଣାଇବାର ଉପାୟ ଓ ଜଣାଇବାର ବସ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ହେମର କଙ୍ଗନ ଭଳି ଅଟୁଟ ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତି।
ପୃଥଗ୍ ଅସ୍ତି ନ ଚ ସ୍ପନ୍ଦଶ୍ ଚିତେର୍ ଯସ୍ ସଂସୃତିର୍ ଭଵେତ୍ । ଚିତ୍ତ୍ଵମ୍ ଏଵ ଚିତେସ୍ ସ୍ପନ୍ଦସ୍ ତଦବୋଧୋ ହି ସଂସୃତିଃ
ଚେତନାର ଉତ୍ସାହରୁ ଅଲଗା କିଛି ନାହିଁ; ଯଦି ଏହା ଅଲଗା ହେଇଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏହି ସଂସାର ହେଇଯାଏ। ଚେତନାର ଉତ୍ସାହ ହିଁ ମନ; ଏହାକୁ ନାଜାଣିଲେ ସଂସାରରେ ରୁହିଯାଏ।
ଅବୋଧମାତ୍ରଂ ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦଃ କଟକତ୍ଵମ୍ ଇଵୋତ୍ଥିତମ୍ । ବୋଧମାତ୍ରଵିଲୀନେ ଽସ୍ମିଞ୍ ଶୁଦ୍ଧଂ ଚିଦ୍ଧେମ ଶିଷ୍ଯତେ
ଚେତନାର ଉତ୍ସାହ ମାତ୍ର ଅଜ୍ଞାନ, ଏହା କଙ୍ଗନର ଆକୃତି ଭଳି ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଜଣାଇବା ମାତ୍ର ରହିଯାଏ, ଏହା ଗଳିଗଲା ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ହେମ ଭଳି, ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ସତ୍ଯାଵବୋଧମାତ୍ରେଣ କ୍ଷୀଯତେ ଭୋଗଭାଵନା । ଭୋଗାଭାଵନମ୍ ଏଵେହ ପରମଂ ଜ୍ଞତ୍ଵଲକ୍ଷଣମ୍
ସତ୍ୟ ଜଣାଇବା ଦ୍ୱାରା ଭୋଗର ଆଶା ଦୂରିଯାଏ; ଏଠାରେ ଭୋଗର ଆଶା ନଥିବା ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନର ଚିହ୍ନ।
ଇମେ ଽନଭିମତାସ୍ ସର୍ଵେ ଜ୍ଞସ୍ଯ ଭୋଗାସ୍ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ଭଵନ୍ତି କୋ ଽତିତୃପ୍ତୋ ହି ଦୁରନ୍ନଂ କିଲ ଵାଞ୍ଛତି
ଏହି ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଜଣା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଵଭାବତଃ ଆକର୍ଷଣୀୟ ନୁହେଁ; କାରଣ, ଯେଉଁଠି ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ଅଛି, ସେଠି କିଏ ମନ୍ଦ ଖାଦ୍ୟ ଚାହିବ?
ଏତଦ୍ ଏଵ ପରଂ ଵିଦ୍ଧି ଜ୍ଞତ୍ଵସ୍ଯ ପରଲକ୍ଷଣମ୍ । ସ୍ଵଭାଵେନୈଵ ଭୋଗାନାଂ ଯତ୍ କିଲାନଭିଵାଞ୍ଛନମ୍
ଜ୍ଞାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିହ୍ନ ଏହି ଅଟୁଟ ଜାଣିବା: ସ୍ଵଭାବରେ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରତି କୌଣସି ଆକାଂକ୍ଷା ନଥିବା।
ଚିଦ୍ ଅସ୍ପନ୍ଦୈଵ ସର୍ଵାତ୍ମରୂପିଣ୍ଯ୍ ଅସ୍ତୀତି ନିଶ୍ଚଯଃ । ଯୋ ଽନ୍ତଃ ପ୍ରରୂଢସ୍ ସ୍ଵାଭ୍ଯାସାଜ୍ ଜ୍ଞତ୍ଵଶବ୍ଦେନ ସ ସ୍ମୃତଃ
ଚେତନା ଅନ୍ଦୋଳନ ହୀନ ଓ ସମସ୍ତର ମୂଳ ଅଟୁଟ ବିଶ୍ୱାସ, ଯେଉଁଠି ଅଭ୍ୟାସରେ ମନରେ ଗଭୀର ଭାବେ ବସିଯାଏ, ସେହି ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଯୋ ନ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଭୁଜ୍ଯମାନାନ୍ ଅପି ଭୋଗାନ୍ ଅବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ଲୋକାନୁରୋଧସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ସ ହନ୍ତି ଲଗୁଡୈର୍ ନଭଃ
ଯେଉଁଠି ଅବିବେକରେ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରୁଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସେ ତାହାକୁ ଆସ୍ୱାଦନ କରେନାହିଁ, ସେ ଲୋକଙ୍କ ଆଗରେ ମାନିବା ପାଇଁ ଆକାଶକୁ ଲଠି ମାରୁଥିବା ଲୋକ ପରି।
ଵିନାକୃତ୍ରିମଯା ଯୁକ୍ତ୍ଯା ନ ସିଦ୍ଧିର୍ ଅଧିଗମ୍ଯତେ । କ୍ଵଚିଦ୍ ଆତ୍ମନି ଲୋକେ ଵା ସ୍ଵାଙ୍ଗାଵଦଲନୈର୍ ଅପି
ଖରା ପ୍ରକୃତି ଉପାୟ ଛଡ଼ି, କେହିଁଠି ମଧ୍ୟ ସଫଳତା ମିଳେନାହିଁ—ନିଜ ମନରେ କିମ୍ବା ଏହି ସଂସାରରେ, ନିଜ ଦେହକୁ ଯେତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦିଅନ୍ତୁ ମଧ୍ୟ, ଫଳ ମିଳେନାହିଁ।
ଚିଚ୍ ଚେତ୍ଯଚୈତ୍ଯକୋଟିସ୍ଥା ତାଵତ୍ ପଶ୍ଯତି ଵିଭ୍ରମମ୍ । ଇଯଂ ଯାଵଦ୍ ଅବୋଧାତ୍ମା ସ୍ପନ୍ଦତେ ସ୍ପନ୍ଦରୂପିଣୀ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଜାଗୃତ ଆତ୍ମା, ଯାହା ଅନ୍ତରେ ଅନେକ ଚେତନା, ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟର ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଆତ୍ମା ଭ୍ରମ ଦେଖିଥାଏ।
ସମ୍ଯଗ୍ବୋଧୋଦଯେ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ସ୍ପନ୍ଦାସ୍ପନ୍ଦଦଶାକ୍ରମାଃ । କ୍ଵାପି ଯାନ୍ତୀଵ ସଂଶାନ୍ତଦୀପଵତ୍ ସାଭିଧାନକାଃ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଆତ୍ମାରେ ସଠିକ୍ ଜାଗୃତି ଆସେ, ତାହାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ନିର୍ବିକାର ଅବସ୍ଥା, ଏକ ନାମ ମାତ୍ର ହୋଇଯାଏ—ଏକ ନିର୍ବିକାର ଦୀପ ଭଳି।
ଚିତଃ ପ୍ରକାଶରୂପାଯା ଦୀପିକାଯାସ୍ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ସ୍ପନ୍ଦାସ୍ପନ୍ଦମଯୀ ନେହ କଥୈଵାସ୍ତି ମନାଗ୍ ଅପି
ଚେତନାର ଦୀପ, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଆଲୋକ, ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଆନ୍ଦୋଳନ କିମ୍ବା ନିର୍ବିକାରତାର କିଛି ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଯଦ୍ ଅସ୍ପନ୍ଦସ୍ଯ ମରୁତୋ ନ ସନ୍ ନାସନ୍ ନ ମଧ୍ଯଗମ୍ । ରୂପଂ ତଦ୍ ଏଵ ସଂଵିତ୍ତିସ୍ପନ୍ଦତା ପ୍ରଶମୋଚିତା
ଯେଉଁ ପବନର ରୂପଟିଏ ନ ଚଳିଛି, ନ ଅଚଳ, ନ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି—ସେଇ ଅବସ୍ଥାଟିଏ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର ଆନ୍ଦୋଳନ, ଯାହା ଶାନ୍ତି ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ।
ଅଭିନ୍ନୋ ଽସ୍ଯାଶ୍ ଚିତେସ୍ ସ୍ପନ୍ଦଶ୍ ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ସାରରୂପଧୃତ୍ । ନ ବନ୍ଧାଯ ନ ମୋକ୍ଷାଯ ସ୍ଥିତ ଆତ୍ମନି କେଵଲମ୍
ଏହି ଅବିଭକ୍ତ ଚେତନାର ଆନ୍ଦୋଳନ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ସାର ଧରିଥିବା, କେବଳ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ—ନ ବନ୍ଧନ ପାଇଁ, ନ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ।
ଚିଚ୍ ଚେନ୍ ନଞର୍ଥସଂଵିତ୍ତିଂ ନିର୍ଵାଣେଵ ନ ଵିନ୍ଦତେ । ତଦ୍ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷପକ୍ଷାଦେର୍ ନାମାପି ହି ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯଦି ଚେତନା ନାକାରାତ୍ମକ ଅର୍ଥକୁ ଧରିପାରେନି, ତେବେ ନିର୍ବାଣ ମିଳେନି; ତାପରେ ବନ୍ଧନ, ମୁକ୍ତି ଓ ଏପରି ନାମଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଅଛିନାହିଁ ।
ମୋକ୍ଷୋ ଽସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ବନ୍ଧୋ ଽନ୍ତଃପୂର୍ଣତାକ୍ଷଯକାରଣଂ । ମାସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତୀତ୍ଯ୍ ଅପି ବନ୍ଧସ୍ ତେ ଶ୍ରେଯସେ ଽଵେଦନଂ ପରମ୍
‘ମୁକ୍ତି ହେଉ’ ଭାବନା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରର ପୂର୍ଣ୍ଣତା କ୍ଷୟର କାରଣ; ‘ହେଉନାହିଁ’ ଭାବନା ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନ—ସର୍ବୋତ୍ତମ ହେଉଛି ଅବିଧାତ୍ମକ ଜ୍ଞାନର ଅବସ୍ଥା ।
ଯଦ୍ ଅନାଭାସମ୍ ଅଜଡଂ ତଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ପରମଂ ପଦମ୍ । ଚିତସ୍ ସ୍ଵରୂପସଂସ୍ଥାନମ୍ ଅଚେତ୍ଯୋନ୍ମୁଖତାତ୍ମକମ୍
ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଜଡତା ନାହିଁ, ସେଇଁ ପରମ ପଦକୁ ଜଣିବା। ଏହା ଚିତ୍ତର ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ବସିଛି, ଏବଂ ଜିନିଷ ଉପରେ ମନ ଲାଗିବାରୁ ଦୂର ଅଛି।
ଯସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପନଶବ୍ଦାର୍ଥରୂପସ୍ ସ୍ପନ୍ଦୋ ମହାଚିତେଃ । ବନ୍ଧମୋକ୍ଷାଦିକାର୍ହୋ ଽସୌ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯମାଣଃ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି
ଯେଉଁ କମ୍ପନ ଇଚ୍ଛା, ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ରୂପେ ମହାଚିତ୍ତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଇଁ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ କମ୍ପନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।