ସ୍ଥିରାଂ ସଂହୃତିମ୍ ଆଯାନ୍ତି କୂର୍ମାଙ୍ଗାନୀଵ ସର୍ଵଶଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଭ୍ଯୋ ହୃଦି ଜ୍ଞସ୍ଯ ସ୍ଵଭାଵତଃ
ଯେପରି କୁମ୍ଭୀର ନିଜ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ଏକାଠି କରେ, ତେଣୁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ନିଜର ହୃଦୟରେ ସ୍ଥିର ଭାବରେ ଏକାଠି ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରୁ ଅପସାରିତ ହୋଇଥାନ୍ତି ।
ଚିନ୍ମାତ୍ରେ ଵିତତେ ତନ୍ତୌ ଦୃଢେ ସ୍ରଗ୍ ଇଵ ସଂସ୍ଥିତମ୍ । ସଦସଦ୍ଗ୍ରଥିତଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵାଙ୍ଗେ ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣି
ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଦୃଢ ତାଣ୍ଡାରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତିରେ ଗଠିତ ହୋଇ, ମାଳା ପରି ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୋଇଛି, ଏହି ବିଶ୍ୱର ଶରୀରରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ।
ପ୍ରସାରିତେ ପ୍ରସରତି ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ଧିଂ ଯାତି ସଂଵୃତେ । ଵିଚିତ୍ରରଚନାଜାଲମ୍ ଅନନ୍ଯଚ୍ ଚିଦ୍ଵିତାନକେ
ଯେତେବେଳେ ଏହା ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ଏହା ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହା ଏକାଠି ହୁଏ, ଏହା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ—ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ସୃଷ୍ଟିର ଜାଲ ଏକାଠି ଚେତନାର ଅନନ୍ୟ ଛତାରେ ।
ଅନନ୍ଯଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଇଵ ସ୍ଵାଙ୍ଗରୂପମ୍ ଅନଙ୍ଗଵତ୍ । ଚିତ୍ରଂ ଵିତାନକ ଇଵ ସ୍ଥିତଂ ଜଗଦ୍ ଇଦଂ ଚିତି
ଏହା ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ, ତଥାପି ଅନ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ନିଜ ଅଙ୍ଗର ଆକାର ନେଇ, ଅଙ୍ଗହୀନ ପରି; ଏହି ବିଶ୍ୱ ଚେତନାରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଛତା ପରି ଉଭା ଅଛି ।
ଯଥୈଵାରଚିତଂ ଚିତ୍ରଂ ସ୍ଥିତଂ ଚିତ୍ରକୃଦୀହିତେ । ତଥା ଜାତମ୍ ଅଜାତଂ ଚ ଵିଶ୍ଵଂ ସଂସ୍ଥିତମ୍ ଆତ୍ମନି
ଯେପରି ଏକ ଚିତ୍ରକର ତାଙ୍କର ମନରେ ଏକ ଚିତ୍ର ତିଆରି କରିଥିବା ପରେ ସେ ଚିତ୍ର ଏହି ଚିତ୍ରକରଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେହିପରି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଏବଂ ଅସୃଷ୍ଟି ଥିବା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମାରେ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ବସିଛି।
ଯଥା ସ୍ଫୁରତି କର୍ତଵ୍ଯଂ ଚିତ୍ରଂ ଚିତ୍ରକୃତଶ୍ ଚିତି । ଵିଶ୍ଵାତ୍ମନି ତଥା ଵିଶ୍ଵଂ କାଲତ୍ରଯମଯୋଦଯମ୍
ଯେପରି ଏକ ଚିତ୍ରକରଙ୍କ ମନରେ ତିଆରି କରିବାକୁ ଥିବା ଚିତ୍ର ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ତିନି କାଳରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ବିଶ୍ୱ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମାରେ ଚମକି ଉଠେ।
ଅଭିତ୍ତି ତ୍ରିଜଗଚ୍ଚିତ୍ରଂ କୁରୁତେ ଚିତ୍ତଚିତ୍ରକୃତ୍ । ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଵ୍ଯୋମାତ୍ମକମ୍ ଅପି ପ୍ରସ୍ଫୁଟଂ ଵୃତ୍ତିଵର୍ତିଭିଃ
ମନ ଚିତ୍ରକର ଭାବେ ଅଭିତ୍ତି ଉପରେ ତିନି ଲୋକର ଚିତ୍ର ତିଆରି କରେ, ଏବଂ ଆକାଶରେ, ଯାହା ଆକାଶ ନିଜର ସ୍ୱଭାବରେ ଅଛି, ମନର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ସେହି ଚିତ୍ର ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଚିତ୍ତଚିତ୍ରକରେଣାଦୌ ଚିତ୍ରଂ ଚିତ୍ରଂ ଵିତାନିତମ୍ । ପଶ୍ଚାଦ୍ ଭିତ୍ତିଃ କୃତା ଵ୍ଯୋମରୂପା ଚାସାଵ୍ ଅହୋ ଭ୍ରମଃ
ମନ ଚିତ୍ରକର ଭାବରେ ପ୍ରଥମେ ଚିତ୍ରକୁ ବିସ୍ତାର କରେ, ପରେ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ଭିତିକୁ କଳ୍ପନା କରାଯାଏ—ଅହୋ, ଏହି ମାୟା କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ!
ଅପୂର୍ଵୈଵାତିମାଯେଯଂ କିଲ ଯତ୍ର ଖକୁଡ୍ଯଯୋଃ । ନ ମନାଗ୍ ଅପି ଭେଦୋ ଽସ୍ତି ସ୍ଫୁଟମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉପଲବ୍ଧଯୋଃ
ଏହା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ମାୟା, ଯେଉଁଠାରେ ଆକାଶ ଓ ଦିଵାଳ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ଦୁଇଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ।
ଇମା ଯା ଉପଲକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେ ଭିତ୍ତଯଶ୍ ଚିତ୍ତଚିତ୍ରଜାଃ । ଵ୍ଯୋମ୍ନଶ୍ ଶୂନ୍ଯତଯା ଵିଦ୍ଧି ତାସ୍ ତାମରସଲୋଚନ
ଏହି ଦିଵାଳଗୁଡିକ ଯେଉଁଠାରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ଏଗୁଡିକ ମନର ଚିତ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ହେ ତାମରସ ନୟନ, ଏଗୁଡିକୁ ଏକାକି ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶର ରୂପ ଭାବରେ ଜାଣ।
କ୍ଷଣେନ ଚେତସି ଯଥା ଭାତୋ ଲୋକକ୍ଷଯୋଦଯୌ । ଖାତ୍ମା ଜଗତ୍ ତଥୈଵେଦଂ ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ନଭଃ
ଯେପରି ମନରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଜଗତର ଉଦୟ ଓ ନାଶ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବିଶ୍ୱ ଆକାଶର ମୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଚିରନ୍ତନମନୋରାଜ୍ଯମାତ୍ରେ ଽସ୍ମିନ୍ କିଲ ସତ୍ଯତା । କଥମ୍ ଆଲୋକିତେ ଽପି ସ୍ଯାତ୍ ସତ୍ଯଂ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵିଭ୍ରମେ
ଏହି ଜଗତ ଏକ ପୁରାତନ ମନର ରାଜ୍ୟ ମାତ୍ର; ଏଠି ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ କିପରି ସତ୍ୟ ଥିବ? ଭ୍ରମରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନାହିଁ।
ଭ୍ରମେଣାଲୋକିତସ୍ ସତ୍ଯମ୍ ଆଲୋକେନ ଵିଲୀଯତେ । ଦୃଶ୍ଯମାନମ୍ ଅପି କ୍ଷାମଂ ଶରଦୀଵାଭ୍ରମ୍ ଅମ୍ବରେ
ଭ୍ରମରେ ଦେଖିଲେ ସତ୍ୟ ଦେଖିବା ସମୟରେ ହିଁ ହରାଇଯାଏ; ଦେଖିବାକୁ ଯାହା ମିଳେ ତାହା ଅତି କମ୍ ମୂଲ୍ୟବାନ, ଶରତ୍ ଋତୁର ଆକାଶରେ ଥିବା ମେଘପଟି ଭଳି।
ଚିତ୍ତଚିତ୍ରକୃତଶ୍ ଚିତ୍ତେ ସଂସ୍ଥିତାଶ୍ ଚିତ୍ରପୁତ୍ରିକାଃ । ଭିତ୍ତ୍ଯଭାଵାଦ୍ ଅନାଧାରା ବହିସ୍ ତ୍ରିଭୁଵନାଦିକାଃ
ମନରେ ମନ ଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ରିତ ଚିତ୍ରପୁତ୍ରୀମାନେ ମନ ଭିତରେ ରହିଥାନ୍ତି; ଦିଵାଳ ନଥିବାରୁ ସେମାନେ ଆଧାରହୀନ, ବାହାରରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ତିନି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ନିରାଧାର।
ନୈତାସ୍ ସନ୍ତି ନ ଚାସି ତ୍ଵଂ କିଂ କେନ ପରିରୁଧ୍ଯତେ । ରୋଧ୍ଯରୋଧକସମ୍ମୋହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଖଵିମଲୋ ଭଵ
ଏହି ସବୁ କିଛି ନାହିଁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅଛନ୍ତି ନାହିଁ—ତେଣୁ କିଏ କିଏକୁ ବାନ୍ଧିଛି? ବାନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିର ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ି, ଆକାଶ ଭଳି ଶୁଦ୍ଧ ହେଉ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ ଏଵ କା ଵ୍ଯୋମ୍ନଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତିଶ୍ ଚୈଵ ଖାତ୍ମିକା । ଅତଃ କାଲକ୍ରିଯାକୁଡ୍ଯକଲାଦି ଵିମଲଂ ନଭଃ
ଆକାଶ ପାଇଁ କେଉଁ କ୍ରିୟା ଅଛି? ଆକାଶର ସ୍ୱଭାବ ହିଁ କ୍ରିୟାହୀନ; ଏହିପରି, ସମୟ, କ୍ରିୟା, ଦିଵାଳ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି ଆକାଶକୁ ଅସ୍ପର୍ଶ କରିପାରେନାହିଁ, ଆକାଶ ସଦା ଶୁଦ୍ଧ।
ଚିତ୍ତସଂସ୍ଥଂ ଯଥା ଚିତ୍ରଂ ସଦ୍ରୂପମ୍ ଅପି ଖାତ୍ମକମ୍ । ଵ୍ଯୋମ୍ନଶ୍ ଶୂନ୍ଯତମଂ ଵିଦ୍ଧି ତଥେଦମ୍ ଅଖିଲଂ ଜଗତ୍
ମନରେ ଥିବା ଚିତ୍ରଟି ଯେପରି ଏକାଉଁ ସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହା ଖାଲି ଆକାଶର ସ୍ୱଭାବର; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଆକାଶର ଶୂନ୍ୟତାର ଅଟୁଟ ଅଂଶ ଭାବିବାକୁ ଚାହିଁ।
ଚିତ୍ତଭିତ୍ତୌ କୃତଂ ଚିତ୍ରଂ ଯଚ୍ ଚିଚ୍ଚିତ୍ରକରେଣ ତତ୍ । ସର୍ଵଂ ଶୂନ୍ଯତଯା ଵ୍ଯୋମ୍ନୋ ମନାଗ୍ ଅପି ନ ଭିଦ୍ଯତେ
ମନର ପଟରେ ଚେତନାର ଚିତ୍ରକର ଯେଉଁ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କିଥାଏ, ତାହା ଶୂନ୍ୟତାରେ ଆକାଶ ସହ କିଛି ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ।
ଯଥା ପ୍ରକଚତଶ୍ ଚିତ୍ତେ ଜଗନ୍ନିର୍ମାଣସଙ୍କ୍ଷଯୌ । କ୍ଷଣେନୈଵ ତଥୈଵେମୌ ବହିସ୍ସ୍ଥାଵ୍ ଇତି ଵିଦ୍ଧି ହେ
ମନରେ ଯେପରି ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି ଓ ନାଶ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଘଟିଯାଏ, ସେହିପରି ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡିକ ଏକାଉଁ ଶୀଘ୍ର ଘଟେ, ଏହି କଥା ଜାଣିବା।
ଆଦ୍ଯକ୍ଷଣମନୋରାଜ୍ଯେ ନାନାଭୁଵନନାମନି । କ୍ଷଣଭାଵିନି ମୋହେନ କଲ୍ପତା ପରିକଲ୍ପିତା
ମନର ଆଦି କ୍ଷଣରେ ଅନେକ ଜଗତର ନାମ ଉପଜିଯାଏ; କ୍ଷଣିକ ଭାବର ମୋହ ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡିକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ଧାରଣା କରାଯାଏ।
ଅସଦ୍ ଏଵ ମନୋରାଜ୍ଯଂ କର୍ତୁଂ ଶକ୍ତଂ ଯଥା ମନଃ । କ୍ଷଣସ୍ଯ କଲ୍ପୀକରଣେ ତଥୈଵ ବଲଵନ୍ ମନଃ
ମନ ଯେପରି ଅସଲ ଭାବନାର ଏକ ରାଜ୍ୟ ତିଆରି କରିପାରେ, ସେପରି ମନ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ଦୀର୍ଘ ଯୁଗ ଭଳି କରିଦେବାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ।
କ୍ଷଣଂ କଲ୍ପୀକରୋତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ତଥାଲ୍ପଂ କୁରୁତେ ବହୁ । ଅସତ୍ ସତ୍ କୁରୁତେ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଇତୀଯଂ ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଉତ୍ଥିତା
ଏହି ମନ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ଦୀର୍ଘ ଯୁଗ କରିଦେଇ, ଅଳ୍ପକୁ ବହୁତ କରିଦେଇ, ଅସଲକୁ ତୁରନ୍ତ ସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଇଦେଇ — ଏହିପରି ଭ୍ରମ ଉପଜେ ।
କ୍ଷଣମ୍ ଆଦିମନୋରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରତିଭାତଂ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ଯଦ୍ ଵିଚିତ୍ରାତ୍ମ ତଦ୍ ଇଦଂ ଜଗଜ୍ଜାଲମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତମ୍
ମନର ଆଦି ଭାବନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଯାହା ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛି, ଏହି ଜଗତର ଜାଲ ଭଳି ଅଟୁଟ ଅଛି ।
ସର୍ଗୋ ନିର୍ଵାଣନିଷ୍ଠତ୍ଵାନ୍ ନିମେଷମ୍ ଅଯମ୍ ଉତ୍ଥିତଃ । ପ୍ରତିଭାମାତ୍ରତୋ ଽତ୍ରୈଵ କଲ୍ପିତା ଵଜ୍ରସାରତା
ସୃଷ୍ଟି ମୁକ୍ତିର ଆଧାରରେ ଏକ ଚକ୍ଷୁପଲକରେ ଉପଜେ; ଏଠାରେ ମନର ଭାବନାକୁ ହୀରା ଭଳି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ ।
ଚିତ୍ତଚିତ୍ରକୃତଶ୍ ଚିତ୍ସ୍ଥଂ ଜଗଚ୍ଚିତ୍ରଂ କଚତ୍ ସ୍ଥିତମ୍ । ଅକୁଡ୍ଯମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅରଙ୍ଗାଢ୍ଯମ୍ ଇଦଂ ସ୍ଫାରମ୍ ଇଵାଗ୍ରତଃ
ମନର ଚିତ୍ରକଳାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏହି ବିଶ୍ୱ, ଚେତନାରେ ବସିଛି । ଏହା ଏଠାରେ ଏକ ବିଶାଳ ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯଦିଓ ଏହା ଏକ ହଲ୍ ନୁହେଁ ।
ଅହୋ ନୁ ଚିତ୍ରଂ ନିର୍ଭିତ୍ତି ଚିତ୍ରମ୍ ଉଜ୍ଜ୍ଵଲମ୍ ଉତ୍ଥିତମ୍ । ସୁରଞ୍ଜନଂ ଜଗଦ୍ ଇତି ସ୍ଥିତଂ ଦୃଷ୍ଟିଵିଲୋଭନମ୍
ବାହାରେ କିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଏହି ଦିଵାଳ ନଥିବା ଚିତ୍ର, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି । ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଏହା ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିବା ଏକ ଦୃଶ୍ୟ ।
ନାନାତମୋମଷୀଲେଖଂ ନାନାତେଜୋଽଂଶରଞ୍ଜନମ୍ । ନାନାକଲଙ୍କାଵଯଵଂ ନାନାରାଗାନୁରଞ୍ଜିତମ୍
ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅନେକ ଛାୟା ଓ ଆଲୋକର ରେଖାରେ ସଜିତ, ଅନେକ ଚମକର କିରଣରେ ରଙ୍ଗିତ, ବିଭିନ୍ନ ନିର୍ମଳ ଅଂଶରେ ଗଠିତ, ଅନେକ ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗାଯାଇଛି ।
ନାନାଦୃଷ୍ଟିଵିଲାସାଢ୍ଯଂ ନାନାନୁଭଵଲୋଚନମ୍ । ନାନାଭ୍ରକୋଗ୍ରରଚନଂ ନାନାକାରାଗ୍ରପଶ୍ଚିମମ୍
ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିବା ଯୋଗ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟରେ ଭରିଆ, ଅନେକ ଭାବରେ ଅନୁଭବ ହୋଇଥାଏ, ଅନେକ ଘନ ମେଘରେ ତିଆରି, ଅନେକ ଆକୃତିର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ରହିଛି ।
ଵ୍ଯୋମନୀଲସରଃଫୁଲ୍ଲତାରାଚନ୍ଦ୍ରାର୍କପଙ୍କଜମ୍ । ଵିଚିତ୍ରରଚନୋଦ୍ଯୁକ୍ତମେଘାଲୀପତ୍ତ୍ରମଞ୍ଜରି
ଆକାଶ ଏକ ଜଳାଶୟ, ଯାହାରେ ତାରା, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ଭଳି; ମେଘମାନେ ତାହାର ପାତ୍ର ଓ ମଞ୍ଜରୀ ଭଳି ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବରେ ଶୋଭିତ।
ସ୍ଵକୋଷ୍ଠକାଭିଲିଖିତସୁରାସୁରନୃପୁତ୍ରିକମ୍ । ପରମାଲୋକମକ୍କୋଲଧଵଲାକାଶକୁଡ୍ଯକମ୍
ତାହାର ନିଜ ଘରେ ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମଣିଷ ଝିଅମାନେ ଚିତ୍ରିତ; ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକ, ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ଆଲୋକମୟ ଆକାଶ ଦେଉଳ ଭିତିରେ ଘେରା।