ଅକ୍ଷସ୍ଵଭାଵାନ୍ ଅଖିଲାଞ୍ ଶରୀରାଦ୍ ଵାସନାଵଶଃ । ଜୀଵୋ ଗୃହୀତ୍ଵା ସଂଯାତି ପୁଷ୍ପାଦ୍ ଗନ୍ଧାନ୍ ଇଵାନିଲଃ
ଆଗ୍ରହର ଚାଳିରେ, ଜୀବ ଦେହର ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ବାହାରିଯାଏ; ଯେପରି ଫୁଲରୁ ଗନ୍ଧକୁ ବାହାରି ନେଇଯାଏ ପବନ।
ଦେହୋ ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦତାମ୍ ଏତି ଜୀଵେ କୌନ୍ତେଯ ନିର୍ଗତେ । ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦାଵଯଵାଭୋଗଶ୍ ଶାନ୍ତଵାତ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ
ହେ କୌନ୍ତେୟ, ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ଦେହ ଛାଡିଯାଏ, ଦେହ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଯାଏ; ତାହାର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଯାଏ, ଶାନ୍ତ ପବନରେ ଗଛ ଯେପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଅଚେଷ୍ଟଶ୍ ଛେଦଭେଦାଦିଦୋଷୈର୍ ଆଯାତ୍ଯ୍ ଅଦୃଶ୍ଯତାମ୍ । ମୃତ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଲୋକେ ଦେହୋ ଵିଗତଜୀଵିତଃ
ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଅଚଳ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ କଟିବା, ଭାଙ୍ଗିବା ଭଳି ଆଘାତରେ ସଂବେଦନାହୀନ ହୋଇଯାଏ, ଏହା ଦୃଶ୍ୟ ନ ହେଲେ, ଲୋକେ କହନ୍ତି ଏହା ମୃତ—ଏହାର ଜୀବନ ନାହିଁ।
ସ ଜୀଵଃ ପ୍ରାଣମୂର୍ତିଃ ଖେ ଯତ୍ର ଯତ୍ରାଵତିଷ୍ଠତେ । ତତ୍ର ସ୍ଵଵାସନାଭ୍ଯାସାତ୍ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆକାରମ୍ ଆତତମ୍
ଏହି ଜୀବ, ଯାହା ପ୍ରାଣର ଆକାର ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଯେଉଁଠି ଆକାଶରେ ରହେ, ସେଠି ନିଜର ଆଗ୍ରହ ଓ ଆଦତର ଶକ୍ତିରେ ଏକ ଆକାରକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଦେଖିଥାଏ।
ଅଯଂ ଦେହୋ ହି ଜୀଵେନ ତ୍ଵ୍ ଅସନ୍ନ୍ ଏଵାଵଲୋକିତଃ । ଅସ୍ଯ ନାଶେ ଽନ୍ଯମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏଵଂ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏଵାଶୁ ସ୍ଵପ୍ନଵତ୍
ଏହି ଦେହକୁ ଜୀବ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ ବୋଲି ଭାବେ; ଏହା ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଭାବରେ ଏକ ନୂତନ ଦେହକୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଥିବା ପରି ଦେଖିଥାଏ।
ଯଥୈଵ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆକାରାଂସ୍ ତେଷାଂ ନାଶାଂସ୍ ତଥୈଵ ସଃ । ଆଦିସର୍ଗେ ଭାଵନଯା କିଲୈଵଂ ସଂଵିଭାଵିତଃ
ଯେପରି ଜୀବ ଆକାରଗୁଡିକୁ ଦେଖିଥାଏ, ସେପରି ତାଙ୍କର ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଥାଏ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଭାବନାର ଶକ୍ତିରେ ଏଭଳି ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଝଗିତ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଭଵକାଲେ ତୁ ଯଦ୍ ଯଥା ଦୃଶ୍ଯତେ ପୁରଃ । ଆନିର୍ଵାଣଂ ତଦ୍ ଏଵାସ୍ଯା ଅଵିନାଭାଵିସଂଵିଦଃ
ଯେତେବେଳେ ହଠାତ୍ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ଏହି ଅବିନାଭାବ ଜ୍ଞାନରେ ଅନିର୍ଣ୍ଣୟ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ପ୍ରାକ୍ତନଂ ଵାସନାଜାଲଂ ପୁରୁଷାର୍ଥେନ ଜୀଯତେ । ଯତ୍ନେନାଦ୍ଯତନେନାଶୁ ଯତନଂ ହ୍ଯସ୍ତନଂ ଯଥା
ପୂର୍ବ ଅଭିନିବେଶର ଜାଳକୁ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଟିକେଇ ରଖାଯାଏ; ଏବେ ଉଦ୍ୟମ କଲେ, ଗତକାଲିର ଉଦ୍ୟମ ଶୀଘ୍ର ହରାଯାଏ, ଯେପରି ଗତଦିନର।
ଯ ଏଵ ପୁରୁଷାର୍ଥେନ ଦୃଷ୍ଟୋ ବଲଵତା କ୍ଷଣାତ୍ । ପୂର୍ଵୋତ୍ତରନିମେଷାଂଶସ୍ ସ ଏଵ ଜଯତି ସ୍ଫୁଟମ୍
ଯେଉଁ ଦୃଢ଼ ଉଦ୍ୟମରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ—ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ପରେ—ସେଇ ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବିଜୟୀ ହୁଏ।
ଅପି ସ୍ଫୁଟତି ଵିଧ୍ଯଣ୍ଡେ ଵାତି ଵା ପ୍ରଲଯାନିଲେ । ପୌରୁଷଂ ହି ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ଅତସ୍ ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ନ ଧୀମତା
ଯଦି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ କିମ୍ବା ବିନାଶର ପବନ ବହିଯାଏ, ତଥାପି ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଉଦ୍ୟମକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ କେବେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନରକସ୍ଵର୍ଗସର୍ଗାଦି ଵାସନାଵଶତୋ ଽଭିତଃ । ପ୍ରପଶ୍ଯତି ଚିରାଭ୍ଯସ୍ତଂ ଜୀଵୋ ଜରଢମୋହଧୀଃ
ପୁରୁଣା ଭ୍ରମରେ ମନ ଅନ୍ଧା ହୋଇଥିବା ଜୀବ, ଲୁଚିଥିବା ଆଗ୍ରହର ଶକ୍ତିରେ, ନରକ, ସ୍ୱର୍ଗ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ଏହାର ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଚାରିପାଖରେ ଦେଖିଥାଏ।
ନରକସ୍ଵର୍ଗସର୍ଗାଦିସମ୍ଭ୍ରମେଷୁ ଜଗତ୍ପତେ । କିମ୍ ଅସ୍ଯ କାରଣଂ ବ୍ରୂହି ଜୀଵସ୍ଯ ଜନିତସ୍ଥିତେଃ
ହେ ଜଗତ୍ନାଥ, ନରକ, ସ୍ୱର୍ଗ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ଏହାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭ୍ରମରେ, ଏହି ଜୀବର ଜନ୍ମ ଓ ଅବସ୍ଥାର କାରଣ କଣ? ଦୟାକରି କହ।
ଵାସନାତ୍ମାନମ୍ ଏନଂ ତ୍ଵଂ ଜୀଵଂ ଵିଦ୍ଧି ଶରୀରକମ୍ । ସ୍ଵଵାସନାତ୍ମିକୈଵାସ୍ଯ ସତ୍ତା ସଂସୃତିକାରଣମ୍
ଏହି ଶରୀରଧାରୀ ଜୀବକୁ ତୁମେ ଆଗ୍ରହର ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଜାଣ; ତାଙ୍କର ନିଜ ଆଗ୍ରହରେ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି, ଏହା ହିଁ ପୁନଃଜନ୍ମର କାରଣ।
ଧ୍ରିଯତେ ସଂସୃତିସ୍ ତାଵଦ୍ ଯାଵତ୍ ସ୍ଫୁରତି ଵାସନା । ସ୍ଵପ୍ନୋପମାନା ତେନେହ ଶ୍ରେଯସେ ଵାସନାକ୍ଷଯଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହ ଉପଜେ, ପୁନଃଜନ୍ମ ଚାଲିଥାଏ; ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ, ଏଠାରେ ଆଗ୍ରହ ଶେଷ ହେଲେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ମିଳିଥାଏ।
ଚିରାଭ୍ଯାସଵଶାତ୍ ପ୍ରୌଢା ସଂସାରଭ୍ରମକାରିଣୀ । କିମୁତ୍ଥା ଦେଵଦେଵେଶ ଵାସନା କ୍ଷୀଯତେ କଥମ୍
ଦୀର୍ଘକାଳ ଅଭ୍ୟାସର ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ଆଦତଗୁଡିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଜୀବନରେ ଭ୍ରମଣ କରାଇଥାଏ । ଦେବଦେବଙ୍କର ଦେବ, ଏହି ଆଦତଗୁଡିକ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ କିପରି ନଶ୍ଟ ହୁଏ ?
ମୌର୍ଖ୍ଯମୋହସମୁଚ୍ଛ୍ରାଯାଦ୍ ଅନାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଭାଵନାତ୍ । ଅଜ୍ଞାନାଦ୍ ଆତ୍ମନସ୍ ସାଧୋ ସତ୍ତାମ୍ ଆଯାତି ଵାସନା
ମୂର୍ଖତା ଓ ମୋହର ଉଚ୍ଚତା, ନିଜ ନୁହେଁ ଯାହାରେ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବିବା, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମାକୁ ଜଣା ନଥିବା ଦ୍ୱାରା, ମହାନ ଜନ, ଏହି ଆଦତଗୁଡିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଭାଵିତାତ୍ମାସି କୌନ୍ତେଯ ସତ୍ଯଂ ଵିଜ୍ଞାତଵାନ୍ ଅସି । ଅଯଂ ସୋ ଽହଂ ଜନା ଏତେ ମମେତି ତ୍ଯଜ ଵାସନାଃ
ତୁମେ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରିଛ, କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ବୁଝିଛ । 'ମୁଁ ଏହା', 'ଏହି ଲୋକମାନେ ମୋର', ଏବଂ ଏପରି ଆଦତଗୁଡିକୁ ଛାଡିଦିଅ ।
ଵାସନାଵିଲଯେ ଜୀଵୋ ଵିଲୀନୋ ଭଵତି ସ୍ଵଯମ୍ । ଯୋ ହି ଯତ୍ସତ୍ତଯୋଚ୍ଛୂନସ୍ ତନ୍ନାଶାତ୍ ସ ଵିଲୀଯତେ
ଆଦତଗୁଡିକ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଜୀବ ନିଜେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ । ଯାହା ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପରେ ଅଟିକି ରହିଥାଏ, ତାହା ନଶ୍ଟ ହେଲେ ସେଉଁଠି ମିଶିଯାଏ ।
ଦେହେ ଵିଲଯମ୍ ଆଯାତେ ଦେଶକାଲାନ୍ଯତାକୃତେଃ । କୋ ଽସୌ ଭାଜନତାମ୍ ଏତି ଜନ୍ମନୋ ମରଣସ୍ଯ ଚ
ଶରୀର ଗଳିଯିବା ପରେ, ଦେଶ ଓ ସମୟର ଅନ୍ୟ ଆକୃତି ହେବା ସମୟରେ, କିଏ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଭାଜନ ହୁଏ?
ସ୍ଵଯଂ କଲ୍ପିତସଙ୍କଲ୍ପମ୍ ଆତ୍ମରୂପଂ ଯଦ୍ ଆବିଲମ୍ । ତଦ୍ ଏଵ ଵାସନାକାରଂ ଜୀଵଂ ଵିଦ୍ଧି ମହାମତେ
ଯେଉଁଟି ନିଜର ଭାବନାରେ ଗଠିତ, ଆତ୍ମାର ଆକୃତିରେ ଧୂସର, ଏହି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆଶାରେ ଗଠିତ ଜୀବକୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଜଣେ, ଏହି ଜୀବ ଭାବିବାକୁ ଶିଖ।
ଅନାଯତ୍ତମ୍ ଅସଙ୍କଲ୍ପମ୍ ଆତ୍ମରୂପଂ ଯଦ୍ ଅଵ୍ଯଯମ୍ । ପ୍ରବୋଧାଦ୍ ଵାସନାମୁକ୍ତଂ ତଂ ମୋକ୍ଷଂ ଵିଦ୍ଧି ଭାରତ
ଯେଉଁଟି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର, ଭାବନାରୁ ମୁକ୍ତ, ଆତ୍ମାର ଆକୃତିରେ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଜାଗୃତି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆଶାରୁ ମୁକ୍ତ, ଏହି ମୁକ୍ତି ଭାବିବାକୁ ଭାରତବଂଶୀ, ଜାଣ।
ଜୀଵନ୍ନ୍ ଏଵ ମହାବାହୋ ତତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ । ଵାସନାଵାଗୁରାମୁକ୍ତୋ ମୁକ୍ତ ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ
ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଜୀବନରେ ଯେଉଁଠି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯଥାସ୍ଥିତି ଦେଖିବା ଓ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆଶାର ଜାଳରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା, ସେ ମୁକ୍ତ ଭାବିବାକୁ କୁହାଯାଏ।
ଯୋ ନ ନିର୍ଵାସନୋ ନୂନଂ ସର୍ଵଧର୍ମପରୋ ଽପି ସଃ । ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଭିତୋ ବଦ୍ଧଃ ପଞ୍ଜରସ୍ଥୋ ଯଥା ଖଗଃ
ଯେଉଁଜଣେ ମନର ଲୁଚିଥିବା ଆଗ୍ରହରୁ ମୁକ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି, ସେ ଯଦି ସମସ୍ତ କର୍ତବ୍ୟରେ ଲଗିଥିବେ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଥିବେ, ତଥାପି ସେ ଏଉଁ ଚଉଁ ଆଗ୍ରହରେ ବାନ୍ଧି ରହିଥାନ୍ତି, ଏକ ଖାଞ୍ଚାରେ ଅଟକିଥିବା ପକ୍ଷୀ ପରି।
ଦୁର୍ଦର୍ଶନସ୍ଯ ଗଗନେ ଶିଖିପିଞ୍ଛିକେଵ ସୂକ୍ଷ୍ମାପି ଵିସ୍ଫୁରତି ଯସ୍ଯ ନ ଵାସନାନ୍ତଃ । ମୁକ୍ତସ୍ ସ ଏଵ ଭଵତୀହ ହି ଵାସନୈଵ ବନ୍ଧୋ ଽନଘସ୍ଯ ନନୁ ତତ୍କ୍ଷଯ ଏଵ ମୋକ୍ଷଃ
ଜେପିଞ୍ଚାର ଲୁଚିଥିବା ପାଖ ଆକାଶରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ ଚମକେ, କିନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତି କଷ୍ଟ; ଏହିପରି ଯାହାର ମନର ଲୁଚିଥିବା ଆଗ୍ରହ ଅନ୍ତରେ ଅଳ୍ପ ମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଚଳିନାହିଁ, ସେଉଁଠି ସତ୍ୟରେ ମୁକ୍ତ। ଏହି ଲୁଚିଥିବା ଆଗ୍ରହ ହିଁ ବନ୍ଧନ, ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ ହିଁ ମୁକ୍ତି।
ଇତି ନିର୍ଵାସନତ୍ଵେନ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତଯାତ୍ମନି । ଅନ୍ତଶ୍ଶୀତଲତାମ୍ ଏତ୍ଯ ବନ୍ଧୁଦୁଃଖମ୍ ଅଲଂ ତ୍ଯଜ
ଏଭଳି ଲୁଚିଥିବା ଆଗ୍ରହରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତିରେ ଅଟୁଟ ରହି, ମନରେ ଶାନ୍ତି ଆଣି, ବନ୍ଧନର ଦୁଃଖକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଛାଡିଦିଅ।
ଜରାମରଣନିଶ୍ଶଙ୍କ ଆକାଶଵିଶଦାଶଯଃ । ତ୍ଯକ୍ତେଷ୍ଟାନିଷ୍ଟସଙ୍କଲ୍ପୋ ଵୀତରାଗୋ ଭଵାନଘ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ମନକୁ ଆକାଶ ପରି ପରିଶ୍କାର ରଖ, ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନିଚ୍ଛାକୁ ଛାଡି, ରାଗ ରହିତ ହେଉ, ଓ ଅପରାଧ ନଥିବା ଜଣେ।
ପ୍ରଵାହାପତିତଂ କାର୍ଯମ୍ ଇଦଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଯଥାଗତମ୍ । କୁରୁ କାର୍ଯମ୍ ଅକାର୍ପଣ୍ଯଂ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଇହ ନଶ୍ଯତି
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣାର ଧାରାରେ ପଡିଯାଇଛି, ଯେପରି ଆସିଛି ସେପରି ହେଉଛି; ତୁମେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର, କଞ୍ଜୁସି ନକର; ଏଠାରେ କିଛି ହରାଯିବା ନାହିଁ।
ପ୍ରଵାହାପତିତଂ କର୍ମ ସ୍ଵମ୍ ଏଵ କ୍ରିଯତେ ହି ଯତ୍ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତସ୍ଵଭାଵୋ ଽସାଵ୍ ଅଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତାନ୍ଯଥା
ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣାର ଧାରାରେ ପଡିଯାଇଛି, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜେ ହୋଇଯାଏ; ଏହା ଜୀବନମୁକ୍ତର ସ୍ବଭାବ, ଅନ୍ୟଥା ଅଜୀବନମୁକ୍ତର ସ୍ବଭାବ।
ଇଦଂ କର୍ମ ତ୍ଯଜାମୀଦମ୍ ଆଶ୍ରଯାମୀତ୍ଯ୍ ଅନିର୍ମଲମ୍ । ମୂଢସ୍ଯ ମନସୋ ରୂପଂ ଜ୍ଞମନସ୍ ତୁ ସମସ୍ଥିତି
‘ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡିଦେଉଛି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରୁଛି’—ଏପରି ଅଶୁଦ୍ଧତା ମୂଢ଼ର ମନର ରୂପ; କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ମନ ସମତାରେ ରହିଥାଏ।
ପ୍ରଵାହାପତିତଂ କାର୍ଯଂ କୁର୍ଵନ୍ତଶ୍ ଶାନ୍ତଚେତସଃ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାସ୍ ସୁଷୁପ୍ତସ୍ଥାସ୍ ସ୍ଫୁରନ୍ତ୍ଯ୍ ଅର୍ଧପ୍ରବୁଦ୍ଧଵତ୍
ଯେମାନେ ଶାନ୍ତ ମନରେ ଘଟଣାର ଧାରାରେ ପଡିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜୀବନମୁକ୍ତ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଧ-ଜାଗୃତ ମାନେ ପରି ଚମକିଉଠନ୍ତି।