ଅନ୍ତଵନ୍ତ ଇମେ ଦେହା ନିତ୍ଯସ୍ଯୋକ୍ତାଶ୍ ଶରୀରିଣଃ । ଅନାଶିନୋ ଽପ୍ରମେଯସ୍ଯ ତସ୍ମାଦ୍ ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ଭାରତ
ଏହି ଦେହଗୁଡିକର ଶେଷ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ଦେହରେ ବସିଛି, ସେ ସଦା ଅବିନାଶୀ, ଅପରିମାପ୍ୟ ଏବଂ ଅନନ୍ତ। ଏହିପରି ଜଣା, ଭାରତବଂଶୀ, ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧ କର।
ଆତ୍ମୈଵୈକୋ ଽସ୍ତି ନ ଦ୍ଵିତ୍ଵମ୍ ଅସତସ୍ ସମ୍ଭଵଃ କୁତଃ । ଅଵିନାଶସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନନ୍ତୋ ଽସୌ ସତୋ ନାଶୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
କେବଳ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ। ଅସତ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି କେମିତି? ଯାହା ସତ୍ୟ, ସେ ଅନନ୍ତ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ; ସତ୍ୟର କେବେ ବିନାଶ ନାହିଁ।
ଦ୍ଵୈତୈକତ୍ଵପରିତ୍ଯାଗେ ଯଚ୍ ଛେଷମ୍ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ । ଶାନ୍ତଂ ସଦସତୋର୍ ମଧ୍ଯଂ ତଦ୍ ଅସ୍ତୀହ ପରଂ ପଦମ୍
ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଓ ଏକତ୍ୱକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମଧ୍ୟସ୍ଥ। ଏହିଠାରେ ଏହି ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ।
ତନ୍ ମୃତୋ ଽସ୍ମୀତି ଭଗଵନ୍ କିଂରୂଢେହ ନୃଣାଂ ସ୍ଥିତିଃ । କଥଂ ସ୍ଥିତୌ ଵା ଲୋକାନାଂ ତୌ ସ୍ଵର୍ଗନରକୌ ପ୍ରଭୋ
ଭଗବନ୍, ଯେତେବେଳେ କେହି କହେ 'ମୁଁ ମରିଗଲି', ଏଠାରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥା କଣ? ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥାରେ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନରକ କିପରି ଅଛି, ପ୍ରଭୁ?
ଭୂମିର୍ ଆପୋ ଽନଲୋ ଵାଯୁଃ ଖଂ ମନୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଏଵ ଚ । ଏତତ୍ତନ୍ମାତ୍ରଜାତାତ୍ମା ଜୀଵୋ ଦେହେଷୁ ତିଷ୍ଠତି
ପୃଥିବୀ, ପାଣି, ଅଗ୍ନି, ପବନ, ଆକାଶ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି—ଏହି ସବୁ ତାଙ୍କର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଶରୀରରେ ବସିଥାଏ।
ସ କୃଷ୍ଯତେ ଵାସନଯା ରଜ୍ଜ୍ଵେଵ ପଶୁପୋତକଃ । ସ ତିଷ୍ଠତି ଶରୀରାନ୍ତଃ ପଞ୍ଜରେ ଵିହଗୋ ଯଥା
ଏହି ଜୀବ ଆଗ୍ରହର ଦୃଢ ରଶିରେ ଗାଁ ଛୋଟ ଛୋଟ ଗାଁ ଭଳି ଟାଣିଯାଏ; ଏହା ଶରୀର ଭିତରେ ଏକ ପଞ୍ଜରାରେ ଅଟକିଥିବା ପକ୍ଷୀ ଭଳି ରହିଥାଏ।
ସ କାଲଵଶତୋ ଦେହାଜ୍ ଜର୍ଜରତ୍ଵମ୍ ଉପାଗତାତ୍ । ଵାସନାଵଶତୋ ଯାତି ଵୃକ୍ଷପର୍ଣାଦ୍ ରସୋ ଯଥା
ସମୟର ପ୍ରଭାବରେ ଶରୀର ଜର୍ଜର ହେଲେ, ଏହି ଜୀବ ଆଗ୍ରହର ଶକ୍ତିରେ ଶରୀର ଛାଡିଯାଏ, ଗଛର ପତ୍ରରୁ ରସ ଯିଅାଏ ଭଳି।
ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଚକ୍ଷୁସ୍ ସ୍ପର୍ଶନଂ ଚ ରସନଂ ଘ୍ରାଣମ୍ ଏଵ ଚ । ଗୃହୀତ୍ଵୈତାନି ସଂଯାତି ଵାଯୁର୍ ଗନ୍ଧାନ୍ ଇଵାଶଯାତ୍
ଶ୍ରବଣ, ଦୃଷ୍ଟି, ସ୍ପର୍ଶ, ରସନା ଓ ଘ୍ରାଣ—ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ନେଇ, ଜୀବ ଶରୀର ଛାଡିଯାଏ; ଯେପରି ବାୟୁ ଗନ୍ଧକୁ ତାର ଉତ୍ସରୁ ନେଇଯାଏ।
ଵାସନାଵତ୍ତ୍ଵମ୍ ଏଵାସ୍ଯ ଦେହୋ ନେତରଯୁକ୍ତିଜଃ । କ୍ଷୀଯତେ ଵାସନାତ୍ଯାଗେ କ୍ଷୀଣେ ଭଵତି ତତ୍ ପଦମ୍
ଏହି ଦେହ କେବଳ ଆଗ୍ରହର ଫଳ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନୁହେଁ; ଯେତେବେଳେ ଆଗ୍ରହ ଛାଡିଦିଆଯାଏ, ଦେହ ଶୁଣ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ତାହା ପରମ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ଵାସନାଵାନ୍ ପୁରା ପୁଷ୍ଟୋ ଭୂତ୍ଵା ଭ୍ରାମ୍ଯତି ଯୋନିଷୁ । ଜୀଵୋ ଭ୍ରମଭରାକାରୋ ମାଯାପୁରୁଷକୋ ଯଥା
ଆଗ୍ରହରେ ପୋଷିତ ହୋଇ, ଏହି ଜୀବ ଅନେକ ଗର୍ଭରେ ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲା; ଭ୍ରମଣର ଭାର ନେଇ, ଏହି ଜୀବ ମାୟାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଭୂତପୁରୁଷ ସଦୃଶ।
ଅକ୍ଷସ୍ଵଭାଵାନ୍ ଅଖିଲାଞ୍ ଶରୀରାଦ୍ ଵାସନାଵଶଃ । ଜୀଵୋ ଗୃହୀତ୍ଵା ସଂଯାତି ପୁଷ୍ପାଦ୍ ଗନ୍ଧାନ୍ ଇଵାନିଲଃ
ଆଗ୍ରହର ଚାଳିରେ, ଜୀବ ଦେହର ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ବାହାରିଯାଏ; ଯେପରି ଫୁଲରୁ ଗନ୍ଧକୁ ବାହାରି ନେଇଯାଏ ପବନ।
ଦେହୋ ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦତାମ୍ ଏତି ଜୀଵେ କୌନ୍ତେଯ ନିର୍ଗତେ । ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦାଵଯଵାଭୋଗଶ୍ ଶାନ୍ତଵାତ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ
ହେ କୌନ୍ତେୟ, ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ଦେହ ଛାଡିଯାଏ, ଦେହ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଯାଏ; ତାହାର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଯାଏ, ଶାନ୍ତ ପବନରେ ଗଛ ଯେପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଅଚେଷ୍ଟଶ୍ ଛେଦଭେଦାଦିଦୋଷୈର୍ ଆଯାତ୍ଯ୍ ଅଦୃଶ୍ଯତାମ୍ । ମୃତ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଲୋକେ ଦେହୋ ଵିଗତଜୀଵିତଃ
ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଅଚଳ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ କଟିବା, ଭାଙ୍ଗିବା ଭଳି ଆଘାତରେ ସଂବେଦନାହୀନ ହୋଇଯାଏ, ଏହା ଦୃଶ୍ୟ ନ ହେଲେ, ଲୋକେ କହନ୍ତି ଏହା ମୃତ—ଏହାର ଜୀବନ ନାହିଁ।
ସ ଜୀଵଃ ପ୍ରାଣମୂର୍ତିଃ ଖେ ଯତ୍ର ଯତ୍ରାଵତିଷ୍ଠତେ । ତତ୍ର ସ୍ଵଵାସନାଭ୍ଯାସାତ୍ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆକାରମ୍ ଆତତମ୍
ଏହି ଜୀବ, ଯାହା ପ୍ରାଣର ଆକାର ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଯେଉଁଠି ଆକାଶରେ ରହେ, ସେଠି ନିଜର ଆଗ୍ରହ ଓ ଆଦତର ଶକ୍ତିରେ ଏକ ଆକାରକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଦେଖିଥାଏ।
ଅଯଂ ଦେହୋ ହି ଜୀଵେନ ତ୍ଵ୍ ଅସନ୍ନ୍ ଏଵାଵଲୋକିତଃ । ଅସ୍ଯ ନାଶେ ଽନ୍ଯମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏଵଂ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏଵାଶୁ ସ୍ଵପ୍ନଵତ୍
ଏହି ଦେହକୁ ଜୀବ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ ବୋଲି ଭାବେ; ଏହା ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଭାବରେ ଏକ ନୂତନ ଦେହକୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଥିବା ପରି ଦେଖିଥାଏ।
ଯଥୈଵ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆକାରାଂସ୍ ତେଷାଂ ନାଶାଂସ୍ ତଥୈଵ ସଃ । ଆଦିସର୍ଗେ ଭାଵନଯା କିଲୈଵଂ ସଂଵିଭାଵିତଃ
ଯେପରି ଜୀବ ଆକାରଗୁଡିକୁ ଦେଖିଥାଏ, ସେପରି ତାଙ୍କର ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଥାଏ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଭାବନାର ଶକ୍ତିରେ ଏଭଳି ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଝଗିତ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଭଵକାଲେ ତୁ ଯଦ୍ ଯଥା ଦୃଶ୍ଯତେ ପୁରଃ । ଆନିର୍ଵାଣଂ ତଦ୍ ଏଵାସ୍ଯା ଅଵିନାଭାଵିସଂଵିଦଃ
ଯେତେବେଳେ ହଠାତ୍ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ଏହି ଅବିନାଭାବ ଜ୍ଞାନରେ ଅନିର୍ଣ୍ଣୟ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ପ୍ରାକ୍ତନଂ ଵାସନାଜାଲଂ ପୁରୁଷାର୍ଥେନ ଜୀଯତେ । ଯତ୍ନେନାଦ୍ଯତନେନାଶୁ ଯତନଂ ହ୍ଯସ୍ତନଂ ଯଥା
ପୂର୍ବ ଅଭିନିବେଶର ଜାଳକୁ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଟିକେଇ ରଖାଯାଏ; ଏବେ ଉଦ୍ୟମ କଲେ, ଗତକାଲିର ଉଦ୍ୟମ ଶୀଘ୍ର ହରାଯାଏ, ଯେପରି ଗତଦିନର।
ଯ ଏଵ ପୁରୁଷାର୍ଥେନ ଦୃଷ୍ଟୋ ବଲଵତା କ୍ଷଣାତ୍ । ପୂର୍ଵୋତ୍ତରନିମେଷାଂଶସ୍ ସ ଏଵ ଜଯତି ସ୍ଫୁଟମ୍
ଯେଉଁ ଦୃଢ଼ ଉଦ୍ୟମରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ—ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ପରେ—ସେଇ ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବିଜୟୀ ହୁଏ।
ଅପି ସ୍ଫୁଟତି ଵିଧ୍ଯଣ୍ଡେ ଵାତି ଵା ପ୍ରଲଯାନିଲେ । ପୌରୁଷଂ ହି ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ଅତସ୍ ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ନ ଧୀମତା
ଯଦି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ କିମ୍ବା ବିନାଶର ପବନ ବହିଯାଏ, ତଥାପି ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଉଦ୍ୟମକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ କେବେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନରକସ୍ଵର୍ଗସର୍ଗାଦି ଵାସନାଵଶତୋ ଽଭିତଃ । ପ୍ରପଶ୍ଯତି ଚିରାଭ୍ଯସ୍ତଂ ଜୀଵୋ ଜରଢମୋହଧୀଃ
ପୁରୁଣା ଭ୍ରମରେ ମନ ଅନ୍ଧା ହୋଇଥିବା ଜୀବ, ଲୁଚିଥିବା ଆଗ୍ରହର ଶକ୍ତିରେ, ନରକ, ସ୍ୱର୍ଗ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ଏହାର ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଚାରିପାଖରେ ଦେଖିଥାଏ।
ନରକସ୍ଵର୍ଗସର୍ଗାଦିସମ୍ଭ୍ରମେଷୁ ଜଗତ୍ପତେ । କିମ୍ ଅସ୍ଯ କାରଣଂ ବ୍ରୂହି ଜୀଵସ୍ଯ ଜନିତସ୍ଥିତେଃ
ହେ ଜଗତ୍ନାଥ, ନରକ, ସ୍ୱର୍ଗ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ଏହାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭ୍ରମରେ, ଏହି ଜୀବର ଜନ୍ମ ଓ ଅବସ୍ଥାର କାରଣ କଣ? ଦୟାକରି କହ।
ଵାସନାତ୍ମାନମ୍ ଏନଂ ତ୍ଵଂ ଜୀଵଂ ଵିଦ୍ଧି ଶରୀରକମ୍ । ସ୍ଵଵାସନାତ୍ମିକୈଵାସ୍ଯ ସତ୍ତା ସଂସୃତିକାରଣମ୍
ଏହି ଶରୀରଧାରୀ ଜୀବକୁ ତୁମେ ଆଗ୍ରହର ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଜାଣ; ତାଙ୍କର ନିଜ ଆଗ୍ରହରେ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି, ଏହା ହିଁ ପୁନଃଜନ୍ମର କାରଣ।
ଧ୍ରିଯତେ ସଂସୃତିସ୍ ତାଵଦ୍ ଯାଵତ୍ ସ୍ଫୁରତି ଵାସନା । ସ୍ଵପ୍ନୋପମାନା ତେନେହ ଶ୍ରେଯସେ ଵାସନାକ୍ଷଯଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହ ଉପଜେ, ପୁନଃଜନ୍ମ ଚାଲିଥାଏ; ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ, ଏଠାରେ ଆଗ୍ରହ ଶେଷ ହେଲେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ମିଳିଥାଏ।
ଚିରାଭ୍ଯାସଵଶାତ୍ ପ୍ରୌଢା ସଂସାରଭ୍ରମକାରିଣୀ । କିମୁତ୍ଥା ଦେଵଦେଵେଶ ଵାସନା କ୍ଷୀଯତେ କଥମ୍
ଦୀର୍ଘକାଳ ଅଭ୍ୟାସର ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ଆଦତଗୁଡିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଜୀବନରେ ଭ୍ରମଣ କରାଇଥାଏ । ଦେବଦେବଙ୍କର ଦେବ, ଏହି ଆଦତଗୁଡିକ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ କିପରି ନଶ୍ଟ ହୁଏ ?
ମୌର୍ଖ୍ଯମୋହସମୁଚ୍ଛ୍ରାଯାଦ୍ ଅନାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଭାଵନାତ୍ । ଅଜ୍ଞାନାଦ୍ ଆତ୍ମନସ୍ ସାଧୋ ସତ୍ତାମ୍ ଆଯାତି ଵାସନା
ମୂର୍ଖତା ଓ ମୋହର ଉଚ୍ଚତା, ନିଜ ନୁହେଁ ଯାହାରେ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବିବା, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମାକୁ ଜଣା ନଥିବା ଦ୍ୱାରା, ମହାନ ଜନ, ଏହି ଆଦତଗୁଡିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଭାଵିତାତ୍ମାସି କୌନ୍ତେଯ ସତ୍ଯଂ ଵିଜ୍ଞାତଵାନ୍ ଅସି । ଅଯଂ ସୋ ଽହଂ ଜନା ଏତେ ମମେତି ତ୍ଯଜ ଵାସନାଃ
ତୁମେ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରିଛ, କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ବୁଝିଛ । 'ମୁଁ ଏହା', 'ଏହି ଲୋକମାନେ ମୋର', ଏବଂ ଏପରି ଆଦତଗୁଡିକୁ ଛାଡିଦିଅ ।
ଵାସନାଵିଲଯେ ଜୀଵୋ ଵିଲୀନୋ ଭଵତି ସ୍ଵଯମ୍ । ଯୋ ହି ଯତ୍ସତ୍ତଯୋଚ୍ଛୂନସ୍ ତନ୍ନାଶାତ୍ ସ ଵିଲୀଯତେ
ଆଦତଗୁଡିକ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଜୀବ ନିଜେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ । ଯାହା ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପରେ ଅଟିକି ରହିଥାଏ, ତାହା ନଶ୍ଟ ହେଲେ ସେଉଁଠି ମିଶିଯାଏ ।
ଦେହେ ଵିଲଯମ୍ ଆଯାତେ ଦେଶକାଲାନ୍ଯତାକୃତେଃ । କୋ ଽସୌ ଭାଜନତାମ୍ ଏତି ଜନ୍ମନୋ ମରଣସ୍ଯ ଚ
ଶରୀର ଗଳିଯିବା ପରେ, ଦେଶ ଓ ସମୟର ଅନ୍ୟ ଆକୃତି ହେବା ସମୟରେ, କିଏ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଭାଜନ ହୁଏ?
ସ୍ଵଯଂ କଲ୍ପିତସଙ୍କଲ୍ପମ୍ ଆତ୍ମରୂପଂ ଯଦ୍ ଆବିଲମ୍ । ତଦ୍ ଏଵ ଵାସନାକାରଂ ଜୀଵଂ ଵିଦ୍ଧି ମହାମତେ
ଯେଉଁଟି ନିଜର ଭାବନାରେ ଗଠିତ, ଆତ୍ମାର ଆକୃତିରେ ଧୂସର, ଏହି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆଶାରେ ଗଠିତ ଜୀବକୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଜଣେ, ଏହି ଜୀବ ଭାବିବାକୁ ଶିଖ।