ନ କୁର୍ଯାଦ୍ ଭୋଗସନ୍ତ୍ଯାଗଂ ନ କୁର୍ଯାଦ୍ ଭୋଗଭାଵନମ୍ । ସ୍ଥାତଵ୍ଯଂ ସୁସମେନୈଵ ଯଥାପ୍ରାପ୍ତାନୁଵର୍ତିନା
ଉପଭୋଗକୁ ଛାଡିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଆସକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଲାଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯାହା ଆସେ, ସେଥିରେ ସମତାରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ।
ଅନାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମତାଂ ଦେହେ ମା ଭାଵଯ ଭଵାତ୍ମନି । ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵାତ୍ମତାଂ ସତ୍ଯେ ଭାଵଯାଭାଵରୂପିଣି
ଦେହରେ ନିଜର ଅସଲି ଚିତ୍ତ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ନିଜର ଆତ୍ମାରେ, ଯାହା ସତ୍ୟ ଏବଂ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଆକାର, ସେଠି ନିଜର ଆତ୍ମତ୍ୱ ଅନୁଭବ କର ।
ଦେହନାଶେ ମହାବାହୋ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ନଶ୍ଯତି । ଆତ୍ମନାଶେ ହି ନାଶସ୍ ସ୍ଯାନ୍ ନ ଚାତ୍ମା ନଶ୍ଯତି କ୍ଵଚିତ୍
ହେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ କିଛି ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି; ଯଦି ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ ହେବା ଦରକାର, ତେବେ ନଷ୍ଟ ହେବା ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି।
ଅଵିନାଶମ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅଜରଂ ଵିଦୁଃ । ନଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମେତି ଦୁର୍ବୋଧୋ ମା ତଵାସ୍ତ୍ଵ୍ ଅତିଦୁଃଖଦଃ
ଆତ୍ମାକୁ ଅବିନାଶୀ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା, ବୟସ ନ ହେବା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ ହେବା ଭାବନା ବୁଝିବା ଅତି କଷ୍ଟକର, ଏହି ଭାବନା ତୁମର ନ ହେଉ, କାରଣ ଏହା ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ନ କଦାଚନ ନଶ୍ଯନ୍ତି ଵିଦିତାତ୍ମାନ ଉତ୍ତମାଃ । ନଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵିଦିତାତ୍ମାନୋ ହ୍ଯ୍ ଅନାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମମାନିନଃ
ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଜଣାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଜଣାନି, ନାଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମା ଭାବିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।
ଏଵଂ ଚେତ୍ ତଜ୍ ଜଗନ୍ନାଥ ମୂଢାନାମ୍ ଅପି ମାନଦ । ଦେହନାଶେ ସମୁତ୍ପନ୍ନେ ମନ୍ଯେ ନଷ୍ଟଂ ନ କିଞ୍ଚନ
ଏହିପରି ଯଦି ଠିକ୍ ହୁଏ, ହେ ଜଗନ୍ନାଥ, ମୂଢ଼ମାନେ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିବା, ତେବେ ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଭାବୁଛି କିଛି ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି।
ଏଵମ୍ ଏଵ ମହାବାହୋ ନ କିଞ୍ଚିନ୍ ନଶ୍ଯତି କ୍ଵଚିତ୍ । ଆତ୍ମୈଵାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵିନାଶାତ୍ମା କିଂ ତସ୍ଯ କ୍ଵ ଵିନଶ୍ଯତି
ଏହିପରି ଭାବରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀର, କେଉଁଠି କିଛି ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ; କେବଳ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଏହି ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମା—ତାହା କେଉଁଠି କିପରି ନଷ୍ଟ ହେବ?
ଇଦଂ ନଷ୍ଟମ୍ ଇଦଂ ଯୁକ୍ତମ୍ ଇତି ମୋହାଦ୍ ଭ୍ରମାଦ୍ ଋତେ । ଅନ୍ଯତ୍ ତଥା ନ ପଶ୍ଯାମି ଵନ୍ଧ୍ଯାସ୍ତ୍ରୀତନଯଂ ଯଥା
ଏହା ହରାଇଗଲା, ଏହା ଠିକ୍—ଏପରି ଭାବନା କେବଳ ଭ୍ରମ ଓ ମୋହରୁ ଆସେ; ତାହା ଛଡ଼ା, ମୁଁ ଏପରି କିଛି ଦେଖିନାହିଁ, ଯେପରି ବନ୍ଧ୍ୟା ଜନନୀର ପୁଅ ନଥାଏ।
ନାସତୋ ଵିଦ୍ଯତେ ଭାଵୋ ନାଭାଵୋ ଵିଦ୍ଯତେ ସତଃ । ଉଭଯୋର୍ ଅପି ଦୃଷ୍ଟୋ ଽନ୍ତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନଯୋସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ
ଅସତ୍ୟରେ କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅନୁପସ୍ଥିତ ନୁହେଁ; ଏହି ଦୁଇଁର ଶେଷ କେବଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେଖିଛନ୍ତି।
ଅଵିନାଶି ତୁ ତଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ଯେନ ସର୍ଵମ୍ ଇଦଂ ତତମ୍ । ଵିନାଶମ୍ ଅଵ୍ଯଯସ୍ଯାସ୍ଯ ନ କଶ୍ଚିତ୍ କର୍ତୁମ୍ ଅର୍ହତି
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭରିଯାଇଛି, ସେହି ଅବିନାଶୀକୁ ଜାଣ; ଏହି ଅବିନାଶୀର ନଷ୍ଟ କେହି କରିପାରିବେନାହିଁ।
ଅନ୍ତଵନ୍ତ ଇମେ ଦେହା ନିତ୍ଯସ୍ଯୋକ୍ତାଶ୍ ଶରୀରିଣଃ । ଅନାଶିନୋ ଽପ୍ରମେଯସ୍ଯ ତସ୍ମାଦ୍ ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ଭାରତ
ଏହି ଦେହଗୁଡିକର ଶେଷ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ଦେହରେ ବସିଛି, ସେ ସଦା ଅବିନାଶୀ, ଅପରିମାପ୍ୟ ଏବଂ ଅନନ୍ତ। ଏହିପରି ଜଣା, ଭାରତବଂଶୀ, ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧ କର।
ଆତ୍ମୈଵୈକୋ ଽସ୍ତି ନ ଦ୍ଵିତ୍ଵମ୍ ଅସତସ୍ ସମ୍ଭଵଃ କୁତଃ । ଅଵିନାଶସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନନ୍ତୋ ଽସୌ ସତୋ ନାଶୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
କେବଳ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ। ଅସତ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି କେମିତି? ଯାହା ସତ୍ୟ, ସେ ଅନନ୍ତ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ; ସତ୍ୟର କେବେ ବିନାଶ ନାହିଁ।
ଦ୍ଵୈତୈକତ୍ଵପରିତ୍ଯାଗେ ଯଚ୍ ଛେଷମ୍ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ । ଶାନ୍ତଂ ସଦସତୋର୍ ମଧ୍ଯଂ ତଦ୍ ଅସ୍ତୀହ ପରଂ ପଦମ୍
ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଓ ଏକତ୍ୱକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମଧ୍ୟସ୍ଥ। ଏହିଠାରେ ଏହି ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ।
ତନ୍ ମୃତୋ ଽସ୍ମୀତି ଭଗଵନ୍ କିଂରୂଢେହ ନୃଣାଂ ସ୍ଥିତିଃ । କଥଂ ସ୍ଥିତୌ ଵା ଲୋକାନାଂ ତୌ ସ୍ଵର୍ଗନରକୌ ପ୍ରଭୋ
ଭଗବନ୍, ଯେତେବେଳେ କେହି କହେ 'ମୁଁ ମରିଗଲି', ଏଠାରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥା କଣ? ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥାରେ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନରକ କିପରି ଅଛି, ପ୍ରଭୁ?
ଭୂମିର୍ ଆପୋ ଽନଲୋ ଵାଯୁଃ ଖଂ ମନୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଏଵ ଚ । ଏତତ୍ତନ୍ମାତ୍ରଜାତାତ୍ମା ଜୀଵୋ ଦେହେଷୁ ତିଷ୍ଠତି
ପୃଥିବୀ, ପାଣି, ଅଗ୍ନି, ପବନ, ଆକାଶ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି—ଏହି ସବୁ ତାଙ୍କର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଶରୀରରେ ବସିଥାଏ।
ସ କୃଷ୍ଯତେ ଵାସନଯା ରଜ୍ଜ୍ଵେଵ ପଶୁପୋତକଃ । ସ ତିଷ୍ଠତି ଶରୀରାନ୍ତଃ ପଞ୍ଜରେ ଵିହଗୋ ଯଥା
ଏହି ଜୀବ ଆଗ୍ରହର ଦୃଢ ରଶିରେ ଗାଁ ଛୋଟ ଛୋଟ ଗାଁ ଭଳି ଟାଣିଯାଏ; ଏହା ଶରୀର ଭିତରେ ଏକ ପଞ୍ଜରାରେ ଅଟକିଥିବା ପକ୍ଷୀ ଭଳି ରହିଥାଏ।
ସ କାଲଵଶତୋ ଦେହାଜ୍ ଜର୍ଜରତ୍ଵମ୍ ଉପାଗତାତ୍ । ଵାସନାଵଶତୋ ଯାତି ଵୃକ୍ଷପର୍ଣାଦ୍ ରସୋ ଯଥା
ସମୟର ପ୍ରଭାବରେ ଶରୀର ଜର୍ଜର ହେଲେ, ଏହି ଜୀବ ଆଗ୍ରହର ଶକ୍ତିରେ ଶରୀର ଛାଡିଯାଏ, ଗଛର ପତ୍ରରୁ ରସ ଯିଅାଏ ଭଳି।
ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଚକ୍ଷୁସ୍ ସ୍ପର୍ଶନଂ ଚ ରସନଂ ଘ୍ରାଣମ୍ ଏଵ ଚ । ଗୃହୀତ୍ଵୈତାନି ସଂଯାତି ଵାଯୁର୍ ଗନ୍ଧାନ୍ ଇଵାଶଯାତ୍
ଶ୍ରବଣ, ଦୃଷ୍ଟି, ସ୍ପର୍ଶ, ରସନା ଓ ଘ୍ରାଣ—ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ନେଇ, ଜୀବ ଶରୀର ଛାଡିଯାଏ; ଯେପରି ବାୟୁ ଗନ୍ଧକୁ ତାର ଉତ୍ସରୁ ନେଇଯାଏ।
ଵାସନାଵତ୍ତ୍ଵମ୍ ଏଵାସ୍ଯ ଦେହୋ ନେତରଯୁକ୍ତିଜଃ । କ୍ଷୀଯତେ ଵାସନାତ୍ଯାଗେ କ୍ଷୀଣେ ଭଵତି ତତ୍ ପଦମ୍
ଏହି ଦେହ କେବଳ ଆଗ୍ରହର ଫଳ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନୁହେଁ; ଯେତେବେଳେ ଆଗ୍ରହ ଛାଡିଦିଆଯାଏ, ଦେହ ଶୁଣ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ତାହା ପରମ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ଵାସନାଵାନ୍ ପୁରା ପୁଷ୍ଟୋ ଭୂତ୍ଵା ଭ୍ରାମ୍ଯତି ଯୋନିଷୁ । ଜୀଵୋ ଭ୍ରମଭରାକାରୋ ମାଯାପୁରୁଷକୋ ଯଥା
ଆଗ୍ରହରେ ପୋଷିତ ହୋଇ, ଏହି ଜୀବ ଅନେକ ଗର୍ଭରେ ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲା; ଭ୍ରମଣର ଭାର ନେଇ, ଏହି ଜୀବ ମାୟାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଭୂତପୁରୁଷ ସଦୃଶ।
ଅକ୍ଷସ୍ଵଭାଵାନ୍ ଅଖିଲାଞ୍ ଶରୀରାଦ୍ ଵାସନାଵଶଃ । ଜୀଵୋ ଗୃହୀତ୍ଵା ସଂଯାତି ପୁଷ୍ପାଦ୍ ଗନ୍ଧାନ୍ ଇଵାନିଲଃ
ଆଗ୍ରହର ଚାଳିରେ, ଜୀବ ଦେହର ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ବାହାରିଯାଏ; ଯେପରି ଫୁଲରୁ ଗନ୍ଧକୁ ବାହାରି ନେଇଯାଏ ପବନ।
ଦେହୋ ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦତାମ୍ ଏତି ଜୀଵେ କୌନ୍ତେଯ ନିର୍ଗତେ । ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦାଵଯଵାଭୋଗଶ୍ ଶାନ୍ତଵାତ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ
ହେ କୌନ୍ତେୟ, ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ଦେହ ଛାଡିଯାଏ, ଦେହ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଯାଏ; ତାହାର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଯାଏ, ଶାନ୍ତ ପବନରେ ଗଛ ଯେପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଅଚେଷ୍ଟଶ୍ ଛେଦଭେଦାଦିଦୋଷୈର୍ ଆଯାତ୍ଯ୍ ଅଦୃଶ୍ଯତାମ୍ । ମୃତ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଲୋକେ ଦେହୋ ଵିଗତଜୀଵିତଃ
ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଅଚଳ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ କଟିବା, ଭାଙ୍ଗିବା ଭଳି ଆଘାତରେ ସଂବେଦନାହୀନ ହୋଇଯାଏ, ଏହା ଦୃଶ୍ୟ ନ ହେଲେ, ଲୋକେ କହନ୍ତି ଏହା ମୃତ—ଏହାର ଜୀବନ ନାହିଁ।
ସ ଜୀଵଃ ପ୍ରାଣମୂର୍ତିଃ ଖେ ଯତ୍ର ଯତ୍ରାଵତିଷ୍ଠତେ । ତତ୍ର ସ୍ଵଵାସନାଭ୍ଯାସାତ୍ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆକାରମ୍ ଆତତମ୍
ଏହି ଜୀବ, ଯାହା ପ୍ରାଣର ଆକାର ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଯେଉଁଠି ଆକାଶରେ ରହେ, ସେଠି ନିଜର ଆଗ୍ରହ ଓ ଆଦତର ଶକ୍ତିରେ ଏକ ଆକାରକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଦେଖିଥାଏ।
ଅଯଂ ଦେହୋ ହି ଜୀଵେନ ତ୍ଵ୍ ଅସନ୍ନ୍ ଏଵାଵଲୋକିତଃ । ଅସ୍ଯ ନାଶେ ଽନ୍ଯମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏଵଂ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏଵାଶୁ ସ୍ଵପ୍ନଵତ୍
ଏହି ଦେହକୁ ଜୀବ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ ବୋଲି ଭାବେ; ଏହା ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଭାବରେ ଏକ ନୂତନ ଦେହକୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଥିବା ପରି ଦେଖିଥାଏ।
ଯଥୈଵ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆକାରାଂସ୍ ତେଷାଂ ନାଶାଂସ୍ ତଥୈଵ ସଃ । ଆଦିସର୍ଗେ ଭାଵନଯା କିଲୈଵଂ ସଂଵିଭାଵିତଃ
ଯେପରି ଜୀବ ଆକାରଗୁଡିକୁ ଦେଖିଥାଏ, ସେପରି ତାଙ୍କର ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଥାଏ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଭାବନାର ଶକ୍ତିରେ ଏଭଳି ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଝଗିତ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଭଵକାଲେ ତୁ ଯଦ୍ ଯଥା ଦୃଶ୍ଯତେ ପୁରଃ । ଆନିର୍ଵାଣଂ ତଦ୍ ଏଵାସ୍ଯା ଅଵିନାଭାଵିସଂଵିଦଃ
ଯେତେବେଳେ ହଠାତ୍ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ଏହି ଅବିନାଭାବ ଜ୍ଞାନରେ ଅନିର୍ଣ୍ଣୟ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ପ୍ରାକ୍ତନଂ ଵାସନାଜାଲଂ ପୁରୁଷାର୍ଥେନ ଜୀଯତେ । ଯତ୍ନେନାଦ୍ଯତନେନାଶୁ ଯତନଂ ହ୍ଯସ୍ତନଂ ଯଥା
ପୂର୍ବ ଅଭିନିବେଶର ଜାଳକୁ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଟିକେଇ ରଖାଯାଏ; ଏବେ ଉଦ୍ୟମ କଲେ, ଗତକାଲିର ଉଦ୍ୟମ ଶୀଘ୍ର ହରାଯାଏ, ଯେପରି ଗତଦିନର।
ଯ ଏଵ ପୁରୁଷାର୍ଥେନ ଦୃଷ୍ଟୋ ବଲଵତା କ୍ଷଣାତ୍ । ପୂର୍ଵୋତ୍ତରନିମେଷାଂଶସ୍ ସ ଏଵ ଜଯତି ସ୍ଫୁଟମ୍
ଯେଉଁ ଦୃଢ଼ ଉଦ୍ୟମରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ—ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ପରେ—ସେଇ ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବିଜୟୀ ହୁଏ।
ଅପି ସ୍ଫୁଟତି ଵିଧ୍ଯଣ୍ଡେ ଵାତି ଵା ପ୍ରଲଯାନିଲେ । ପୌରୁଷଂ ହି ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ଅତସ୍ ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ନ ଧୀମତା
ଯଦି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ କିମ୍ବା ବିନାଶର ପବନ ବହିଯାଏ, ତଥାପି ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଉଦ୍ୟମକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ କେବେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।