ସନ୍ତୋଷୋ ହି ପରଂ ଶ୍ରେଯସ୍ ସନ୍ତୋଷସ୍ ସୁଖମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ସନ୍ତୁଷ୍ଟଃ ପରମ୍ ଅଭ୍ଯେତି ଵିଶ୍ରାମମ୍ ଅରିସୂଦନ
ସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଭଲ; ସନ୍ତୋଷକୁ ହିଁ ସଉଖ୍ୟ ବୋଲାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ସନ୍ତୋଷ ଅଛି, ସେଠି ମନୁଷ୍ୟ ପରମ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇଁଥାଏ, ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ।
ସନ୍ତୋଷୈଶ୍ଵର୍ଯସୁଖିନାଂ ଚିରଵିଶ୍ରାନ୍ତଚେତସାମ୍ । ସାମ୍ରାଜ୍ଯମ୍ ଅପି ସାଧୂନାଂ ଜରତ୍ତୃଣଲଵାଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ସନ୍ତୋଷ ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ସଉଖ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ମନକୁ ବିଶ୍ରାମ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମିକ ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ମଧ୍ୟ ଶୁଖିଲା ଘାସ ପରି ଅର୍ଥହୀନ ଲାଗେ।
ସନ୍ତୋଷଶାଲିନୀ ବୁଦ୍ଧୀ ରାମ ସଂସାରଵୃତ୍ତିଷୁ । ଵିଷମାସ୍ଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନୁଦ୍ଵିଗ୍ନା ନ କଦାଚନ ଦୂଯତେ
ହେ ରାମ, ସନ୍ତୋଷରେ ଭରିଥିବା ବୁଦ୍ଧି ସଂସାରର ଯେକୌଣସି ଅସୁବିଧାରେ ମଧ୍ୟ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ସନ୍ତୋଷାମୃତପାନେନ ଯେ ପରାଂ ତୃପ୍ତିମ୍ ଆଗତାଃ । ଭୋଗଶ୍ରୀର୍ ଅତୁଲା ତେଷାମ୍ ଏଷା ପ୍ରତିଵିଷାଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ସନ୍ତୋଷର ଅମୃତ ପିଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୃପ୍ତିକୁ ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାପ୍ୟ ଭୋଗ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ତୁଳନାରେ କିଛି ନୁହେଁ।
ନ ତଥା ତର୍ପଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତାଃ ପୀଯୂଷରସଵୀଚଯଃ । ଯଥା ହି ମଧୁରାସ୍ଵାଦସ୍ ସନ୍ତୋଷୋ ଦୋଷନାଶନଃ
ପିୟୂଷ ରସର ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ମନକୁ ତୃପ୍ତି ଦେଇପାରେ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ମଧୁର ସନ୍ତୋଷର ସ୍ୱାଦ ସମସ୍ତ ଦୋଷକୁ ଦୂର କରି ଅଧିକ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ଅପ୍ରାପ୍ତଵାଞ୍ଛାମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ସମତାଂ ଗତଃ । ଅଦୃଷ୍ଟଖେଦାଖେଦୋ ଽନ୍ତସ୍ ସ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଇହୋଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଯେତେ ମିଳିଛି ତାହାରେ ସମଭାବ ରହିଛି, ଭିତରରେ କଷ୍ଟ ଓ ଅସନ୍ତୋଷ ନାହିଁ—ସେଠି ସେଉଁଠି ଲୋକକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଆତ୍ମନାତ୍ମନି ସନ୍ତୋଷଂ ଯାଵଦ୍ ଯାତି ନ ମାନସମ୍ । ଉଦ୍ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଆପଦସ୍ ତାଵଲ୍ ଲତା ଇଵ ମନୋଵନାତ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ମନରେ ଆତ୍ମାରୁ ସନ୍ତୋଷ ଆସିନଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନର ଉର୍ବର ମାଟିରୁ ଲତା ପରି ବାପାଇଁ ବିପଦ ବାରମ୍ବାର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ସନ୍ତୋଷଶୀତଲଂ ଚେତଶ୍ ଶୁଦ୍ଧଵିଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟିଭିଃ । ଭୃଶଂ ଵିକାସମ୍ ଆଯାତି ସୂର୍ଯାଂଶୁଭିର୍ ଇଵାମ୍ବୁଜମ୍
ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଝିବା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯେଉଁ ମନ ସନ୍ତୋଷର ଶୀତଳତାରେ ଥାଏ, ସେହି ମନ ରବିର କିରଣରେ ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମ ପରି ବହୁତ ଉନ୍ନତି ପାଏ।
ଆଶାଵୈଵଶ୍ଯଵିଵଶେ ଚିତ୍ତେ ସନ୍ତୋଷଵର୍ଜିତେ । ମ୍ଲାନେ ଵକ୍ତ୍ରମ୍ ଇଵାଦର୍ଶେ ନ ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରତିବିମ୍ବତି
ଆଶାର ଆକର୍ଷଣ ଓ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ମନ ଯେତେବେଳେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଆସି ପଡ଼ିନଥାଏ, ଯେପରି ମଲିନ ଦର୍ପଣରେ ମ୍ଲାନ ମୁହଁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏନାହିଁ।
ଅଜ୍ଞାନଘନଯାମିନ୍ଯା ସଙ୍କୋଚଂ ନ ନରାମ୍ବୁଜମ୍ । ଯାତ୍ଯ୍ ଅସାଵ୍ ଉଦିତୋ ଯସ୍ଯ ନିତ୍ଯଂ ସନ୍ତୋଷଭାସ୍କରଃ
ଯାହାଙ୍କର ମନରେ ସନ୍ତୋଷର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦା ଉଦୟ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କର ଜୀବନର ପଦ୍ମ ଅଜ୍ଞାନର ଘନ ଅନ୍ଧକାରରେ କେବେ ମୁଲାଏ ନାହିଁ।
ଅକିଞ୍ଚନୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସୌ ଜନ୍ତୁସ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ଯସୁଖମ୍ ଅଶ୍ନୁତେ । ଆଧିଵ୍ଯାଧିଵିନିର୍ମୁକ୍ତଂ ସନ୍ତୁଷ୍ଟଂ ଯସ୍ଯ ମାନସମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ମନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଦୁଃଖ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ, ସେମାନେ କିଛି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟର ସୁଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ନାଭିଵାଞ୍ଛତ୍ଯ୍ ଅସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଯସ୍ ସ ସୋମ୍ଯସ୍ ସଦାଚାରସ୍ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯିଏ ଅପ୍ରାପ୍ତ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେନାହିଁ, ଯାହା ମିଳେ ତାହାକୁ ସହଜରେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଠି ଭଦ୍ର ଓ ସଦାଚାରୀ ଲୋକଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସନ୍ତୋଷପରିତୃପ୍ତସ୍ଯ ମହତଃ ପୂର୍ଣଚେତସଃ । କ୍ଷୀରାବ୍ଧେର୍ ଇଵ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯ ମୁଖେ ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ଵିରାଜତେ
ଯିଏ ସନ୍ତୋଷ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ତୃପ୍ତ, ଯାହାର ମନ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମହାନ, ସେଠାରେ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଏମିତି ଚମକେ, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଦୁଧ ସମୁଦ୍ରର ମୁହଁରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଅଭିଭାସିତା।
ପୂର୍ଣତାମ୍ ଅଲମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵାତ୍ମନା ସ୍ଵଯମ୍ । ପୌରୁଷେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ତୃଷ୍ଣାଂ ସର୍ଵତ୍ର ଵର୍ଜଯେତ୍
ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଜେ ବସି, ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରୟାସରେ ସବୁଠାରେ ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ।
ସନ୍ତୋଷାମୃତପୂର୍ଣସ୍ଯ ସ୍ଵାନ୍ତଶ୍ ଶୀତଲତା ସ୍ଵଯମ୍ । ସ୍ଥୈର୍ଯମ୍ ଆଯାତ୍ଯ୍ ଅରିକ୍ତସ୍ଯ ଶୀତାଂଶୋର୍ ଇଵ ଶାଶ୍ଵତମ୍
ଯାହାର ହୃଦୟ ସନ୍ତୋଷର ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଠାରେ ନିଜେ ଶିତଳତା ଆସେ; ଯିଏ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଠାରେ ଦୃଢତା ଚିରକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରର ଶିତଳତା।
ସନ୍ତୋଷପୁଷ୍ଟମନସଂ ଭୃତ୍ଯା ଇଵ ମହର୍ଦ୍ଧଯଃ । ରାଜାନମ୍ ଉପତିଷ୍ଠନ୍ତେ କିଙ୍କରତ୍ଵମ୍ ଉପାଗତାଃ
ଯାହାର ମନ ସନ୍ତୋଷରେ ପୁଷ୍ଟ, ସେଠାରେ ମହାନ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଦାସୀ ପରି ସେବା କରେ, ଯେପରି ଭୃତ୍ୟମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ସେବନ୍ତି।
ଆତ୍ମନୈଵାତ୍ମନି ସ୍ଵଚ୍ଛେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟେ ପୁରୁଷେ ସ୍ଥିତେ । ପ୍ରଶାମ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଧଯସ୍ ସର୍ଵେ ପ୍ରାଵୃଷୀଵାଶୁ ପାଂସଵଃ
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ପୁରୁଷ ନିଜ ମନରେ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଏବଂ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମାରେ ବସିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଏମିତି ଶୀଘ୍ର ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଧୁଳି ତୁରନ୍ତ ବସିଯାଏ।
ନିତ୍ଯଂ ଶୀତଲଯା ନାମ କଲଙ୍କପରିହୀନଯା । ପୁରୁଷଶ୍ ଶୁଦ୍ଧଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଭାତି ପୂର୍ଣତଯେନ୍ଦୁଵତ୍
ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ସଦା ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଦୋଷରହିତ ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣରେ ଅଟୁଟ ଥାଏ, ସେ ନିର୍ମଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଚମକେ।
ସମତାସୁନ୍ଦରଂ ଵକ୍ତ୍ରଂ ପୁରୁଷସ୍ଯାଵଲୋକଯନ୍ । ତୋଷମ୍ ଏତି ଯଥା ଲୋକୋ ନ ତଥା ଧନସଙ୍ଗମୈଃ
ସମତାର ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଦେଖି ଲୋକମାନେ ଯେପରି ସନ୍ତୋଷ ପାଆନ୍ତି, ସେପରି ଧନ-ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ କେବେ ମିଳେନି।
ସମତଯା ମତଯା ଗୁଣଶାଲିନାଂ ପୁରୁଷରାଡ୍ ଇହ ଯସ୍ ସମଲଙ୍କୃତଃ । ତମ୍ ଅମଲଂ ପ୍ରଣମନ୍ତି ନଭଶ୍ଚରା ଅପି ମହାମୁନଯୋ ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଏଠାରେ ଯିଏ ସମତା ଓ ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧିର ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ସେଇ ନିର୍ମଳ ପୁରୁଷକୁ ଦେବତାମାନେ ଓ ମହାମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି।
ଵିଶେଷେଣ ମହାବୁଦ୍ଧେ ସଂସାରୋତ୍ତରଣେ ନୃଣାମ୍ । ସର୍ଵତ୍ରୋପକରୋତୀହ ସାଧୁସ୍ ସାଧୁସମାଗମଃ
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପାଇଁ ନିଜେ ନିଜେ, ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଯେଉଁଠି ମିଳିଥାଏ, ସେଠି ସବୁବେଳେ ଉପକାରି ହୁଏ।
ସାଧୁସଙ୍ଗତରୋର୍ ଜାତଂ ଵିଵେକକୁସୁମଂ ଶୁଭମ୍ । ରକ୍ଷନ୍ତି ଯେ ମହାତ୍ମାନୋ ଭାଜନଂ ତେ ଫଲଶ୍ରିଯଃ
ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଗଛରେ ଯେଉଁ ଶୁଭ ବିବେକର ଫୁଲ ଫୁଟେ, ଯେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାମାନେ ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ତାହାର ଫଳର ଧନର ଉପଯୋଗୀ ପାତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।
ଶୂନ୍ଯମ୍ ଆକୀର୍ଣତାମ୍ ଏତି ମୃତିର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉତ୍ସଵାଯତେ । ଆପତ୍ ସମ୍ପଦ୍ ଇଵାଭାତି ଵିଦ୍ଵଜ୍ଜନସମାଗମେ
ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଶୂନ୍ୟତା ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ପରିଣତି ହୁଏ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ସବ ପରି ଲାଗେ, ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧି ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ହିମମ୍ ଆପତ୍ସରୋଜିନ୍ଯା ମୋହନୀହାରମାରୁତଃ । ଜଯତ୍ଯ୍ ଏକୋ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ସାଧୁସ୍ ସାଧୁସମାଗମଃ
ଏହି ଜଗତରେ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ହିମ, ମୋହର ଧୂସର ପବନ, ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଜିତିପାରେ, ସେଠି ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଏକାକି ବିଜୟୀ ହୁଏ।
ପରଂ ଵିଵର୍ଧନଂ ବୁଦ୍ଧେର୍ ଅଜ୍ଞାନତରୁଶାତନମ୍ । ସମୁତ୍ସରଣମ୍ ଆଧୀନାଂ ଵିଦ୍ଧି ସାଧୁସମାଗମମ୍
ସଜନମାନଙ୍କ ସହ ମିଳନ ବୁଦ୍ଧିକୁ ସର୍ବାଧିକ ବୃଦ୍ଧି କରେ, ଅଜ୍ଞାନର ଗଛକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରେ—ଏହିଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଵିଵେକଃ ପରମୋ ଦୀପୋ ଜାଯତେ ସାଧୁସଙ୍ଗମାତ୍ । ମନୋହରୋଜ୍ଜ୍ଵଲୋ ନୂନମ୍ ଅଶୋକାଦ୍ ଇଵ ଗୁଚ୍ଛକମ୍
ସଜନମାନଙ୍କ ସହ ମିଳିଲେ ଉତ୍ତମ ବିବେକର ଦୀପ ଜଳିଉଠେ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆକର୍ଷକ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଯେପରି ଦୁଃଖହୀନ ଗଛର ଫୁଲମାଳା।
ନିରପାଯାଂ ନିରାବାଧାଂ ନିର୍ଵୃତିଂ ନିତ୍ଯପୀଵରୀମ୍ । ଅନୁତ୍ତମାଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ସାଧୁସଙ୍ଗଵିଭୂତଯଃ
ସଜନମାନଙ୍କ ସହ ମିଳନର ଶକ୍ତି ଏମିତି ଏକ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ, ଯାହା କୌଣସି ଆପଦାରୁ ମୁକ୍ତ, କୌଣସି ବିଘ୍ନ ନାହିଁ, ସଦା ପ୍ରଚୁର ଓ ଅତିଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ଅପି କଷ୍ଟତରାଂ ପ୍ରାପ୍ତୈର୍ ଦଶାଂ ଵିଵଶତାଂ ଗତୈଃ । ମନାଗ୍ ଅପି ନ ସନ୍ତ୍ଯାଜ୍ଯା ମାନଵୈସ୍ ସାଧୁସଙ୍ଗତିଃ
ମାନବମାନେ ଯେତେ ଦୁଃଖ ଓ ଅସହାୟତାରେ ପଡ଼ିଥିବେ ମଧ୍ୟ, ସଜନମାନଙ୍କ ସହ ମିଳନକୁ କେବେ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସାଧୁସଙ୍ଗତଯୋ ଲୋକେ ସନ୍ମାର୍ଗଶୁଭଦୀପିକାଃ । ହାର୍ଦାନ୍ଧକାରହାରିଣ୍ଯୋ ଭାସୋ ଜ୍ଞାନଵିଵସ୍ଵତଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ସଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ହେଉଛି ନିର୍ମଳ ମାର୍ଗରେ ଆଶା ଦେଉଥିବା ଦୀପ। ଏହା ହୃଦୟର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ, ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଚମକେ।
ଯସ୍ ସ୍ନାତଶ୍ ଶୀତସିତଯା ସାଧୁସଙ୍ଗତିଗଙ୍ଗଯା । କିଂ ତସ୍ଯ ଦାନୈଃ କିଂ ତୀର୍ଥୈଃ କିଂ ତପୋଭିଃ କିମ୍ ଅଧ୍ଵରୈଃ
ଯିଏ ସଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗର ଶୀତଳ ଓ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରିଛି, ସେଠାରେ ଦାନ, ତୀର୍ଥ, ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞର କଣ ଆବଶ୍ୟକତା?