ସାମାନ୍ଯଂ ପରମଂ ଚୈଵ ଦ୍ଵେ ରୂପେ ଵିଦ୍ଧି ମେ ଽନଘ । ପାଣ୍ଯାଦିଯୁକ୍ତଂ ସାମାନ୍ଯଂ ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାଧରମ୍
ହେ ପାପରହିତ, ମୋର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି — ଏକ ସାଧାରଣ ଓ ଏକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ସାଧାରଣ ରୂପଟି ହେଉଛି, ହାତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ସହିତ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧରିଥିବା।
ପରଂ ରୂପମ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତଂ ଯନ୍ ମମୈକମ୍ ଅନାମଯମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମପରମାତ୍ମାଦିଶବ୍ଦୈର୍ ଏତଦ୍ ଉଦୀର୍ଯତେ
ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପଟି ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଏହା ଏକା ଓ କଷ୍ଟରହିତ। ଏହି ରୂପକୁ 'ବ୍ରହ୍ମ', 'ଆତ୍ମା', 'ପରମାତ୍ମା' ଓ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।
ଯାଵଦ୍ ଅପ୍ରତିବୁଦ୍ଧସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅନାତ୍ମଜ୍ଞତଯା ସ୍ଥିତଃ । ତାଵଚ୍ ଚତୁର୍ଭୁଜାକାରଦେଵପୂଜାପରୋ ଭଵ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ ଓ ଅଜାଗୃତ ଅଛ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାରି ହାତ ଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜା କର।
ତତ୍କ୍ରମାତ୍ ସମ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ ତ୍ଵଂ ତତୋ ଜ୍ଞାସ୍ଯସି ତତ୍ ପରମ୍ । ମମ ରୂପମ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତଂ ଯେନ ଭୂଯୋ ନ ଜାଯସେ
ପରେ, ଦିଅଁ ଦିଅଁ ଜାଗୃତ ହେଲେ, ତୁମେ ମୋର ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପକୁ ଜାଣିପାରିବା, ଯାହା ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହା ଜାଣିଲେ ଆଉ ଜନ୍ମ ହେଉନାହିଁ।
ଯଦି ଵା ଵେଦ୍ଯଵିଜ୍ଞାତୋ ଭଵାଂସ୍ ତଦ୍ ଅରିମର୍ଦନ । ତଂ ମମାତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନଶ୍ ଚାଶୁ ସଂଶ୍ରଯ
ଯଦି ଆପଣ ଜଣାପାରିଛନ୍ତି, ଓ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦଳନ କରିଥିବା, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ମୋର ଆତ୍ମାରେ, ନିଜ ଆତ୍ମାର ଆତ୍ମାରେ ଆଶ୍ରୟ ନିଅନ୍ତୁ।
ଇଦଂ ଚାହମ୍ ଇଦଂ ଚାହମ୍ ଇତି ଯତ୍ ପ୍ରଵଦାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ତଦ୍ ଏତଦ୍ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ତନ୍ ମୁହୁର୍ ଵ୍ଯପଦିଶାମ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଯେତେବେଳେ ମୁଁ କହେ, 'ଏହି ମୁଁ, ଏହି ମୁଁ', ଏହା ଆତ୍ମାର ସାରତ୍ତ୍ୱ। ମୁଁ ବାରମ୍ବାର ଏହିକୁ ଦର୍ଶାଉଛି, ଏହା ଯଥେଷ୍ଟ।
ମନ୍ଯେ ସାଧୋ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽସି ପଦେ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଵାନ୍ ଅସି । ସଙ୍କଲ୍ପୈର୍ ଅଵମୁକ୍ତୋ ଽସି ସତ୍ଯୈକାତ୍ମମଯୋ ଭଵ
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଜାଗିଉଛନ୍ତି; ଉଚ୍ଚ ପଦରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଭାବନାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ଏକତା ରହିଛନ୍ତି।
ସର୍ଵଭୂତସ୍ଥମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ଚାତ୍ମନି । ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଯୋଗଯୁକ୍ତାତ୍ମା ସର୍ଵତ୍ର ସମଦର୍ଶନଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତୁ, ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ। ଯୋଗରେ ଏକତା ରଖି, ସବୁଠାରେ ସମଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତୁ।
ସର୍ଵଭୂତସ୍ଥମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ଯୋ ଭଜତ୍ଯ୍ ଐକ୍ଯମ୍ ଆସ୍ଥିତଃ । ସର୍ଵଥା ଵର୍ତମାନୋ ଽପି ନ ସ ଭୂଯୋ ଽଭିଜାଯତେ
ଯେଉଁଜଣେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଏକତାରେ ଅନୁଭବ କରି, ସେହି ଆତ୍ମାକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବେ ମଧ୍ୟ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ।
ଏକତ୍ଵଂ ସର୍ଵଶବ୍ଦାର୍ଥ ଏକଶବ୍ଦାର୍ଥ ଆତ୍ମତା । ଆତ୍ମାପି ଚ ନ ସନ୍ ନାସଦ୍ ଗତୋ ଯସ୍ଯାଶୁ ତତ୍ ସ ସତ୍
ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଏକତା; 'ଏକ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଆତ୍ମା। ଆତ୍ମା ନା ସତ୍, ନା ଅସତ୍। ଯେଉଁଜଣେ ଏହି ଅନୁଭୂତିକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଏହିଠି ସତ୍ୟ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଚେତସାମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଆଲୋକୋ ଯଃ ପ୍ରକାଶଜଃ । ଅନୁଭୂତିମ୍ ଉପାରୂଢସ୍ ସୋ ଽଯମ୍ ଆତ୍ମେତି ନିଶ୍ଚଯଃ
ତିନି ଲୋକର ଚିତ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଉଥିବା ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତି, ଯେଉଁଠି ପ୍ରକାଶ ଦେଇଥାଏ, ଏହି ଅନୁଭୂତି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆସିଲେ, ଏହି ଆତ୍ମା ନିଶ୍ଚୟ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯପଯସାମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଯୋ ରସାନୁଭଵସ୍ ସ୍ଥିତଃ । ଗଵ୍ଯାନାମ୍ ଅବ୍ଧିଜାନାଂ ଚ ସୋ ଽଯମ୍ ଆତ୍ମାସ୍ମି ଭାରତ
ତିନି ଲୋକର ଜଳର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ରସର ଅନୁଭୂତି ଅଛି, ଗାଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସମୁଦ୍ରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଏହି ଆମେ ଆତ୍ମା, ଭାରତ।
ଅନ୍ତସ୍ ସର୍ଵଶରୀରାଣାଂ ଯସ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମୋ ଽନୁଭଵସ୍ ସ ଚ । ମୁକ୍ତୋ ଽନୁଭଵନୀଯେନ ସୋ ଽଯମ୍ ଆତ୍ମାସ୍ମି ସର୍ଵଗଃ
ସମସ୍ତ ଦେହର ଭିତରେ ଯେଉଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନୁଭୂତି ଅଛି, ଯାହା କୌଣସି ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ନୁହେଁ, ସେଇ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଆତ୍ମା ମୁଁ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ସମଗ୍ରପଯସାମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଯଥା ଘୃତମ୍ ଅଵସ୍ଥିତମ୍ । ତଥା ସର୍ଵପଦାର୍ଥାନାଂ ଦେହାନାଂ ଚ ସ୍ଥିତଃ ପରଃ
ଯେପରି ଦୁଧର ଭିତରେ ଘିଅ ଲୁଚିଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଓ ଦେହର ଭିତରେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି।
ସର୍ଵାମ୍ଭୋନିଧିରତ୍ନାନାଂ ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରେ ଯଥା । ତେଜସ୍ ତଥାସ୍ମି ଦେହାନାମ୍ ଅସଂସ୍ଥିତ ଇଵ ସ୍ଥିତଃ
ଯେପରି ସମୁଦ୍ରମଣିର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅଗ୍ନି ଅଛି, ସେପରି ମୁଁ ଦେହମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଅଛି, ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅପରିଚିତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ଯଥା କୁମ୍ଭସହସ୍ରାଣାଂ ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରେ ନଭଃ । ଜଗତ୍ତ୍ରଯଶରୀରାଣାଂ ତଥାତ୍ମାହମ୍ ଅଵସ୍ଥିତଃ
ଯେପରି ହଜାର ଘଡ଼ିର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଆକାଶ ଅଛି, ସେପରି ମୁଁ ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପିଛି।
ମୁକ୍ତାଫଲଶତୌଘାନାଂ ତନ୍ତୁଃ ପ୍ରୋତଵପୁର୍ ଯଥା । ତଥାହଂ ଦେହଲକ୍ଷାଣାଂ ସ୍ଥିତ ଆତ୍ମାସ୍ମ୍ଯ୍ ଅଲକ୍ଷିତଃ
ଯେପରି ଏକ ତାନ୍ତୁ ଶତଶଃ ମୁକ୍ତାମାଳାକୁ ଏକତ୍ର କରିଥାଏ, ସେପରି ମୁଁ ଆତ୍ମା ଅନେକ ଦେହରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛି।
ବ୍ରହ୍ମାଦୌ ତୃଣପର୍ଯନ୍ତେ ପଦାର୍ଥନିକୁରୁମ୍ବକେ । ସତ୍ତାସାମାନ୍ଯମ୍ ଏତଦ୍ ଯତ୍ ତମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅଜଂ ଵିଦୁଃ
ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ଯେଉଁଟି ଏକାଟି ସତ୍ତା ଅଛି, ସେଇ ଅଜନ୍ମା ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣ।
ତଦ୍ ଈଷତ୍ସ୍ଫୁରିତାକାରଂ ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ତିଷ୍ଠତି । ଅହନ୍ତାଦି ଜଗତ୍ତାଦି କ୍ରମେଣ ଭ୍ରମକାରିଣା
ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ ହଳକା କମ୍ପନ ଆକାରରେ ଏକାକି ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି; ଆମ୍ଭି ଭାବ ଓ ଜଗତ୍ ଭାବ ପରିପାଟିରେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଆତ୍ମୈଵେଦଂ ଜଗଦ୍ରୂପଂ ହନ୍ଯତେ ହନ୍ତି ଚାତ୍ର କିମ୍ । ଶୁଭାଶୁଭୈର୍ ଜଗଦ୍ଦୁଃଖୈଃ କିମ୍ ଅସ୍ଯାର୍ଜୁନ ଲିପ୍ଯତେ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଆତ୍ମାର ରୂପ; ଏଠାରେ କିଏ କାହାକୁ ନଷ୍ଟ କରେ କିମ୍ବା କିଏ ନଷ୍ଟ ହୁଏ? ଜଗତର ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଦୁଃଖରେ, ହେ ଅର୍ଜୁନ, ସେ ଆତ୍ମା କେମିତି ଲିପ୍ତ ହେବ?
ପ୍ରତିବିମ୍ବେଷ୍ଵ୍ ଇଵାଦର୍ଶଂ ସମଂ ସାକ୍ଷିଵଦ୍ ଆସ୍ଥିତମ୍ । ନଶ୍ଯତ୍ସୁ ନ ଵିନଶ୍ଯନ୍ତଂ ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସ ପଶ୍ଯତି
ଏକ ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଯେପରି ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆଇନା ଦେଖୁଥିବା ଦ୍ରଷ୍ଟା ଅଟୁଟ ରହେ, ତେଣୁ ଯେଉଁଜଣେ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯାହା ଅନଶ୍ୱର ଅଛି ସେଥିରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଥାଏ, ସେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖିପାରିଥାଏ।
ଇଦଂ ଚାହମ୍ ଇଦଂ ଚାହମ୍ ଇତୀଦଂ କଥ୍ଯତେ ମଯା । ଏଵମ୍ ଆତ୍ମାସି ସର୍ଵାତ୍ମା ମାମ୍ ଏଵଂ ଵିଦ୍ଧି ପାଣ୍ଡଵ
ଏହି ମୁଁ, ଏହି ମୁଁ—ଏଭଳି ମୁଁ କହୁଛି; ଏହିପରି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା। ମୋତେ ଏଭଳି ଜାଣ, ଓ ପାଣ୍ଡବ।
ଇମାସ୍ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ସର୍ଗପ୍ରଲଯଵିକ୍ରିଯାଃ । ଆତ୍ମତନ୍ତୋଶ୍ ଚିତୋ ଽନ୍ତସ୍ସ୍ଥାଃ ପଯସ୍ସ୍ପନ୍ଦା ଇଵାମ୍ବୁଧୌ
ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଆତ୍ମାର ତନ୍ତୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଚିତ୍ତର ଭିତରେ ଅଛି, ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଉପରେ ଉପରେ ଉଠିଥିବା ଭଳି।
ଯଥୋପଲତ୍ଵଂ ଶୈଲାନାଂ ଦାରୁତ୍ଵଂ ଚ ମହୀରୁହାମ୍ । ତରଙ୍ଗାଣାଂ ଜଲତ୍ଵଂ ଚ ପଦାର୍ଥାନାଂ ତଥାତ୍ମତା
ଯେପରି ପାଥରରେ ପାଥରତ୍ୱ, ଗଛରେ କାଠତ୍ୱ, ତରଙ୍ଗରେ ଜଳତ୍ୱ ଅଛି, ସେପରି ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥରେ ଆତ୍ମାର ଗୁଣ ଅଛି।
ସର୍ଵଭୂତସ୍ଥମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ଚାତ୍ମନି । ଯଃ ପଶ୍ଯତି ତଥାତ୍ମାନମ୍ ଅକର୍ତାରଂ ସ ପଶ୍ଯତି
ଯେଉଁଜଣେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆତ୍ମାରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖନ୍ତି, ଏହିପରି ଆତ୍ମାକୁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସତ୍ୟରେ ଦେଖିପାରିଛନ୍ତି ।
ନାନାକାରଵିକାରେଷୁ ତରଙ୍ଗେଷୁ ଯଥା ପଯଃ । କଟକାଦିଷୁ ଵା ହେମ ଭୂତେଷ୍ଵ୍ ଆତ୍ମା ତଥାର୍ଜୁନ
ଯେପରି ଅନେକ ପ୍ରକାରର ତରଙ୍ଗ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପାଣି ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହେ, କିମ୍ବା କଟକ ଆଦି ଗହଣା ରେ ହେମ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହେ, ସେପରି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଭାବେ ଅଛି, ଅର୍ଜୁନ ।
ନାନାତରଙ୍ଗଵୃନ୍ଦାନି ଯଥା ଲୋଲାନି ଵାରିଣି । କଟକାଦୀନି ଵା ହେମ୍ନି ତଥା ଭୂତାନି ଚାତ୍ମନି
ଯେପରି ଜଳରେ ଅନେକ ତରଙ୍ଗ ଚଞ୍ଚଳ ଭାବେ ରହିଥାଏ, କିମ୍ବା ହେମରେ କଟକ ଆଦି ଗହଣା ରହିଥାଏ, ସେପରି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଆତ୍ମାରେ ଅଛନ୍ତି ।
ପଦାର୍ଥଜାତଂ ଭୂତାଦି ବୃହଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଚ ଭାରତ । ଏକମ୍ ଏଵାଖିଲଂ ଵିଦ୍ଧି ପୃଥକ୍ସ୍ଥଂ ନ ମନାଗ୍ ଅପି
ଭାରତ, ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ, ପ୍ରାଣୀ ଓ ବିଶାଳ ବ୍ରହ୍ମ, ଏହା ସବୁକୁ ଏକାଟି ଭାବିବାକୁ ଶିଖ, କିଛି ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ ।
କିଂ ତଦ୍ଭାଵଵିକାରାଣାଂ ଗମ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । କ୍ଵ ତେ ଵାପି ଜଗତ୍ କିଂ ଵା କିଂ ମୁଧା ପରିମୁହ୍ଯସି
ତିନି ଜଗତର ଏହି ଭାବର ବଦଳରେ କିଛି ସତ୍ୟ ଅଛି କି? ସେଗୁଡିକ କେଉଁଠି ଅଛି, କିମ୍ବା ଏହି ଜଗତ କଣ? କାହିଁକି ତୁମେ ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ ଭାବରେ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛ?
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵାଵଗମ୍ଯାନ୍ତର୍ ଭାଵଯିତ୍ଵା ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାଶ୍ ଚରନ୍ତୀହ ସନ୍ତସ୍ ସମରସାଶଯାଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମନରେ ଭଲଭାବେ ବୁଝି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରି, ମୁକ୍ତ ଲୋକମାନେ ଏଠି ଶାନ୍ତ ମନ ଓ ସମତା ଭାବରେ ବାସ କରନ୍ତି।