ଭାଗୋ ଽହମ୍ ଇତି କୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏଷ ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଉଦିତଶ୍ ଚିତେଃ । କୋଟିକୋଟ୍ଯଂଶକଲିତଃ କ ଇଵୈନଂ ପ୍ରତି ଗ୍ରହଃ
'ମୁଁ ଏହାର ଏକ ଅଂଶ' — ଏହି ଭାବ ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; କୋଟି-କୋଟି ଖଣ୍ଡରେ ବିଭକ୍ତ, ଏହାକୁ କିଏ ଧରିପାରିବ?
ଵିକଲ୍ପଭେଦେ ସ୍ଫୁରିତେ ସଂଵିତ୍ସାରମଯାତ୍ମନି । ଵୈଚିତ୍ର୍ଯେଣାଵିଚିତ୍ରେ ଽପି କିମ୍ ଏକତ୍ରାପି ଵୋ ଗ୍ରହଃ
ଯେତେବେଳେ ଚିନ୍ତାର ଭିନ୍ନତା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆତ୍ମାରେ ଦେଖାଯାଏ, ବିବିଧତା ଓ ଅବିବିଧତା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ସ୍ଥାନରେ କଣ ତୁମେ ଏହାକୁ ଧରିପାରିବ?
ଅପୃଥଗ୍ଭୂତ ଏଵୈଷ ପୃଥଗ୍ଭୂତ ଇଵ ସ୍ଥିତଃ । ପୃଥଗ୍ ଅବ୍ଧିର୍ ଅପର୍ଯନ୍ତୋ ନାହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵଗଚ୍ଛତି
ଏହା ଅଲଗା ନୁହେଁ ବୋଲି ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ଅଲଗା ପରି ଲାଗେ; ଅନନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପରି, ଏହା କେବେ ମୁଁ ନୁହେଁ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ।
ଯଥେହାହଂ ତଥେହାସି ଘଟାଦୀହାସ୍ତି ମର୍କଟଃ । ଖମ୍ ଇହୈଵଂ ତଥାମ୍ବ୍ଵାଦି କିମ୍ ଅହନ୍ତାଂ ପ୍ରତି ଗ୍ରହଃ
ଯେପରି ମୁଁ ଏଠି ଅଛି, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛ; ଘଡ଼ି ଏଠି ଅଛି, ବାନର ଏଠି ଅଛି, ଆକାଶ ଏଠି ଅଛି, ପାଣି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛନ୍ତି—ଏଠି 'ମୁଁ' ବୋଲି ଧରିବା କଣ ଅର୍ଥ ରହିଛି?
ଇତି ଜ୍ଞାନାଦ୍ ଵିଭାଗସ୍ଯ ଯୋ ଦ୍ଵୈତସ୍ଯ ପରିକ୍ଷଯଃ । ତ୍ଯାଗସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପଜାଲାନାମ୍ ଅସଂସଙ୍ଗସ୍ ସ କଥ୍ଯତେ
ଏଭଳି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଭେଦର ଶେଷ ହୁଏ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ଶମିତ ହୁଏ; ଚିନ୍ତାର ଜାଲକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା, ଏହିଠାରେ ଅସଙ୍ଗତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସମସ୍ତକଲ୍ପନାଜାଲସ୍ଯେଶ୍ଵରୈକତ୍ଵଭାଵନମ୍ । ଗଲିତଦ୍ଵୈତନିର୍ଭାସମ୍ ଏତଦ୍ ଏଵେଶ୍ଵରାର୍ପଣମ୍
ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାର ଜାଲ ମଧ୍ୟରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଏକତ୍ୱକୁ ଭାବିବା, ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଗଳିଯାଇଛି ଏବଂ କେବଳ ଏକତା ଦେଖାଯାଉଛି—ଏହିଠାରେ ଏହା ହିଁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା।
ଅଭେଦଵଶତୋ ଭେଦୋ ନାମ୍ନୈଵୈଷାଂ ଚିଦାତ୍ମନି । ବୋଧାତ୍ମାଖିଲଶବ୍ଦାର୍ଥଂ ଜଗଦ୍ ଏକଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଏହି ଚେତନାର ଏକତାର ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଉଛି, ସେ କେବଳ ନାମରେ ଅଛି; ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଜ୍ଞାନରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଅହମ୍ ଆଶା ଜଗଦ୍ ଅହଂ ଖମ୍ ଅହଂ କର୍ମ ଚାପ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । କାଲୋ ଽହମ୍ ଅହମ୍ ଅଦ୍ଵୈତଂ ଦ୍ଵୈତଂ ଚାହମ୍ ଅହଂ ଜଗତ୍
ମୁଁ ଆଶା, ମୁଁ ଜଗତ, ମୁଁ ଆକାଶ, ମୁଁ କାର୍ଯ୍ୟ, ମୁଁ ସମୟ; ମୁଁ ଅଦ୍ୱୟତା, ମୁଁ ଦ୍ୱୟତା, ମୁଁ ଏହି ଜଗତ।
ମନ୍ମନା ଭଵ ମଦ୍ଭକ୍ତୋ ମଦ୍ଯାଜୀ ମାଂ ନମସ୍କୁରୁ । ମାମ୍ ଏଵୈଷ୍ଯସି ମତ୍ଵୈଵମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ମତ୍ପରାଯଣଃ
ତୁମର ମନ ମୋତେ ଲଗା, ମୋତେ ଭକ୍ତି କର, ମୋତେ ପୂଜା କର, ମୋତେ ନମସ୍କାର କର; ଏଭଳି ବୁଝି ଏବଂ ଆପଣକୁ ମୋ ପ୍ରତି ଅର୍ପଣ କରିଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବ।
ଦ୍ଵେ ରୂପେ ତଵ ଦେଵେଶ ପରଂ ଚାପରମ୍ ଏଵ ଚ । କୀଦୃଶଂ ତତ୍ କଦା ରୂପଂ ତିଷ୍ଠାମ୍ଯ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ସିଦ୍ଧଯେ
ହେ ଦେବତାଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ତୁମର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି—ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଏକ ଅନୁତ୍କୃଷ୍ଟ; ସେ ଦୁଇଟି ରୂପ କେମିତି ଓ କେବେ ମୁଁ ସେଗୁଡିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସିଦ୍ଧି ପାଇବି?
ସାମାନ୍ଯଂ ପରମଂ ଚୈଵ ଦ୍ଵେ ରୂପେ ଵିଦ୍ଧି ମେ ଽନଘ । ପାଣ୍ଯାଦିଯୁକ୍ତଂ ସାମାନ୍ଯଂ ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାଧରମ୍
ହେ ପାପରହିତ, ମୋର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି — ଏକ ସାଧାରଣ ଓ ଏକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ସାଧାରଣ ରୂପଟି ହେଉଛି, ହାତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ସହିତ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧରିଥିବା।
ପରଂ ରୂପମ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତଂ ଯନ୍ ମମୈକମ୍ ଅନାମଯମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମପରମାତ୍ମାଦିଶବ୍ଦୈର୍ ଏତଦ୍ ଉଦୀର୍ଯତେ
ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପଟି ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଏହା ଏକା ଓ କଷ୍ଟରହିତ। ଏହି ରୂପକୁ 'ବ୍ରହ୍ମ', 'ଆତ୍ମା', 'ପରମାତ୍ମା' ଓ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।
ଯାଵଦ୍ ଅପ୍ରତିବୁଦ୍ଧସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅନାତ୍ମଜ୍ଞତଯା ସ୍ଥିତଃ । ତାଵଚ୍ ଚତୁର୍ଭୁଜାକାରଦେଵପୂଜାପରୋ ଭଵ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ ଓ ଅଜାଗୃତ ଅଛ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାରି ହାତ ଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜା କର।
ତତ୍କ୍ରମାତ୍ ସମ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ ତ୍ଵଂ ତତୋ ଜ୍ଞାସ୍ଯସି ତତ୍ ପରମ୍ । ମମ ରୂପମ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତଂ ଯେନ ଭୂଯୋ ନ ଜାଯସେ
ପରେ, ଦିଅଁ ଦିଅଁ ଜାଗୃତ ହେଲେ, ତୁମେ ମୋର ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପକୁ ଜାଣିପାରିବା, ଯାହା ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହା ଜାଣିଲେ ଆଉ ଜନ୍ମ ହେଉନାହିଁ।
ଯଦି ଵା ଵେଦ୍ଯଵିଜ୍ଞାତୋ ଭଵାଂସ୍ ତଦ୍ ଅରିମର୍ଦନ । ତଂ ମମାତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନଶ୍ ଚାଶୁ ସଂଶ୍ରଯ
ଯଦି ଆପଣ ଜଣାପାରିଛନ୍ତି, ଓ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦଳନ କରିଥିବା, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ମୋର ଆତ୍ମାରେ, ନିଜ ଆତ୍ମାର ଆତ୍ମାରେ ଆଶ୍ରୟ ନିଅନ୍ତୁ।
ଇଦଂ ଚାହମ୍ ଇଦଂ ଚାହମ୍ ଇତି ଯତ୍ ପ୍ରଵଦାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ତଦ୍ ଏତଦ୍ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ତନ୍ ମୁହୁର୍ ଵ୍ଯପଦିଶାମ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଯେତେବେଳେ ମୁଁ କହେ, 'ଏହି ମୁଁ, ଏହି ମୁଁ', ଏହା ଆତ୍ମାର ସାରତ୍ତ୍ୱ। ମୁଁ ବାରମ୍ବାର ଏହିକୁ ଦର୍ଶାଉଛି, ଏହା ଯଥେଷ୍ଟ।
ମନ୍ଯେ ସାଧୋ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽସି ପଦେ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଵାନ୍ ଅସି । ସଙ୍କଲ୍ପୈର୍ ଅଵମୁକ୍ତୋ ଽସି ସତ୍ଯୈକାତ୍ମମଯୋ ଭଵ
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଜାଗିଉଛନ୍ତି; ଉଚ୍ଚ ପଦରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଭାବନାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ଏକତା ରହିଛନ୍ତି।
ସର୍ଵଭୂତସ୍ଥମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ଚାତ୍ମନି । ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଯୋଗଯୁକ୍ତାତ୍ମା ସର୍ଵତ୍ର ସମଦର୍ଶନଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତୁ, ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ। ଯୋଗରେ ଏକତା ରଖି, ସବୁଠାରେ ସମଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତୁ।
ସର୍ଵଭୂତସ୍ଥମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ଯୋ ଭଜତ୍ଯ୍ ଐକ୍ଯମ୍ ଆସ୍ଥିତଃ । ସର୍ଵଥା ଵର୍ତମାନୋ ଽପି ନ ସ ଭୂଯୋ ଽଭିଜାଯତେ
ଯେଉଁଜଣେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଏକତାରେ ଅନୁଭବ କରି, ସେହି ଆତ୍ମାକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବେ ମଧ୍ୟ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ।
ଏକତ୍ଵଂ ସର୍ଵଶବ୍ଦାର୍ଥ ଏକଶବ୍ଦାର୍ଥ ଆତ୍ମତା । ଆତ୍ମାପି ଚ ନ ସନ୍ ନାସଦ୍ ଗତୋ ଯସ୍ଯାଶୁ ତତ୍ ସ ସତ୍
ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଏକତା; 'ଏକ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଆତ୍ମା। ଆତ୍ମା ନା ସତ୍, ନା ଅସତ୍। ଯେଉଁଜଣେ ଏହି ଅନୁଭୂତିକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଏହିଠି ସତ୍ୟ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଚେତସାମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଆଲୋକୋ ଯଃ ପ୍ରକାଶଜଃ । ଅନୁଭୂତିମ୍ ଉପାରୂଢସ୍ ସୋ ଽଯମ୍ ଆତ୍ମେତି ନିଶ୍ଚଯଃ
ତିନି ଲୋକର ଚିତ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଉଥିବା ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତି, ଯେଉଁଠି ପ୍ରକାଶ ଦେଇଥାଏ, ଏହି ଅନୁଭୂତି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆସିଲେ, ଏହି ଆତ୍ମା ନିଶ୍ଚୟ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯପଯସାମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଯୋ ରସାନୁଭଵସ୍ ସ୍ଥିତଃ । ଗଵ୍ଯାନାମ୍ ଅବ୍ଧିଜାନାଂ ଚ ସୋ ଽଯମ୍ ଆତ୍ମାସ୍ମି ଭାରତ
ତିନି ଲୋକର ଜଳର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ରସର ଅନୁଭୂତି ଅଛି, ଗାଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସମୁଦ୍ରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଏହି ଆମେ ଆତ୍ମା, ଭାରତ।
ଅନ୍ତସ୍ ସର୍ଵଶରୀରାଣାଂ ଯସ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମୋ ଽନୁଭଵସ୍ ସ ଚ । ମୁକ୍ତୋ ଽନୁଭଵନୀଯେନ ସୋ ଽଯମ୍ ଆତ୍ମାସ୍ମି ସର୍ଵଗଃ
ସମସ୍ତ ଦେହର ଭିତରେ ଯେଉଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନୁଭୂତି ଅଛି, ଯାହା କୌଣସି ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ନୁହେଁ, ସେଇ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଆତ୍ମା ମୁଁ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ସମଗ୍ରପଯସାମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଯଥା ଘୃତମ୍ ଅଵସ୍ଥିତମ୍ । ତଥା ସର୍ଵପଦାର୍ଥାନାଂ ଦେହାନାଂ ଚ ସ୍ଥିତଃ ପରଃ
ଯେପରି ଦୁଧର ଭିତରେ ଘିଅ ଲୁଚିଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଓ ଦେହର ଭିତରେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି।
ସର୍ଵାମ୍ଭୋନିଧିରତ୍ନାନାଂ ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରେ ଯଥା । ତେଜସ୍ ତଥାସ୍ମି ଦେହାନାମ୍ ଅସଂସ୍ଥିତ ଇଵ ସ୍ଥିତଃ
ଯେପରି ସମୁଦ୍ରମଣିର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅଗ୍ନି ଅଛି, ସେପରି ମୁଁ ଦେହମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଅଛି, ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅପରିଚିତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ଯଥା କୁମ୍ଭସହସ୍ରାଣାଂ ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରେ ନଭଃ । ଜଗତ୍ତ୍ରଯଶରୀରାଣାଂ ତଥାତ୍ମାହମ୍ ଅଵସ୍ଥିତଃ
ଯେପରି ହଜାର ଘଡ଼ିର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଆକାଶ ଅଛି, ସେପରି ମୁଁ ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପିଛି।
ମୁକ୍ତାଫଲଶତୌଘାନାଂ ତନ୍ତୁଃ ପ୍ରୋତଵପୁର୍ ଯଥା । ତଥାହଂ ଦେହଲକ୍ଷାଣାଂ ସ୍ଥିତ ଆତ୍ମାସ୍ମ୍ଯ୍ ଅଲକ୍ଷିତଃ
ଯେପରି ଏକ ତାନ୍ତୁ ଶତଶଃ ମୁକ୍ତାମାଳାକୁ ଏକତ୍ର କରିଥାଏ, ସେପରି ମୁଁ ଆତ୍ମା ଅନେକ ଦେହରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛି।
ବ୍ରହ୍ମାଦୌ ତୃଣପର୍ଯନ୍ତେ ପଦାର୍ଥନିକୁରୁମ୍ବକେ । ସତ୍ତାସାମାନ୍ଯମ୍ ଏତଦ୍ ଯତ୍ ତମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅଜଂ ଵିଦୁଃ
ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ଯେଉଁଟି ଏକାଟି ସତ୍ତା ଅଛି, ସେଇ ଅଜନ୍ମା ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣ।
ତଦ୍ ଈଷତ୍ସ୍ଫୁରିତାକାରଂ ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ତିଷ୍ଠତି । ଅହନ୍ତାଦି ଜଗତ୍ତାଦି କ୍ରମେଣ ଭ୍ରମକାରିଣା
ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ ହଳକା କମ୍ପନ ଆକାରରେ ଏକାକି ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି; ଆମ୍ଭି ଭାବ ଓ ଜଗତ୍ ଭାବ ପରିପାଟିରେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଆତ୍ମୈଵେଦଂ ଜଗଦ୍ରୂପଂ ହନ୍ଯତେ ହନ୍ତି ଚାତ୍ର କିମ୍ । ଶୁଭାଶୁଭୈର୍ ଜଗଦ୍ଦୁଃଖୈଃ କିମ୍ ଅସ୍ଯାର୍ଜୁନ ଲିପ୍ଯତେ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଆତ୍ମାର ରୂପ; ଏଠାରେ କିଏ କାହାକୁ ନଷ୍ଟ କରେ କିମ୍ବା କିଏ ନଷ୍ଟ ହୁଏ? ଜଗତର ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଦୁଃଖରେ, ହେ ଅର୍ଜୁନ, ସେ ଆତ୍ମା କେମିତି ଲିପ୍ତ ହେବ?