ନ ଵିରୌତି ତଥା ରୋଗୀ ନାନର୍ଥଶତଜର୍ଜରଃ । ଅଵିଚାରଵିନଷ୍ଟାତ୍ମା ଯଥାଜ୍ଞଃ ପରିରୋଦିତି
ଯେପରି ରୋଗୀ କିମ୍ବା ଶତଶଃ କଷ୍ଟରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକ ଏତେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦେନି, ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ବିବେକ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ଆତ୍ମାକୁ ହରାଇଛି, ସେ ସବୁଠୁ ଅଧିକ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ କାନ୍ଦେ।
ଵରଂ କର୍ଦମକୀଟତ୍ଵଂ ଶ୍ଵଭ୍ରକଣ୍ଟକତା ଵରମ୍ । ଵରମ୍ ଅନ୍ଧଗୁହାହିତ୍ଵଂ ନ ନରସ୍ଯାଵିଚାରିତା
କାଦଳିର କୀଟ ହେବା ଭଲ, ଗହ୍ବରର କାଂଟା ମଧ୍ୟରେ ରହିବା ଭଲ, ଅନ୍ଧା ଗୁହାରେ ରହିବା ମଧ୍ୟ ଭଲ; କିନ୍ତୁ ଏକ ମଣିଷ ପାଖରେ ବିବେକ ନଥିବା ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଖରାପ।
ସର୍ଵାନର୍ଥନିଜାଵାସଂ ସର୍ଵସାଧୁତିରସ୍କୃତମ୍ । ସର୍ଵଦୌସ୍ସ୍ଥିତ୍ଯସୀମାନ୍ତମ୍ ଅଵିଚାରଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍
ଯେଉଁ ଅବିଚାର ଦୁଃଖର ସମସ୍ତ ଠିକଣା, ସମସ୍ତ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତି ଯାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯାହା ସଦା ଦୁଃଖର ସୀମାନ୍ତ, ସେହି ଅବିଚାରକୁ ସର୍ବଦା ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।
ନିତ୍ଯଂ ଵିଚାରଯୁକ୍ତେନ ଭଵିତଵ୍ଯଂ ମହାତ୍ମନା । ଭଵାନ୍ଧକୂପେ ପତତାଂ ଵିଚାରୋ ହ୍ଯ୍ ଅଵଲମ୍ବନମ୍
ଏକ ଉଚ୍ଚ ମନ୍ତାଳି ମଣିଷ ସଦା ବିଚାରରେ ଲିନ ରହିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ସଂସାର ନାମକ ଅନ୍ଧକୁପରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଚାର ହେଉଛି ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ।
ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ଵିଚାରତଃ । ସଂସାରମୋହଜଲଧେସ୍ ତାରଯେତ୍ ସ୍ଵମନୋମୃଗମ୍
ନିଜେ ନିଜକୁ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଧରି, ଏହି ସଂସାର ମାୟାର ସମୁଦ୍ରକୁ ନିଜ ମନର ମୃଗକୁ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଇପାରିବ।
କୋ ଽହଂ କଥମ୍ ଅଯଂ ଦୋଷସ୍ ସଂସାରାଖ୍ଯ ଉପାଗତଃ । ନ୍ଯାଯେନେତି ପରାମର୍ଶୋ ଵିଚାର ଇତି କଥ୍ଯତେ
‘ମୁଁ କିଏ? ଏହି ସଂସାର ନାମକ ଦୋଷ କିପରି ଆସିଲା?’ — ଏହିପରି ଯୁକ୍ତିସହିତ ଅନ୍ୱେଷଣ କୁ ବିଚାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନ୍ଧାନ୍ଧମୋହମୁଖରଂ ଚିରଂ ଦୁଃଖାଯ କେଵଲମ୍ । କୃତଂ ଶିଲାଯା ହୃଦଯଂ ଦୁର୍ମତେଶ୍ ଚାଵିଚାରିଣଃ
ଯେଉଁମାନେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ପାହାଡ଼ ପରି କଠିନ ହୋଇଥାଏ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଭ୍ରମର କୋଳାହଳରେ ଲମ୍ବା ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବଳ ଦୁଃଖ ମିଳେ।
ଭାଵାଭାଵଗ୍ରହୋତ୍ସର୍ଗଦୃଶାମ୍ ଇହ ହି ରାଘଵ । ନ ଵିଚାରାଦ୍ ଋତେ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାଯତେ ସାଧୁ କିଞ୍ଚନ
ହେ ରାଘବ, ଯେଉଁମାନେ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶକୁ ଦେଖି ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ ଛାଡ଼ି ଏଠାରେ କିଛି ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଵିଚାରାଜ୍ ଜ୍ଞାଯତେ ତତ୍ତ୍ଵଂ ତତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିର୍ ଆତ୍ମନି । ତତୋ ମନସି ଶାନ୍ତେ ତୁ ସର୍ଵଦୁଃଖପରିକ୍ଷଯଃ
ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିପାରିବା; ସତ୍ୟ ଜାଣିଲେ ଆତ୍ମାରେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ; ଏହିପରି ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଶେଷ ହୁଏ।
ସଫଲତା ଫଲତେ ଭୁଵି କର୍ମଣାଂ ପ୍ରକଟତାଂ କିଲ ଗଚ୍ଛତ ଉତ୍ତମାତ୍ । ସ୍ଫୁଟଵିଚାରଦୃଶୈଵ ଵିଚାରିତା ଶମଵତେ ଭଵତେ ଽପି ଵିରୋଚତାମ୍
ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଫଳଦାୟକ ଓ ପ୍ରକାଶମାନ ହୁଏ; ତୁମର ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ଆସୁ, ଏବଂ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉ।
ସନ୍ତୋଷୋ ହି ପରଂ ଶ୍ରେଯସ୍ ସନ୍ତୋଷସ୍ ସୁଖମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ସନ୍ତୁଷ୍ଟଃ ପରମ୍ ଅଭ୍ଯେତି ଵିଶ୍ରାମମ୍ ଅରିସୂଦନ
ସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଭଲ; ସନ୍ତୋଷକୁ ହିଁ ସଉଖ୍ୟ ବୋଲାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ସନ୍ତୋଷ ଅଛି, ସେଠି ମନୁଷ୍ୟ ପରମ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇଁଥାଏ, ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ।
ସନ୍ତୋଷୈଶ୍ଵର୍ଯସୁଖିନାଂ ଚିରଵିଶ୍ରାନ୍ତଚେତସାମ୍ । ସାମ୍ରାଜ୍ଯମ୍ ଅପି ସାଧୂନାଂ ଜରତ୍ତୃଣଲଵାଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ସନ୍ତୋଷ ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ସଉଖ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ମନକୁ ବିଶ୍ରାମ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମିକ ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ମଧ୍ୟ ଶୁଖିଲା ଘାସ ପରି ଅର୍ଥହୀନ ଲାଗେ।
ସନ୍ତୋଷଶାଲିନୀ ବୁଦ୍ଧୀ ରାମ ସଂସାରଵୃତ୍ତିଷୁ । ଵିଷମାସ୍ଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନୁଦ୍ଵିଗ୍ନା ନ କଦାଚନ ଦୂଯତେ
ହେ ରାମ, ସନ୍ତୋଷରେ ଭରିଥିବା ବୁଦ୍ଧି ସଂସାରର ଯେକୌଣସି ଅସୁବିଧାରେ ମଧ୍ୟ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ସନ୍ତୋଷାମୃତପାନେନ ଯେ ପରାଂ ତୃପ୍ତିମ୍ ଆଗତାଃ । ଭୋଗଶ୍ରୀର୍ ଅତୁଲା ତେଷାମ୍ ଏଷା ପ୍ରତିଵିଷାଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ସନ୍ତୋଷର ଅମୃତ ପିଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୃପ୍ତିକୁ ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାପ୍ୟ ଭୋଗ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ତୁଳନାରେ କିଛି ନୁହେଁ।
ନ ତଥା ତର୍ପଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତାଃ ପୀଯୂଷରସଵୀଚଯଃ । ଯଥା ହି ମଧୁରାସ୍ଵାଦସ୍ ସନ୍ତୋଷୋ ଦୋଷନାଶନଃ
ପିୟୂଷ ରସର ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ମନକୁ ତୃପ୍ତି ଦେଇପାରେ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ମଧୁର ସନ୍ତୋଷର ସ୍ୱାଦ ସମସ୍ତ ଦୋଷକୁ ଦୂର କରି ଅଧିକ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ଅପ୍ରାପ୍ତଵାଞ୍ଛାମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ସମତାଂ ଗତଃ । ଅଦୃଷ୍ଟଖେଦାଖେଦୋ ଽନ୍ତସ୍ ସ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଇହୋଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଯେତେ ମିଳିଛି ତାହାରେ ସମଭାବ ରହିଛି, ଭିତରରେ କଷ୍ଟ ଓ ଅସନ୍ତୋଷ ନାହିଁ—ସେଠି ସେଉଁଠି ଲୋକକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଆତ୍ମନାତ୍ମନି ସନ୍ତୋଷଂ ଯାଵଦ୍ ଯାତି ନ ମାନସମ୍ । ଉଦ୍ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଆପଦସ୍ ତାଵଲ୍ ଲତା ଇଵ ମନୋଵନାତ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ମନରେ ଆତ୍ମାରୁ ସନ୍ତୋଷ ଆସିନଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନର ଉର୍ବର ମାଟିରୁ ଲତା ପରି ବାପାଇଁ ବିପଦ ବାରମ୍ବାର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ସନ୍ତୋଷଶୀତଲଂ ଚେତଶ୍ ଶୁଦ୍ଧଵିଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟିଭିଃ । ଭୃଶଂ ଵିକାସମ୍ ଆଯାତି ସୂର୍ଯାଂଶୁଭିର୍ ଇଵାମ୍ବୁଜମ୍
ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଝିବା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯେଉଁ ମନ ସନ୍ତୋଷର ଶୀତଳତାରେ ଥାଏ, ସେହି ମନ ରବିର କିରଣରେ ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମ ପରି ବହୁତ ଉନ୍ନତି ପାଏ।
ଆଶାଵୈଵଶ୍ଯଵିଵଶେ ଚିତ୍ତେ ସନ୍ତୋଷଵର୍ଜିତେ । ମ୍ଲାନେ ଵକ୍ତ୍ରମ୍ ଇଵାଦର୍ଶେ ନ ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରତିବିମ୍ବତି
ଆଶାର ଆକର୍ଷଣ ଓ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ମନ ଯେତେବେଳେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଆସି ପଡ଼ିନଥାଏ, ଯେପରି ମଲିନ ଦର୍ପଣରେ ମ୍ଲାନ ମୁହଁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏନାହିଁ।
ଅଜ୍ଞାନଘନଯାମିନ୍ଯା ସଙ୍କୋଚଂ ନ ନରାମ୍ବୁଜମ୍ । ଯାତ୍ଯ୍ ଅସାଵ୍ ଉଦିତୋ ଯସ୍ଯ ନିତ୍ଯଂ ସନ୍ତୋଷଭାସ୍କରଃ
ଯାହାଙ୍କର ମନରେ ସନ୍ତୋଷର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦା ଉଦୟ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କର ଜୀବନର ପଦ୍ମ ଅଜ୍ଞାନର ଘନ ଅନ୍ଧକାରରେ କେବେ ମୁଲାଏ ନାହିଁ।
ଅକିଞ୍ଚନୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସୌ ଜନ୍ତୁସ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ଯସୁଖମ୍ ଅଶ୍ନୁତେ । ଆଧିଵ୍ଯାଧିଵିନିର୍ମୁକ୍ତଂ ସନ୍ତୁଷ୍ଟଂ ଯସ୍ଯ ମାନସମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ମନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଦୁଃଖ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ, ସେମାନେ କିଛି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟର ସୁଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ନାଭିଵାଞ୍ଛତ୍ଯ୍ ଅସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଯସ୍ ସ ସୋମ୍ଯସ୍ ସଦାଚାରସ୍ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯିଏ ଅପ୍ରାପ୍ତ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେନାହିଁ, ଯାହା ମିଳେ ତାହାକୁ ସହଜରେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଠି ଭଦ୍ର ଓ ସଦାଚାରୀ ଲୋକଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସନ୍ତୋଷପରିତୃପ୍ତସ୍ଯ ମହତଃ ପୂର୍ଣଚେତସଃ । କ୍ଷୀରାବ୍ଧେର୍ ଇଵ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯ ମୁଖେ ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ଵିରାଜତେ
ଯିଏ ସନ୍ତୋଷ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ତୃପ୍ତ, ଯାହାର ମନ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମହାନ, ସେଠାରେ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଏମିତି ଚମକେ, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଦୁଧ ସମୁଦ୍ରର ମୁହଁରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଅଭିଭାସିତା।
ପୂର୍ଣତାମ୍ ଅଲମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵାତ୍ମନା ସ୍ଵଯମ୍ । ପୌରୁଷେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ତୃଷ୍ଣାଂ ସର୍ଵତ୍ର ଵର୍ଜଯେତ୍
ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଜେ ବସି, ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରୟାସରେ ସବୁଠାରେ ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ।
ସନ୍ତୋଷାମୃତପୂର୍ଣସ୍ଯ ସ୍ଵାନ୍ତଶ୍ ଶୀତଲତା ସ୍ଵଯମ୍ । ସ୍ଥୈର୍ଯମ୍ ଆଯାତ୍ଯ୍ ଅରିକ୍ତସ୍ଯ ଶୀତାଂଶୋର୍ ଇଵ ଶାଶ୍ଵତମ୍
ଯାହାର ହୃଦୟ ସନ୍ତୋଷର ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଠାରେ ନିଜେ ଶିତଳତା ଆସେ; ଯିଏ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଠାରେ ଦୃଢତା ଚିରକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରର ଶିତଳତା।
ସନ୍ତୋଷପୁଷ୍ଟମନସଂ ଭୃତ୍ଯା ଇଵ ମହର୍ଦ୍ଧଯଃ । ରାଜାନମ୍ ଉପତିଷ୍ଠନ୍ତେ କିଙ୍କରତ୍ଵମ୍ ଉପାଗତାଃ
ଯାହାର ମନ ସନ୍ତୋଷରେ ପୁଷ୍ଟ, ସେଠାରେ ମହାନ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଦାସୀ ପରି ସେବା କରେ, ଯେପରି ଭୃତ୍ୟମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ସେବନ୍ତି।
ଆତ୍ମନୈଵାତ୍ମନି ସ୍ଵଚ୍ଛେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟେ ପୁରୁଷେ ସ୍ଥିତେ । ପ୍ରଶାମ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଧଯସ୍ ସର୍ଵେ ପ୍ରାଵୃଷୀଵାଶୁ ପାଂସଵଃ
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ପୁରୁଷ ନିଜ ମନରେ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଏବଂ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମାରେ ବସିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଏମିତି ଶୀଘ୍ର ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଧୁଳି ତୁରନ୍ତ ବସିଯାଏ।
ନିତ୍ଯଂ ଶୀତଲଯା ନାମ କଲଙ୍କପରିହୀନଯା । ପୁରୁଷଶ୍ ଶୁଦ୍ଧଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଭାତି ପୂର୍ଣତଯେନ୍ଦୁଵତ୍
ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ସଦା ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଦୋଷରହିତ ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣରେ ଅଟୁଟ ଥାଏ, ସେ ନିର୍ମଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଚମକେ।
ସମତାସୁନ୍ଦରଂ ଵକ୍ତ୍ରଂ ପୁରୁଷସ୍ଯାଵଲୋକଯନ୍ । ତୋଷମ୍ ଏତି ଯଥା ଲୋକୋ ନ ତଥା ଧନସଙ୍ଗମୈଃ
ସମତାର ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଦେଖି ଲୋକମାନେ ଯେପରି ସନ୍ତୋଷ ପାଆନ୍ତି, ସେପରି ଧନ-ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ କେବେ ମିଳେନି।
ସମତଯା ମତଯା ଗୁଣଶାଲିନାଂ ପୁରୁଷରାଡ୍ ଇହ ଯସ୍ ସମଲଙ୍କୃତଃ । ତମ୍ ଅମଲଂ ପ୍ରଣମନ୍ତି ନଭଶ୍ଚରା ଅପି ମହାମୁନଯୋ ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଏଠାରେ ଯିଏ ସମତା ଓ ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧିର ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ସେଇ ନିର୍ମଳ ପୁରୁଷକୁ ଦେବତାମାନେ ଓ ମହାମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି।