ତସ୍ଯାଦ୍ଯ ଯାଵଦ୍ ଅନଘ ପ୍ରଵାହାପତିତେ ନିଜେ । କର୍ମଣ୍ଯ୍ ଅଚଲସଙ୍କାଶଂ ସ୍ଥିରଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଅଵସ୍ଥିତମ୍
ଓ ନିର୍ମଳ, ସେ ଦିନଠୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ମନ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ପାହାଡ଼ ପରି ଅଡ଼ିଆ ରହିଛି, କର୍ମର ଧାରା ଚାଲିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଚଳ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଭଗଵାନ୍ ସ ଯମଃ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଵ୍ରତଂ ପ୍ରତିଚତୁର୍ଯୁଗମ୍ । ତଥାପି କୁରୁତେ ଭୂତଦଲନୋତ୍ଥାଘଶଙ୍କଯା
ପ୍ରଭୁ ଯମ ଚାରିଯୁଗରେ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି; ତଥାପି, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଅପହେଲା କରିଲେ କିଛି ଅନର୍ଥ ହେବାର ଭୟରୁ ସେ ତାଙ୍କ କାମ କରିଥାନ୍ତି।
କଦାଚିଦ୍ ଅଷ୍ଟୌ ଵର୍ଷାଣି ଦଶ ଦ୍ଵାଦଶ ଵାପି ଚ । କଦାଚିତ୍ ପଞ୍ଚ ସପ୍ତାପି କଦାଚିତ୍ ଷୋଡଶାପି ଵା
କେବେ କେବେ ଅଠ ବର୍ଷ, କେବେ ଦଶ ବା ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ; କେବେ ପାଞ୍ଚ ବା ସାତ ବର୍ଷ, ଏବଂ କେବେ କେବେ ଷୋଳ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
ଉଦାସୀନଵଦ୍ ଆସୀନେ ତସ୍ମିନ୍ ନିଯମମ୍ ଆସ୍ଥିତେ । ନ ହିନସ୍ତି ଜଗଜ୍ଜାଲେ ମୃତ୍ଯୁର୍ ଭୂତାନି କାନିଚିତ୍
ଯମ ନିୟମରେ ଲଗ୍ନ ହୋଇ ଉଦାସୀନ ଭାବରେ ବସିଥିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଜାଲରେ ଥିବା କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ କ୍ଷତି କରେନାହିଁ।
ତେନ ନୀରନ୍ଧ୍ରଭୂତୌଘଂ ନିସ୍ସଞ୍ଚାରଂ ମହୀତଲମ୍ । ଭଵତି ପ୍ରାଵୃଷି ସ୍ଵେଦୀ କୁଞ୍ଜକୋ ମଷକୈର୍ ଇଵ
ଏହି କାରଣରେ ପୃଥିବୀ ଏତେ ଜଣେ ଜୀବରେ ଭରିଯାଏ, ଏବଂ ସେମାନେ ଚଳାଚଳ ନ କରି, ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଏକ ଝୋପଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ମାଛିମାନେ ଭିତରେ ଭିତରେ ଥିବା ପରି ହୁଏ।
ଅଥ ତାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ଭୂତାନି ବହୁଯୁକ୍ତିଭିଃ । କ୍ଷପଯନ୍ତି ସୁରା ରାମ ଭୁଵୋ ଭାରନିଵୃତ୍ତଯେ
ତାପରେ, ରାମ, ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ଉପାୟରେ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଜୀବମାନେ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ପୃଥିବୀର ଭାର କମାଇବା ପାଇଁ।
ଏଵଂ ଯମସହସ୍ରାଣି ଵ୍ଯଵହାରଶତାନି ଚ । ସମତୀତାନ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତାନି ଭୂତାନି ଚ ଜଗନ୍ତି ଚ
ଏଭଳି ଭାବରେ ହଜାର ଯମ ଏବଂ ଶତାଧିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି, ଅନେକ ଜୀବ ଏବଂ ଜଗତ ଲୁଚିଯାଇଛି।
ଵୈଵସ୍ଵତୋ ଽଦ୍ଯ ତୁ ଯମୋ ଯ ଏଵ ପିତୃନାଯକଃ । ଅନେନ ତ୍ଵ୍ ଅଧୁନା ସାଧୋ ପରିକ୍ଷୀଣେଷୁ କେଷୁଚିତ୍
ବର୍ତ୍ତମାନ ଯମ ଅର୍ଥାତ୍ ଭୈବସ୍ବତ ଯମ, ଯିଏ ପିତୃମାନଙ୍କର ନେତୃତ୍ୱ କରୁଛନ୍ତି, ସେ ଏବେ ଅନେକ ଜୀବମାନେ କମିଯାଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ଓ ସାଧୁ, ଏହି ସମୟରେ।
ଯୁଗେଷ୍ଵ୍ ଅଘଵିଘାତାଯ ଵର୍ଷାଣି ଦ୍ଵାଦଶାତ୍ମନା । ଵ୍ରତଚର୍ଯେହ କର୍ତଵ୍ଯା ଦୂରାସ୍ତକ୍ରୂରକର୍ମଣା
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ଏଠାରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷର ଏକ ନିୟମିତ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ; ଯେଉଁମାନେ କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ତେନେଯମ୍ ଉର୍ଵୀ ନୀରନ୍ଧ୍ରା ଭୂତୈର୍ ମର୍ତୈର୍ ଅମୃତ୍ଯୁଭିଃ । ଦୀନା ପ୍ରଘନଗୁଲ୍ମେଵ ଭାରଭୂତୈର୍ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏହି କାରଣରୁ, ପୃଥିବୀ ଖାଲି ଗହ୍ୱର ହିନ୍ଦା, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ନହିଁଥିବା ମଣିଷମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ; ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଘନ ଜଙ୍ଗଳର ପରି ଭାର ଉଠାଇଥିବା ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହେବ।
ଭୂର୍ ଭାରପରିଭୂତାଙ୍ଗୀ ହରିଂ ଶରଣମ୍ ଏଷ୍ଯତି । କାନ୍ତା ଦସ୍ଯୁପରାଭୂତା ଦୀନା ପତିମ୍ ଇଵ ପ୍ରିଯମ୍
ପୃଥିବୀ ଏତେ ଭାର ଉଠାଇ ଅତିକ୍ରମିତ ହେଇ, ହରିଙ୍କ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବ; ଯେପରି ଜଣେ ପ୍ରିୟା ନାରୀ ଦସ୍ୟୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖିତ ହେଇ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପତିଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ।
ହରିର୍ ଦେହଦ୍ଵଯେନାଥ ମହୀମ୍ ଅଵତରିଷ୍ଯତି । ଦେଵାଂଶୈର୍ ଅଖିଲୈସ୍ ସାର୍ଧଂ ନରନାଯକତାଂ ଗତୈଃ
ତାପରେ ହରି ଦୁଇଟି ଦେହ ନେଇ ପୃଥିବୀରେ ଅବତରିବେ; ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଅଂଶ ଯେଉଁମାନେ ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାୟକ ଭୂମିକା ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସହିତ ଅବତରିବେ।
ଵସୁଦେଵସୁତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଏକୋ ଵାସୁଦେଵ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ । ଦେହୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ହରେର୍ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପାଣ୍ଡଵୋ ଽର୍ଜୁନଃ
ବସୁଦେବଙ୍କ ପୁଅ, ଯିଏ ବସୁଦେବ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେ ହରିଙ୍କ ଏକ ଦେହ ହେବେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେହ ହେବେ ପାଣ୍ଡବ ଅର୍ଜୁନ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ଧର୍ମପୁତ୍ରୋ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଅମ୍ଭୋଧିମେଖଲାଭୂପଃ ପାଣ୍ଡୋଃ ପୁତ୍ରସ୍ ସ ଧର୍ମଵିତ୍
ଧର୍ମର ପୁଅ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁଅ ଏବଂ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ସମୁଦ୍ରରେ ଘିରା ରାଜ୍ୟର ରାଜା ହେବେ।
ଦୁର୍ଯୋଧନ ଇତି ଖ୍ଯାତସ୍ ତସ୍ଯ ଭ୍ରାତା ପିତୃଵ୍ଯଜଃ । ଭଵିଷ୍ଯତି ଦୃଢଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋ ଭୀମୋ ବଭ୍ରୁର୍ ଅହେର୍ ଇଵ
ଦୁର୍ୟୋଧନ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେ ତାଙ୍କର ଭାଇ, ପିତାମାହଙ୍କ ପୁଅ; ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଦୃଢ଼, ଭୀମ ଅହିର ପରି ପିତଳ ରଙ୍ଗର ହେବେ।
ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ହରତୋର୍ ଉର୍ଵୀଂ ତଯୋସ୍ ସଙ୍ଗ୍ରାମଲାଲସାଃ । ଅଷ୍ଟାଦଶାକ୍ଷୌହିଣ୍ଯୋ ହି ଘଟିଷ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ଭୀଷଣାଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଗ୍ରହୀ ଏହି ଦୁଇଜଣ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଭୂମି ଦଖଲ କରିବେ; ଏଠାରେ ଅଠାର ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ଭୟାନକ ଭାବରେ ମୁକାବିଲା କରିବ।
ତତ୍କ୍ଷଯେଣ ଵିଭାରତ୍ଵଂ ଭୁଵୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ କରିଷ୍ଯତି । ରାଘଵାର୍ଜୁନଦେହେନ ବୃହଦ୍ଗାଣ୍ଡୀଵଧନ୍ଵନା
ସେହି ବିନାଶ ସମୟରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଭୂମିକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିବେ, ବଡ଼ ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦେହରେ ଅବତରିବେ।
ଵିଷ୍ଣୋର୍ ଅର୍ଜୁନନାମାସୌ ପ୍ରାକୃତଂ ଭାଵମ୍ ଆସ୍ଥିତଃ । ହର୍ଷାମର୍ଷାନ୍ଵିତୋ ଦେହୋ ନରଧର୍ମା ଭଵିଷ୍ଯତି
ଅର୍ଜୁନ ନାମରେ ବିଷ୍ଣୁ ସାଧାରଣ ଜନମାନ୍ୟ ଭାବ ନେବେ; ତାଙ୍କର ଦେହ ଆନନ୍ଦ ଓ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇ, ମଣିଷଙ୍କର ଆଚରଣ ଅନୁସରିବ।
ସେନାଦ୍ଵଯଗତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଵଜନାନ୍ ମରଣୋନ୍ମୁଖାନ୍ । ଵିଷାଦମ୍ ଏଷ୍ଯତ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଯୋଗଂ ଯୁଦ୍ଧାଯ ନ କରିଷ୍ଯତି
ସେନାର ଦୁଇ ପାଖରେ ନିଜ ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଅର୍ଜୁନ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯିବେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବେନି।
ତମ୍ ଅର୍ଜୁନାଭିଧଂ ଦେହଂ ପ୍ରାପ୍ତକାର୍ଯୈକସିଦ୍ଧଯେ । ହରିର୍ ବୁଦ୍ଧେନ ଦେହେନ ବୋଧଯିଷ୍ଯତି ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଏକ ଆବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ, ଅର୍ଜୁନ ନାମକ ଦେହକୁ, ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ହରି ଉପଦେଶ ଦେବେ।
ତ୍ଵଂ ମାନୁଷେଣୋପହତାନ୍ତରାତ୍ମା ଵିଷାଦମୋହାଭିଭଵାଦ୍ ଵିସଞ୍ଜ୍ଞଃ । ନଷ୍ଟସ୍ ସ୍ଵମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ପରଂ ପ୍ରକାଶଂ ତଦାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ନନୁ ରାଜସିଂହ
ମାନବୀୟ ସୀମାବଧ୍ଧତାରେ ତୁମର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଆଛନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି, ଦୁଃଖ ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଜ୍ଞାନ ହରାଇଦେଇଛ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛ। ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ତୁମେ ନିଜର ଉତ୍ତମ ପ୍ରଭାକୁ, ନିଜର ସ୍ୱରୂପକୁ ଚିନିପାରୁନାହଁ।
ଅନନ୍ତମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଅନାଦିମଧ୍ଯମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଆଲୋକଯ ସଂଵିଦାତ୍ମନ୍ । ସଂଵିଦ୍ଵପୁସ୍ ସ୍ଫାରମ୍ ଅଲଗ୍ନଦୋଷମ୍ ଅଜୋ ଽସି ନିତ୍ଯୋ ଽସି ନିରାମଯୋ ଽସି
ଅନନ୍ତ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ଆରମ୍ଭ ଓ ମଧ୍ୟ ନଥିବା, ସେହି ଆତ୍ମାକୁ ଜଣା। ଏହା ସଚେତନତାର ସ୍ୱରୂପ, ବିସ୍ତୃତ, ଦୋଷରେ ଅଲଗ୍ନ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଅଜନ୍ମା, ଚିରନ୍ତନ, ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖରହିତ।
ନ ଜାଯତେ ମ୍ରିଯତେ ଵା କଦାଚିନ୍ ନାଯଂ ଭୂତ୍ଵା ଭଵିତା ଵା ନ ଭୂଯଃ । ଅଜୋ ନିତ୍ଯଶ୍ ଶାଶ୍ଵତୋ ଽଯଂ ପୁରାଣୋ ନ ହନ୍ଯତେ ହନ୍ଯମାନେ ଶରୀରେ
ଏହି ଆତ୍ମା କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, କେବେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ। ଏହା ଥିଲା ପରେ ପୁଣି ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ଏହା ଅଜନ୍ମା, ଚିରନ୍ତନ, ସନାତନ ଓ ପୁରାତନ। ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ଯ ଏନଂ ଵେତ୍ତି ହନ୍ତାରଂ ଯଶ୍ ଚୈନଂ ମନ୍ଯତେ ହତମ୍ । ଉଭୌ ତୌ ନ ଵିଜାନୀତୋ ନାଯଂ ହନ୍ତି ନ ହନ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମାକୁ ହନ୍ତା ବୋଲି ଭାବେ, କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ହତ ବୋଲି ଭାବେ, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମା କେହିକୁ ମାରେନାହିଁ, ନାହିଁ ଏହାକୁ କେହି ମାରିପାରେ।
ଅନନ୍ତସ୍ଯୈକରୂପସ୍ଯ ସତସ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମସ୍ଯ ଖାଦ୍ ଅପି । ଆତ୍ମନଃ ପରମେଶସ୍ଯ କିଂ କଥଂ କେନ ହନ୍ଯତେ
ଅସୀମ, ଏକମାତ୍ର, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ କିଏ, କେମିତି, କେଉଁଠି ମାରିପାରିବ?
ନାର୍ଜୁନସ୍ ତ୍ଵଂ ନ ହନ୍ତା ତ୍ଵମ୍ ଅଭିମାନମ୍ ଅଲଂ ତ୍ଯଜ । ଜରାମରଣନିର୍ମୁକ୍ତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମାସି ଶାଶ୍ଵତଃ
ତୁମେ ଅର୍ଜୁନ ନୁହଁ, ତୁମେ କାହାକୁ ମାରୁଥିବା ମଧ୍ୟ ନୁହଁ; ଏହି ଭ୍ରମ ଛାଡ଼। ତୁମେ ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ, ଚିରନ୍ତନ ଆତ୍ମା।
ଯସ୍ଯ ନାହଙ୍କୃତୋ ଭାଵୋ ଯସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିର୍ ନ ଲିପ୍ଯତେ । ହତ୍ଵାପି ସ ଇମାଂଲ୍ ଲୋକାନ୍ ନ ହନ୍ତି ନ ନିବଧ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କର ଆତ୍ମବୋଧ ନାହିଁ, ଯାହାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଅଲିପ୍ତ, ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନଷ୍ଟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନ ସେ ମାରେ, ନ ସେ ବନ୍ଧିବାକୁ ପଡ଼େ।
ଯୈଵ ସଞ୍ଜାଯତେ ସଂଵିଦ୍ ଅନ୍ତସ୍ ସୈଵାନୁଭୂଯତେ । ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇଦଂ ତନ୍ ମେ ଇତ୍ଯ୍ ଅତସ୍ ସଂଵିଦଂ ତ୍ଯଜ
ଯେ ସଚେତନତା ଭିତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠି ଅନୁଭୂତ ହୁଏ; ଏହି ଭାବ—‘ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର’—କୁ ଛାଡ଼।
ଅନଯୈଵ ଚ ଯୁକ୍ତୋ ଽସ୍ମି ନଷ୍ଟୋ ଽସ୍ମୀତି ଚ ଭାରତ । ଅଭିତସ୍ ସୁଖଦୁଃଖାଭ୍ଯାମ୍ ଅଵଶଃ ପରିକୃଷ୍ଯସେ
ଏହି ପରି ନିଜକୁ ଏକାତ୍ମ ଭାବି, 'ମୁଁ ଏକତ୍ରିତ' କିମ୍ବା 'ମୁଁ ହରାଇଯାଇଛି' ଭାବି, ହେ ଭାରତ, ତୁମେ ଚାରିପଟେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଅସହାୟ ଭାବେ ଟାଣିଯାଉଛ।
ସ୍ଵାତ୍ମାଂଶୈଃ କ୍ରିଯମାଣାନି ଗୁଣୈଃ କର୍ମାଣି ଭାଗଶଃ । ଅହଙ୍କାରଵିମୂଢାତ୍ମା କର୍ତାହମ୍ ଇତି ମନ୍ଯତେ
ନିଜ ଆତ୍ମାର ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଗୁଣମାନେ କ୍ରମେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅହଂକାରରେ ମୁହିଯାଇଥିବା ମନୁଷ୍ୟ 'ମୁଁ କରୁଛି' ବୋଲି ଭାବେ।