ଵସ୍ତୁ ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଅଦୃଷ୍ଟଂ ଚ ସ୍ଵପ୍ନେ ସମନୁଭୂଯତେ । ଜୀଵସ୍ଵପ୍ନଂ ଜଗଦ୍ରୂପଂ ଵିଦ୍ଧି ଵେଦ୍ଯଵିଦାଂ ଵର
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଓ ନ ଦେଖାଯାଇଥିବା ବସ୍ତୁ ଦୁହିଁଟି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଜଣେ ଜଣା ଓ ଅଜଣା ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସଂସାରଟି ଜୀବଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ ବୋଲି ଜାଣ।
ଅଜାଗ୍ରଦ୍ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯୋ ଯସ୍ ସୋ ଽଭିଧାନାଦିନା ଵିନା । ନ ସ୍ଵପ୍ନୋ ଭିଦ୍ଯତେ ସ୍ଵସ୍ମାଦ୍ ଅଚ୍ଛାତ୍ ସଂଵିତ୍ତିମାତ୍ରକାତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଜାଗ୍ରତ ଦେଖିବା ନାହିଁ, ନା ନାମ ନା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚିହ୍ନ ଅଛି, ସେଠି ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏକାଟିଏ ଅଛି; ଏହା ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଏହା ପ୍ରକୃତ ପ୍ରଜ୍ଞା ମାତ୍ର, ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ଅଭିନ୍ନ।
ଅନ୍ଯପୂର୍ଵାଭିଧବୃହତ୍ସ୍ଵପ୍ନଂ ପଶ୍ଯତି ନା ଯଥା । ଅପ୍ରାଗ୍ଦୃଷ୍ଟଂ ତଥୈଷା ସ୍ଵଂ ଚେତନଂ ଚିତ୍ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକ ଜହ୍ନ ଦେଖିଥିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିଥିବା କିଛି ଜିନିଷ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ, ସେହିପରି ଏହି ଚେତନା ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ଅନୁଭବ କରିଥିବା କଥାମାନେକୁ ମାତ୍ର ଦେଖେ ।
ପ୍ରାକ୍କୃତା ଵାସନାଦ୍ଯାଶୁ ପୌରୁଷେଣୈଵ ଜୀଯତେ । ହ୍ଯଃକୁକର୍ମାଦ୍ଯ ଯତ୍ନେନ ପ୍ରଯାତି ହି ସୁକର୍ମତାମ୍
ପୂର୍ବରୁ ଗଠିତ ହୋଇଥିବା ଆଦତ ଓ ଭାବନାକୁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଦୂର କରିପାରେ; ଯେପରି ଗତକାଲି କରାଯାଇଥିବା ଖରାପ କାମ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ଆଜି ଭଲ କାମ ହୋଇଯାଏ ।
ମୋକ୍ଷାଦ୍ ଋତେ ନ ଶାମ୍ଯନ୍ତି ଜୀଵାନାଂ ଚକ୍ଷୁରାଦଯଃ । ଉନ୍ମଜ୍ଜନ୍ତି ନିମଜ୍ଜନ୍ତି କେଵଲଂ ଦେଶକାଲତଃ
ମୁକ୍ତି ଛାଡ଼ି ଜୀବମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ବାହାରେ ଆସେ ଓ ପୁଣି ଲୁଚିଯାଏ ।
ଚିତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ କଲନାତ୍ ତସ୍ଯ ଦେହୋ ଽଗ୍ର ଇଵ ତିଷ୍ଠତି । ପଞ୍ଚାତ୍ମା ଭାଵିତୋ ଽସତ୍ଯୋ ମହାଯକ୍ଷଶ୍ ଶିଶୋର୍ ଇଵ
ଚେତନାର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ତାହାର ଦେହ ଏକ ତଥାକଥିତ ବାସ୍ତବ ଦେହ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଗଠିତ ଏହି ଦେହ କଳ୍ପିତ ଓ ଅସତ୍ୟ, ଏହା ଛୁଆଁ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ଯକ୍ଷ ଭଳି ।
ମନୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅହଙ୍କାରସ୍ ତଥା ତନ୍ମାତ୍ରପଞ୍ଚକମ୍ । ଇତି ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦେହୋ ଽସାଵ୍ ଆତିଵାହିକଃ
ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ—ଏହି ଆଠଟି ମିଶି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ 'ବହନ କରୁଥିବା' ଦେହ କୁହାଯାଏ।
ଅମୂର୍ତ ଏଵ ଚିତ୍ତାତ୍ମା ଖତ୍ଵମ୍ ଅସ୍ଯାତିପୀନତା । ଵାତତାସ୍ଯ ମହାଗୁଲ୍ଫୋ ଦେହତାସ୍ଯ ସୁମେରୁତା
ଚିତ୍ତର ସ୍ୱରୂପ ନିରାକାର, କିନ୍ତୁ ଏହାର ବିସ୍ତୃତି ଆକାଶ ପରି; ଏହାର ଚଞ୍ଚଳତା ବାୟୁ ପରି, ଦେହ ଏହାର ବଡ଼ ପାଦ, ଏବଂ ଏହାର ଭାର ଶୁମେରୁ ପର୍ବତ ପରି।
ଦ୍ଵିରଵସ୍ଥଃ କ୍ରମେଣୈଷ ନିରଵସ୍ଥସ୍ ତୁ ମୁକ୍ତିଭାକ୍ । ସୁଷୁପ୍ତତୈକାଵସ୍ଥାସ୍ଯ ଜଡା କ୍ରୋଡୀକୃତୋଦଯା
ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହର ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥା ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ପାଇଁ କୌଣସି ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ; ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଏହାର ଏକମାତ୍ର ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହାର ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏବଂ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ରହିଥାଏ।
ସ୍ଵପ୍ନତାସ୍ଯେତରାଵସ୍ଥା ଦେହପ୍ରତ୍ଯଯଶାଲିନୀ । ଆମୋକ୍ଷଂ ଭ୍ରମତୀହାଯମ୍ ଇତି ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମୈଃ
ଏହାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେହ ସହିତ ଆତ୍ମବୋଧ ଥାଏ; ମୋକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଏଠାରେ ଅଚଳ ଓ ଚଳନଶୀଳ ସମସ୍ତ ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରିବାକୁ ଥାଏ।
କଦାଚିଦ୍ ଧି ସୁଷୁପ୍ତସ୍ଥଃ କଦାଚିତ୍ ସ୍ଵପ୍ନସଂସ୍ଥିତଃ । ଆତିଵାହିକଦେହୋ ଽଯଂ ସର୍ଵସ୍ଯୈଵାଵତିଷ୍ଠତେ
କେବେ କେବେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଓ କେବେ କେବେ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ରହିଥାଏ।
ଯଦା ସୁଷୁପ୍ତଭାଵସ୍ଥୋ ଭାଵିଦୁଃଖପ୍ରବୋଧନଃ । ତଦାକାଶୋପଲସମସ୍ ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଅନୁଦିତାକୃତିଃ
ଯେତେବେଳେ କେହି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଜାଗ୍ରତି ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ସେତେବେଳେ ସେ ଆକାଶରେ ପଥର ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ଆକୃତିରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି।
ସ୍ଥାଵରାଦ୍ଯାସ୍ଵ୍ ଅଵସ୍ଥାସୁ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷଦଶାସୁ ଚ । ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଷ ସୁଷୁପ୍ତସ୍ଥୋ ଘନମୋହଶ୍ ଶିଲାଘନଃ
ସ୍ଥାବର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ଏବଂ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଭଳି ଦଶାରେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଜୀବ ଗଭୀର ମୋହରେ ଶିଳା ଭଳି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ରହିଥାଏ।
ସୁଷୁପ୍ତତାସ୍ଯ ଜଡତା ସ୍ଵପ୍ନୋ ଽସ୍ଯେଯଂ ତୁ ସଂସୃତିଃ । ଯଃ ପ୍ରବୋଧୋ ଽସ୍ଯ ସା ମୁକ୍ତିସ୍ ତଜ୍ ଜାଗ୍ରତ୍ ସା ଚ ତୁର୍ଯତା
ତାଙ୍କର ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ହେଉଛି ମୂର୍ଖତା; ସ୍ୱପ୍ନ ହେଉଛି ଏହି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର; ଜାଗ୍ରତି ହେଉଛି ମୁକ୍ତି; ଏହି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ଚତୁର୍ଥ ଦଶା।
ଜୀଵପ୍ରବୋଧୋ ମୁକ୍ତିର୍ ହି ସା ଚେହ ଦ୍ଵିଵିଧୋଚ୍ଯତେ । ଏକା ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତେତି ଦ୍ଵିତୀଯାଦେହମୁକ୍ତତା
ଆତ୍ମାର ଜାଗୃତିକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲାଯାଏ, ଏହା ଏଠାରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଥାଏ— ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତି, ଆଉ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଦେହ ଛାଡିବା ପରେ ମୁକ୍ତି।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତିର୍ ହି ତୁର୍ଯତ୍ଵଂ ତୁର୍ଯାତୀତଂ ପରଂ ତତଃ । ମୁକ୍ତିର୍ ଜୀଵପ୍ରବୋଧୋ ହି ସ ଚ ବୁଦ୍ଧିପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା, ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା। ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ଆତ୍ମାର ଜାଗୃତି, ଏହା ବୁଦ୍ଧିର ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ମିଳେ।
ଜ୍ଞାନପ୍ରମାଣୋ ଜୀଵୋ ଽନ୍ତର୍ ଯଜ୍ ଜାନାତି ହି ତନ୍ମଯଃ । ଜାନାତୁ ଜ୍ଞପ୍ତିମ୍ ଏଵାତୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ସ ତନ୍ମଯଃ
ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର ମାପ, ଯେଉଁଠି ଯେତେ ଜାଣେ, ସେ ସେଠି ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି, ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣ, ତେବେ ସେ ତାହାରେ ଶୀଘ୍ର ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯିବ।
ପଶ୍ଯତୀମମ୍ ଅଯଂ ଜୀଵସ୍ ସୁଦୀର୍ଘଂ ସ୍ଵପ୍ନଵିଭ୍ରମମ୍ । ମିଥ୍ଯୋଦିତଂ ସ୍ଵହୃଦଯେ ସ୍ଵଚ୍ଛ ଏଵ ଶିଲୀକୃତେ
ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜ ହୃଦୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନର ଭ୍ରମକୁ ଦେଖେ, ଯାହା ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ଉଦ୍ଭବିତ, ଏବଂ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି।
ଜୀଵାଣୋର୍ ଅନ୍ତର୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ନ କିଞ୍ଚିଚ୍ ଚିତ୍କଲାଂ ଵିନା । ତାମ୍ ଏଵାନ୍ଯତଯା ପଶ୍ଯନ୍ ମୁଧୈଵ ପରିଶୋଚତି
ଏହି ଜୀବାଣୁ ଭିତରେ ଚେତନାର ଏକ କିରଣ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ନାହିଁ; ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବି ଦେଖିଲେ ମଣିଷ ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ କରେ।
ଜୀଵାଣୋର୍ ଅନ୍ତର୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ପରମାଦ୍ ଋତେ । ଯତ୍ର ତତ୍ର ଜଗଦ୍ ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଅହୋ ମାଯାଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ଏହି ଜୀବାଣୁ ଭିତରେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ଜଗତ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ମାୟାର ଖେଳ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
ସ୍ଥାଲ୍ଯନ୍ତଃ କ୍ଵଥଦମ୍ବୂନାଂ ଯଥାନ୍ନାନାଂ ଭ୍ରମୋଦଯଃ । ଜୀଵାଣୂନାଂ ତଥା ସ୍ଵାନ୍ତର୍ ମିଥ୍ଯା ସଂସରଣୋଦଯଃ
ଯେପରି ହଣ୍ଡି ଭିତରେ ଗରମ ପାଣିରେ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ ନଡ଼ାଯାଏ, ସେପରି ଜୀବାଣୁମାନଙ୍କ ଭିତରେ ମିଥ୍ୟା ସଂସାର ଚକ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ବନ୍ଧୋ ଽସ୍ଯ ଵାସନାଵତ୍ତ୍ଵଂ ମୋକ୍ଷସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଵାସନାକ୍ଷଯଃ । ଵାସନାତୋ ଽସ୍ଯ ସୌଷୁପ୍ତୀ ସ୍ଵାପ୍ନୀ ଚ ସ୍ଫୁରତି ସ୍ଥିତିଃ
ଏହାର ବନ୍ଧନ ହେଉଛି ଅଭିଳାଷାର ଥିବା; ଅଭିଳାଷା ଶେଷ ହେଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହି ଅଭିଳାଷାରୁ ଏହାର ସୁସୁପ୍ତି ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ।
ଘନଵାସନମୋହୋ ଽଯଂ ସୁଷୁପ୍ତାତ୍ମା ଜଡସ୍ ସ୍ମୃତଃ । ତଦନ୍ତର୍ଭାଵିନା ସ୍ଵପ୍ନେନାଵଶ୍ଯମ୍ଭାଵିନାନ୍ଵିତଃ
ଏହି ଭ୍ରମର ଗାଢ଼ ଆସକ୍ତି ହେଉଛି ସୁସୁପ୍ତିର ଆତ୍ମା, ଯାହାକୁ ଜଡ଼ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଏହି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆସକ୍ତି ମଧ୍ୟରୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ।
ଵାସନାଵେଶନିଦ୍ରାଲୁର୍ ଜୀଵଃ ପଶ୍ଯତି ଵିଭ୍ରମମ୍ । ଯଦାସ୍ଯ ଵାସନାନିଦ୍ରା କ୍ଷୀଯତେ ବୁଧ୍ଯତେ ତଦା
ଆସକ୍ତିର ନିଦ୍ରାରେ ଆବୃତ ହୋଇଥିବା ଜୀବ ଭ୍ରମକୁ ଦେଖେ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଆସକ୍ତିର ନିଦ୍ରା ଶେଷ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ସଚେତନ ହୁଏ।
ଵାସନୋକ୍ତା ଦୃଶ୍ଯରତିର୍ ଦୃଶ୍ଯତ୍ଵଂ ଚ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ହେମ୍ନୀଵ କଟକାଦିତ୍ଵଂ ସର୍ଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନା କ୍ଵଚିତ୍
ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟବସ୍ତୁରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ପ୍ରକୃତରେ କିଛି ନାହିଁ। ଯେପରି ହେମରେ କଙ୍ଗନ ଆଦିର ଆକାର ନାହିଁ, ସେପରି ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
ଅବୋଧାଦ୍ ଏତଦ୍ ଅଭଵଦ୍ ଵିଲୀନଂ ଚେତ୍ ପ୍ରବୋଧତଃ । ତଦ୍ ଵାସ୍ଯଵାସନାଯାସ୍ ତୁ କ୍ଷଯାଦ୍ ଉଦଯ ଏଵ ଵଃ
ଅଜ୍ଞାନରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଲୟ ହୁଏ; ଜ୍ଞାନ ଆସିଲେ ଏହା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ। ତୁମ ପାଇଁ, ଏହାର ଉଦୟ ଓ ନାଶ କେବଳ ଆସକ୍ତିର ଶେଷ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ଘନଂ ସ୍ଵଵାସନାମୋହଂ କ୍ଷପଯିତ୍ଵା ସୁଷୁପ୍ତଗଃ । ତନୁଵାସନତାମ୍ ଏତ୍ଯ ସ୍ଵପ୍ନଂ ପଶ୍ଯତି ସଂସୃତିମ୍
ନିଜର ଗଭୀର ଆଦତ ଓ ମୃଗ୍ୟା ଭ୍ରମକୁ ଦୂର କରି, ମନୁଷ୍ୟ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ; ପରେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆଦତ ଆସିଲେ, ସେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏହି ସଂସାରର ଚିତ୍ରକୁ ଦେଖେ।
ଘନଵାସନମୋହୋ ଽଯଂ ଜୀଵସ୍ ସ୍ଥାଵରତାଦିଭାକ୍ । ମଧ୍ଯସ୍ଥଵାସନସ୍ ତିର୍ଯକ୍ ପୁରୁଷସ୍ ତନୁଵାସନଃ
ଏହି ଗଭୀର ଆଦତ ଓ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଅଚଳ ଜୀବଜନ୍ତୁ ଆଦି ରୂପ ନେଇଥାଏ; ମଧ୍ୟମ ଆଦତ ଥିଲେ, ସେ ପଶୁ ହୁଏ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆଦତ ଥିଲେ, ସେ ମନୁଷ୍ୟ ହୁଏ।
ଯଦାନ୍ତର୍ ଜୀଵିତେନାତ୍ତା ବହିର୍ ଜୀଵା ଘଟାଦଯଃ । ଜୀଵୈକ୍ଯାଦ୍ ଉଭଯୋସ୍ ସତ୍ତା ଗ୍ରାହ୍ଯଗ୍ରାହକଯୋସ୍ ତତଃ
ଯେତେବେଳେ ଭିତରେ ଜୀବ ଜୀବନ ଭାବେ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଓ ବାହାରେ ଘଡ଼ି ଆଦି ଜଡ଼ ବସ୍ତୁ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଜୀବର ଏକତା ଦ୍ୱାରା ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୁଇଟିର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହୁଏ।
ଆତ୍ମନାତ୍ମା ସମାଲୀଢୋ ବହିର୍ ଅନ୍ତର୍ ଯଦା ଚିତା । ତଦା ଗ୍ରାହ୍ଯଗ୍ରହଣଧୀର୍ ମୃଗତୃଷ୍ଣେଵ ସୋଦଯା
ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ନିଜେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ, ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ ଚେତନା ଭାବେ ରହେ, ସେତେବେଳେ ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବୁଝିବା ମନୋଭାବ ମୃଗମରୀଚିକା ପରି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।