ମରିଚସ୍ଯେଵ ଯତ୍ ତୈକ୍ଷ୍ଣ୍ଯଂ ଶୂନ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଇଵ ଖସ୍ଯ ଯତ୍ । ଆତ୍ମନୋ ଵେଦନଂ ତେନ ତଦ୍ ଏଵାନ୍ଯଦ୍ ଇଵାଶ୍ରିତମ୍
ମୃଗମାୟାର ତୀବ୍ରତା ଯେପରି ତାହାର ନିଜ ଗୁଣ, ଆକାଶର ଶୂନ୍ୟତା ଯେପରି ତାହାର ନିଜ ଗୁଣ, ଏହିପରି ଆତ୍ମାର ନିଜ ଅନୁଭୂତିକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବରେ ଧରାଯାଏ, ଯଦିଓ ଏହା ନିଜର ଅନୁଭୂତି ।
ଅତ୍ରୈଵ ନିଶ୍ଚଯଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ନିଯମସ୍ ସୁଦୃଢୀକୃତଃ । ଅନେନେତ୍ଥମ୍ ଅନେନେତ୍ଥଂ ଭାଵ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵିଖଣ୍ଡିତମ୍
ଏଠାରେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟକୁ ବୁଝି, ନିୟମକୁ ଦୃଢ଼ କରିବା ଉଚିତ; 'ଏପରି ହେଉ, ଏପରି ହେଉ' ବୋଲି ଅଟୁଟ ଭାବରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିବା ଦରକାର ।
ସ୍ଵଭାଵେତରନାମାସୌ ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପନିଯାମକଃ । କ୍ଵଚିତ୍ କଦାଚିଦ୍ ଭଵତି ସ୍ଵଭାଵେନୈଵ ନାନ୍ଯଥା
ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ନାମରେ କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସ୍ବଯିଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ। କେବେ କେଉଁଠି ଏହା ସ୍ବଭାବରେ ଘଟେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବରେ କଦାପି ନୁହେଁ।
ଆତ୍ମନୈଵେଦମ୍ ଅଖିଲଂ ସମ୍ପନ୍ନଂ ଦ୍ଵୈତମ୍ ଅଦ୍ଵଯମ୍ । ଷଣ୍ଡୋ ମଧୁରସେନେଵ ମୃଦେଵ ଚ ମହାଘଟଃ
ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଓ ଅଦ୍ୱିତ୍ୱ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସାଧିତ, ଯେପରି ଏକ ଷଣ୍ଡ ଜଣେ ମଧୁର ରସରେ ମିଶିଥିବା, କିମ୍ବା ମହାଘଟ ମାଟିରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା।
ସନ୍ନିଵେଶଵିକାରାଦି ଦେଶକାଲାଦିସମ୍ଭଵାତ୍ । ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ନ ତ୍ଵ୍ ଈଶେ ଦେଶକାଲାଦ୍ଯସମ୍ଭଵାତ୍
ସଂଯୋଜନ, ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଶ, କାଳ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଏହା ଘଟେନାହିଁ, କାରଣ ଦେଶ, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନୁପସ୍ଥିତ।
ଇତଃ ପୁଷ୍ପମ୍ ଇତଃ ପତ୍ତ୍ରମ୍ ଅହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉଦିତୋ ଯଥା । ଷଣ୍ଡେ ସ୍ଵାତ୍ମନି ଵାସନ୍ତୋ ରସୋ ଽଦ୍ଵିତ୍ଵେ ଦ୍ଵିତାଂ ହରନ୍
ଯେପରି ଏଠାରେ ଫୁଲ, ଏଠାରେ ପତ୍ର, ମୁଁ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହିପରି ଷଣ୍ଡ ଜଣଙ୍କର ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବସନ୍ତ ରସ ଅଦ୍ୱିତ୍ୱରେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଆଣି, ଭିନ୍ନତାକୁ ଦୂର କରେ।
ଇତଃ ପଟମ୍ ଇତଃ କୁଡ୍ଯମ୍ ଅହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉଦିତସ୍ ତଥା । ସର୍ଗାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵେ ଦ୍ଵିତ୍ଵମ୍ ଆହରତ୍
ଏଠାରେ କପଡ଼ା, ଏଠାରେ ଦିଵାଲ, ଏମିତି 'ମୁଁ' ଭାବ ଉପଜେ। ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ଆତ୍ମାରେ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ଅତୀତ ବ୍ରହ୍ମରେ, ଦ୍ୱିତୀୟତା କେବଳ ଭାବନାରେ ଆସେ।
ଅଦ୍ଯାଙ୍କୁରୋ ଽହମ୍ ଅଦ୍ଯାର୍କରୁଗ୍ ଅହଂ ତ୍ଵ୍ ଅଦ୍ଯ ଵାରିଦଃ । ଯଥେତି ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଅବ୍ଭାଗସ୍ ତଥାତ୍ମା ସଦସଦ୍ଵପୁଃ
ଆଜି ମୁଁ ଅଙ୍କୁର, ଆଜି ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ, ଆଜି ମୁଁ ମେଘ। ଯେପରି ଜଳ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକାର ନେଇଥାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ସତ୍-ଅସତ୍ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଇତି ଭାଵ୍ଯମ୍ ଅନେନେତ୍ଥମ୍ ଇତି ସର୍ଵେଶ୍ଵରେରିତମ୍ । କ୍ରମଂ ଖଣ୍ଡଯିତୁଂ ଲୋକେ କସ୍ଯ ନାମାସ୍ତି ଶକ୍ତତା
ଏଭଳି ଭାବନା କରିବାକୁ, ସମସ୍ତଙ୍କର ନାଥ ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି। ଏହି ଜଗତରେ କେଉଁଠି ଏହି ଘଟଣାର ଅନୁକ୍ରମକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବାର ଶକ୍ତି କାହା ପାଖରେ ଅଛି?
ଆଦର୍ଶେ ସ୍ଵଚ୍ଛ ଆକାରୋ ନୈଵ ସ୍ଵଃ ପ୍ରତିବିମ୍ବତି । ଵ୍ଯତିରେକାସମ୍ଭଵତଃ କଚତ୍ଯ୍ ଏଵ ତୁ କେଵଲମ୍
ପ୍ରସ୍ତ ଆଇନାରେ ନିଜ ଆକାର ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏନାହିଁ; ଭିନ୍ନତା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କେବଳ ଚମକିବା ରହିଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମଣି ତ୍ଵ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମୈଵ ସ୍ଥିତଃ କଚତି ବିମ୍ବତି । ଦ୍ଵୈତୀଭଵତ୍ଯ୍ ଅଦେହୋ ଽପି ଚିନ୍ମଯତ୍ଵାତ୍ ସ୍ଵଭାଵତଃ
ବ୍ରହ୍ମରେ ନିଜ ଆତ୍ମା ଏକାକି ବସିଥାଏ, ଚମକେ ଏବଂ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ; ଶରୀର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ନିଜ ଗୁଣରୁ, ଦ୍ୱିତୀୟତାର ଭାବ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ।
ଯଦ୍ ଯଥୈଵାତ୍ମକଚନଂ ଚେତିତଂ କଚତାତ୍ମନା । ଅସତ୍ଯମ୍ ଅପି ତନ୍ ନେହ ଵ୍ଯଭିଚାରି କଦାଚନ
ଯେ କିଛି ଏଭଳି ଚମକୁଥିବା ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ସେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭାବରୁ କେବେ ବି ଦୂରେଇ ଯାଏନାହିଁ।
ହେମତ୍ଵକଟକତ୍ଵେ ଦ୍ଵେ ସତ୍ଯାସତ୍ଯସ୍ଵରୂପିଣୀ । ହେମ୍ନି ଭାଣ୍ଡମତୌ ଯଦ୍ଵଚ୍ ଚିତ୍ତ୍ଵାଚିତ୍ତ୍ଵେ ତଥାତ୍ମନି
ସୁନା ଓ କଙ୍ଗଣ ଭାବ ଦୁଇଟି ଏକାଧିକ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ରୂପରେ ଅଛି; ଯେପରି ସୁନାରେ ଭାଣ୍ଡ ଭାବ କଳ୍ପିତ, ସେପରି ଆତ୍ମାରେ ଚେତନା ଓ ଅଚେତନା ଭାବ କଳ୍ପିତ।
ସର୍ଵଗତ୍ଵାଚ୍ ଚିତେଶ୍ ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ନିତ୍ଯଂ ମନସି ଵିଦ୍ଯତେ । ହେମତ୍ଵଂ କଟକସ୍ଯେଵ ଜଡତା ଚ ସ୍ଥିତାନ୍ଯଦା
ଚେତନା ସବୁଠି ରହିଥିବାରୁ, ମନରେ ଚେତନାର ଗୁଣ ସଦା ଅଛି; କଙ୍ଗଣରେ ସୁନା ଭାବ ଯେପରି ଅଛି, ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଜଡତା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅଛି।
ଚିତ୍ତ୍ଵଜାଡ୍ଯାତ୍ମକଂ ଚିତ୍ତଂ ଦୃଢଂ ଭାଵଯତି ସ୍ଵଯମ୍ । ଯଦା ଯଥୈଵ ଯଦ୍ଭାଵଂ ତଦା ଭଵତି ତତ୍ ତଥା
ଚିତ୍ତ ଜିବନ ଓ ଜଡତାର ମିଶ୍ର ଗୁଣରେ ଥିବା, ଏହି ଚିତ୍ତ ନିଜେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାକୁ ଭାବେ, ସେଉଁ ଅବସ୍ଥାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅନୁସ୍ଥାନ କରେ। ଯେଉଁ ସମୟରେ, ଯେଉଁ ଭାବରେ, ଯେଉଁ ଭାବନା କରାଯାଏ, ଏହି ଚିତ୍ତ ସେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହି ଭାବରେ ହୋଇଯାଏ।
କାଲେ କାଲେ ଚିତା ଜୀଵସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯୋ ଽନ୍ଯୋ ଭଵତି ସ୍ଵଯମ୍ । ଭାଵିତାକାରଵାନ୍ ଅନ୍ତର୍ ଵାସନାକଣିକୋଦଯାତ୍
ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ, ଚିତ୍ତ ନିଜେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଜୀବର ରୂପ ନେଇଥାଏ, ଯେଉଁ ଭାବନା ମନରେ ହୁଏ, ସେଉଁ ରୂପ ନେଇଥାଏ। ଏହା ମନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବନାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ସ୍ଵପ୍ନେ ଦୃଷ୍ଟୋ ଯଥା ଗ୍ରାମୋ ଯାତି ସତ୍ଯାତ୍ମତାଂ କ୍ଷଣମ୍ । ଦେହାଦ୍ ଦେହଂ ତଥା ଯାତି ଜୀଵୋ ଽଯଂ ପ୍ରତିଭାତ୍ମକମ୍
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଥିବା ଗ୍ରାମ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଲାଗେ, ଏହିପରି ଏହି ଜୀବ ଦେହରୁ ଦେହକୁ ଯାଏ, ଏହା ଦେଖାଯିବା ଏକ ଭାସ୍ବର ରୂପ ନେଇଥାଏ।
ପ୍ରତିଭାସୋ ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ନରଃ କୁଡ୍ଯଂ ପଟଂ ଭଵେତ୍ । ଭଵତ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯମ୍ ଏଵୈଵଂ ଦେହାଦ୍ ଦେହାନ୍ତରଂ ସ ନଃ
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକ କୁଢ଼ି କିମ୍ବା ପଟ ଦେଖିଥାଏ, ଯାହା କେବଳ ଭାସ୍ବ ଏବଂ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେପରି ଦେହରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯିବା ଆମ ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ଅସତ୍ୟ ଭାସ୍ବ ଅଟେ।
ଅସତ୍ଯମ୍ ଏଵ ମ୍ରିଯତେ ତ୍ଵ୍ ଅସତ୍ଯଂ ଜାଯତେ ପୁନଃ । ଜୀଵସ୍ ସ୍ଵପ୍ରତିଭାସେନ ସ୍ଵପ୍ନଵତ୍ ସ୍ଵାନ୍ଯରୂପଵତ୍
ଅସତ୍ୟ ମାନେ ମାତ୍ର ମରେ, ଏବଂ ଅସତ୍ୟ ମାନେ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଜୀବ ନିଜର ଦେଖାଯିବା ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି ନିଜ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
କାଲେନୈତାଵତା ରୂପମ୍ ଇଦଂ ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ମଯେତ୍ଯ୍ ଅସୌ । ପ୍ରାକୃତଂ ନିଶ୍ଚଯଂ ରୂଢଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵତ୍ ସ୍ଵତଃ
ସମୟ ଆସିଲେ, ‘ଏହା ମୋର’ ବୋଲି ଭାବି, ଏହି ଦେହକୁ ଛାଡିବାକୁ ପଡେ; ଏହିପରି ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରକୃତିକ ଭାବରେ ଏକ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଵସ୍ତୁ ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଅଦୃଷ୍ଟଂ ଚ ସ୍ଵପ୍ନେ ସମନୁଭୂଯତେ । ଜୀଵସ୍ଵପ୍ନଂ ଜଗଦ୍ରୂପଂ ଵିଦ୍ଧି ଵେଦ୍ଯଵିଦାଂ ଵର
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଓ ନ ଦେଖାଯାଇଥିବା ବସ୍ତୁ ଦୁହିଁଟି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଜଣେ ଜଣା ଓ ଅଜଣା ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସଂସାରଟି ଜୀବଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ ବୋଲି ଜାଣ।
ଅଜାଗ୍ରଦ୍ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯୋ ଯସ୍ ସୋ ଽଭିଧାନାଦିନା ଵିନା । ନ ସ୍ଵପ୍ନୋ ଭିଦ୍ଯତେ ସ୍ଵସ୍ମାଦ୍ ଅଚ୍ଛାତ୍ ସଂଵିତ୍ତିମାତ୍ରକାତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଜାଗ୍ରତ ଦେଖିବା ନାହିଁ, ନା ନାମ ନା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚିହ୍ନ ଅଛି, ସେଠି ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏକାଟିଏ ଅଛି; ଏହା ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଏହା ପ୍ରକୃତ ପ୍ରଜ୍ଞା ମାତ୍ର, ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ଅଭିନ୍ନ।
ଅନ୍ଯପୂର୍ଵାଭିଧବୃହତ୍ସ୍ଵପ୍ନଂ ପଶ୍ଯତି ନା ଯଥା । ଅପ୍ରାଗ୍ଦୃଷ୍ଟଂ ତଥୈଷା ସ୍ଵଂ ଚେତନଂ ଚିତ୍ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକ ଜହ୍ନ ଦେଖିଥିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିଥିବା କିଛି ଜିନିଷ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ, ସେହିପରି ଏହି ଚେତନା ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ଅନୁଭବ କରିଥିବା କଥାମାନେକୁ ମାତ୍ର ଦେଖେ ।
ପ୍ରାକ୍କୃତା ଵାସନାଦ୍ଯାଶୁ ପୌରୁଷେଣୈଵ ଜୀଯତେ । ହ୍ଯଃକୁକର୍ମାଦ୍ଯ ଯତ୍ନେନ ପ୍ରଯାତି ହି ସୁକର୍ମତାମ୍
ପୂର୍ବରୁ ଗଠିତ ହୋଇଥିବା ଆଦତ ଓ ଭାବନାକୁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଦୂର କରିପାରେ; ଯେପରି ଗତକାଲି କରାଯାଇଥିବା ଖରାପ କାମ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ଆଜି ଭଲ କାମ ହୋଇଯାଏ ।
ମୋକ୍ଷାଦ୍ ଋତେ ନ ଶାମ୍ଯନ୍ତି ଜୀଵାନାଂ ଚକ୍ଷୁରାଦଯଃ । ଉନ୍ମଜ୍ଜନ୍ତି ନିମଜ୍ଜନ୍ତି କେଵଲଂ ଦେଶକାଲତଃ
ମୁକ୍ତି ଛାଡ଼ି ଜୀବମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ବାହାରେ ଆସେ ଓ ପୁଣି ଲୁଚିଯାଏ ।
ଚିତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ କଲନାତ୍ ତସ୍ଯ ଦେହୋ ଽଗ୍ର ଇଵ ତିଷ୍ଠତି । ପଞ୍ଚାତ୍ମା ଭାଵିତୋ ଽସତ୍ଯୋ ମହାଯକ୍ଷଶ୍ ଶିଶୋର୍ ଇଵ
ଚେତନାର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ତାହାର ଦେହ ଏକ ତଥାକଥିତ ବାସ୍ତବ ଦେହ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଗଠିତ ଏହି ଦେହ କଳ୍ପିତ ଓ ଅସତ୍ୟ, ଏହା ଛୁଆଁ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ଯକ୍ଷ ଭଳି ।
ମନୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅହଙ୍କାରସ୍ ତଥା ତନ୍ମାତ୍ରପଞ୍ଚକମ୍ । ଇତି ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦେହୋ ଽସାଵ୍ ଆତିଵାହିକଃ
ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ—ଏହି ଆଠଟି ମିଶି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ 'ବହନ କରୁଥିବା' ଦେହ କୁହାଯାଏ।
ଅମୂର୍ତ ଏଵ ଚିତ୍ତାତ୍ମା ଖତ୍ଵମ୍ ଅସ୍ଯାତିପୀନତା । ଵାତତାସ୍ଯ ମହାଗୁଲ୍ଫୋ ଦେହତାସ୍ଯ ସୁମେରୁତା
ଚିତ୍ତର ସ୍ୱରୂପ ନିରାକାର, କିନ୍ତୁ ଏହାର ବିସ୍ତୃତି ଆକାଶ ପରି; ଏହାର ଚଞ୍ଚଳତା ବାୟୁ ପରି, ଦେହ ଏହାର ବଡ଼ ପାଦ, ଏବଂ ଏହାର ଭାର ଶୁମେରୁ ପର୍ବତ ପରି।
ଦ୍ଵିରଵସ୍ଥଃ କ୍ରମେଣୈଷ ନିରଵସ୍ଥସ୍ ତୁ ମୁକ୍ତିଭାକ୍ । ସୁଷୁପ୍ତତୈକାଵସ୍ଥାସ୍ଯ ଜଡା କ୍ରୋଡୀକୃତୋଦଯା
ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହର ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥା ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ପାଇଁ କୌଣସି ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ; ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଏହାର ଏକମାତ୍ର ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହାର ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏବଂ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ରହିଥାଏ।
ସ୍ଵପ୍ନତାସ୍ଯେତରାଵସ୍ଥା ଦେହପ୍ରତ୍ଯଯଶାଲିନୀ । ଆମୋକ୍ଷଂ ଭ୍ରମତୀହାଯମ୍ ଇତି ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମୈଃ
ଏହାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେହ ସହିତ ଆତ୍ମବୋଧ ଥାଏ; ମୋକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଏଠାରେ ଅଚଳ ଓ ଚଳନଶୀଳ ସମସ୍ତ ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରିବାକୁ ଥାଏ।