ଏଵଂରୂପେଣ ମନସା ମହାତ୍ମାନୋ ମହାଶଯାଃ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଵିହରନ୍ତି ହି ଯୋଗିନଃ
ଏପରି ମନ ଥିବା ମହାନ ଆତ୍ମା ଓ ଉତ୍ତମ ହୃଦୟ ଥିବା ଯୋଗୀମାନେ, ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ଏହି ସଂସାରରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି ।
ଉଷିତ୍ଵା ସୁଚିରଂ କାଲଂ ଧୀରାସ୍ ତେ ଯାଵଦୀପ୍ସିତମ୍ । ତନୁମ୍ ଅନ୍ତେ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯାନ୍ତି କେଵଲତାଂ ତତାମ୍
ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇଚ୍ଛାମତେ ବଞ୍ଚି, ଶେଷରେ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ।
କୋ ଽହଂ କସ୍ଯ ଚ ସଂସାର ଇତ୍ଯ୍ ଆପଦ୍ଯ୍ ଅପି ଧୀମତା । ଚିନ୍ତନୀଯଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସପ୍ରତୀକାରମ୍ ଆତ୍ମନା
‘ମୁଁ କିଏ? ଏହି ସଂସାର କାହାର?’ — ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ସଚେଷ୍ଟ ଭାବେ ଆତ୍ମ-ଚିନ୍ତନ ଓ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଭାବିବା ଉଚିତ ।
କାର୍ଯସଙ୍କଟସନ୍ଦେହଂ ରାଜା ଜାନାତି ରାଘଵ । ନିଷ୍ଫଲଂ ସଫଲଂ ଵାପି ଵିଚାରେଣୈଵ ନାନ୍ଯଥା
ହେ ରାଘବ, ରାଜା କାହିଁକି କିଛି କାମ ନିଷ୍ଫଳ କିମ୍ବା ସଫଳ ହୁଏ, ଏହା କେବଳ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଜାଣିପାରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ ।
ଵେଦଵେଦାନ୍ତସିଦ୍ଧାନ୍ତସ୍ଥିତଯସ୍ ସ୍ଥିତିକାରଣମ୍ । ନିର୍ଣୀଯନ୍ତେ ଵିଚାରେଣ ଦୀପେନେଵ ଭୁଵୋ ନିଶି
ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ସେଗୁଡିକର ନିଶ୍ଚୟ କାହିଁକି ହେଲା, ଏହି ସବୁକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝିବା ପାଇଁ ବିଚାର ଆବଶ୍ୟକ, ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ରାତିରେ ଭୂମିକୁ ଦେଖାଏ।
ଅନଷ୍ଟମ୍ ଅନ୍ଧକାରେଷୁ ବହୁତେଜସ୍ସ୍ଵ୍ ଅଜିହ୍ମିତମ୍ । ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅପି ଵ୍ଯଵହିତଂ ଵିଚାରଚ୍ ଚାରୁଲୋଚନମ୍
ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ଚକ୍ଷୁ ନିର୍ମଳ ଓ ଧୃଢ଼, ବିଚାରର ଆଲୋକରେ ତାହା ଲୁଚିଥିବା ଜିନିଷକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରେ, ଯେପରି ଏକ ତୀବ୍ର ଆଲୋକ କେବେ ଅନ୍ଧାରେ ହେବା ନାହିଁ।
ଵିଵେକାନ୍ଧୋ ହି ଜାତ୍ଯନ୍ଧଶ୍ ଶୋଚ୍ଯଶ୍ ସର୍ଵସ୍ଯ ଦୁର୍ମତିଃ । ଦିଵ୍ଯଚକ୍ଷୁର୍ ଵିଵେକାତ୍ମା ଜଯତ୍ଯ୍ ଅଖିଲଵସ୍ତୁଷୁ
ଯିଏ ବିଚାର ବିହୀନ, ସେ ଜନ୍ମାନ୍ଧ ମାନେ ଦୟାନୀୟ, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବଳ; କିନ୍ତୁ ବିଚାରର ଆତ୍ମା ଯେଉଁଥିରେ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଉପରେ ବିଜୟୀ ହୁଏ।
ପରମାତ୍ମମଯୀ ପାଲ୍ଯା ମହାନନ୍ଦୈକସାଧନୀ । କ୍ଷଣମ୍ ଏକଂ ପରିତ୍ଯାଜ୍ଯା ନ ଵିଚାରଚମତ୍କୃତିଃ
ଯେଉଁ ବିଚାରର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ପରମାତ୍ମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ମହାନ୍ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ, ଏହାକୁ ସଦା ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଵିଚାରଚାରୁଃ ପୁରୁଷୋ ମହତାମ୍ ଅପି ରୋଚତେ । ପରିପକ୍ଵଂ ଚମତ୍କାରି ସହକାରଫଲଂ ଯଥା
ଯେଉଁ ମଣିଷ ଚିନ୍ତାବିବେକରେ ଶୋଭିତ, ସେ ବଡ଼ ମାନ୍ୟମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ପାଏ, ଯେପରି ଏକ ପକ୍କା ଆମ୍ବ ଫଳ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।
ଵିଚାରକାନ୍ତମତଯୋ ନାନେକେଷୁ ପୁନଃ ପୁନଃ । ପତନ୍ତି ଦୁଃଖଗର୍ତେଷୁ ଜ୍ଞାତୋର୍ଧ୍ଵଗତଯୋ ନରାଃ
ଯେଉଁମାନେ ମନରେ ବିବେକର ଶୋଭା ନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନରେ ଉପରକୁ ବଢ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁଣିପୁଣି ଦୁଃଖର ଗଡ଼ିକୁ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ନ ଵିରୌତି ତଥା ରୋଗୀ ନାନର୍ଥଶତଜର୍ଜରଃ । ଅଵିଚାରଵିନଷ୍ଟାତ୍ମା ଯଥାଜ୍ଞଃ ପରିରୋଦିତି
ଯେପରି ରୋଗୀ କିମ୍ବା ଶତଶଃ କଷ୍ଟରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକ ଏତେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦେନି, ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ବିବେକ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ଆତ୍ମାକୁ ହରାଇଛି, ସେ ସବୁଠୁ ଅଧିକ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ କାନ୍ଦେ।
ଵରଂ କର୍ଦମକୀଟତ୍ଵଂ ଶ୍ଵଭ୍ରକଣ୍ଟକତା ଵରମ୍ । ଵରମ୍ ଅନ୍ଧଗୁହାହିତ୍ଵଂ ନ ନରସ୍ଯାଵିଚାରିତା
କାଦଳିର କୀଟ ହେବା ଭଲ, ଗହ୍ବରର କାଂଟା ମଧ୍ୟରେ ରହିବା ଭଲ, ଅନ୍ଧା ଗୁହାରେ ରହିବା ମଧ୍ୟ ଭଲ; କିନ୍ତୁ ଏକ ମଣିଷ ପାଖରେ ବିବେକ ନଥିବା ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଖରାପ।
ସର୍ଵାନର୍ଥନିଜାଵାସଂ ସର୍ଵସାଧୁତିରସ୍କୃତମ୍ । ସର୍ଵଦୌସ୍ସ୍ଥିତ୍ଯସୀମାନ୍ତମ୍ ଅଵିଚାରଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍
ଯେଉଁ ଅବିଚାର ଦୁଃଖର ସମସ୍ତ ଠିକଣା, ସମସ୍ତ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତି ଯାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯାହା ସଦା ଦୁଃଖର ସୀମାନ୍ତ, ସେହି ଅବିଚାରକୁ ସର୍ବଦା ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।
ନିତ୍ଯଂ ଵିଚାରଯୁକ୍ତେନ ଭଵିତଵ୍ଯଂ ମହାତ୍ମନା । ଭଵାନ୍ଧକୂପେ ପତତାଂ ଵିଚାରୋ ହ୍ଯ୍ ଅଵଲମ୍ବନମ୍
ଏକ ଉଚ୍ଚ ମନ୍ତାଳି ମଣିଷ ସଦା ବିଚାରରେ ଲିନ ରହିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ସଂସାର ନାମକ ଅନ୍ଧକୁପରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଚାର ହେଉଛି ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ।
ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ଵିଚାରତଃ । ସଂସାରମୋହଜଲଧେସ୍ ତାରଯେତ୍ ସ୍ଵମନୋମୃଗମ୍
ନିଜେ ନିଜକୁ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଧରି, ଏହି ସଂସାର ମାୟାର ସମୁଦ୍ରକୁ ନିଜ ମନର ମୃଗକୁ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଇପାରିବ।
କୋ ଽହଂ କଥମ୍ ଅଯଂ ଦୋଷସ୍ ସଂସାରାଖ୍ଯ ଉପାଗତଃ । ନ୍ଯାଯେନେତି ପରାମର୍ଶୋ ଵିଚାର ଇତି କଥ୍ଯତେ
‘ମୁଁ କିଏ? ଏହି ସଂସାର ନାମକ ଦୋଷ କିପରି ଆସିଲା?’ — ଏହିପରି ଯୁକ୍ତିସହିତ ଅନ୍ୱେଷଣ କୁ ବିଚାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନ୍ଧାନ୍ଧମୋହମୁଖରଂ ଚିରଂ ଦୁଃଖାଯ କେଵଲମ୍ । କୃତଂ ଶିଲାଯା ହୃଦଯଂ ଦୁର୍ମତେଶ୍ ଚାଵିଚାରିଣଃ
ଯେଉଁମାନେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ପାହାଡ଼ ପରି କଠିନ ହୋଇଥାଏ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଭ୍ରମର କୋଳାହଳରେ ଲମ୍ବା ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବଳ ଦୁଃଖ ମିଳେ।
ଭାଵାଭାଵଗ୍ରହୋତ୍ସର୍ଗଦୃଶାମ୍ ଇହ ହି ରାଘଵ । ନ ଵିଚାରାଦ୍ ଋତେ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାଯତେ ସାଧୁ କିଞ୍ଚନ
ହେ ରାଘବ, ଯେଉଁମାନେ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶକୁ ଦେଖି ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ ଛାଡ଼ି ଏଠାରେ କିଛି ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଵିଚାରାଜ୍ ଜ୍ଞାଯତେ ତତ୍ତ୍ଵଂ ତତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିର୍ ଆତ୍ମନି । ତତୋ ମନସି ଶାନ୍ତେ ତୁ ସର୍ଵଦୁଃଖପରିକ୍ଷଯଃ
ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିପାରିବା; ସତ୍ୟ ଜାଣିଲେ ଆତ୍ମାରେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ; ଏହିପରି ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଶେଷ ହୁଏ।
ସଫଲତା ଫଲତେ ଭୁଵି କର୍ମଣାଂ ପ୍ରକଟତାଂ କିଲ ଗଚ୍ଛତ ଉତ୍ତମାତ୍ । ସ୍ଫୁଟଵିଚାରଦୃଶୈଵ ଵିଚାରିତା ଶମଵତେ ଭଵତେ ଽପି ଵିରୋଚତାମ୍
ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଫଳଦାୟକ ଓ ପ୍ରକାଶମାନ ହୁଏ; ତୁମର ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ଆସୁ, ଏବଂ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉ।
ସନ୍ତୋଷୋ ହି ପରଂ ଶ୍ରେଯସ୍ ସନ୍ତୋଷସ୍ ସୁଖମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ସନ୍ତୁଷ୍ଟଃ ପରମ୍ ଅଭ୍ଯେତି ଵିଶ୍ରାମମ୍ ଅରିସୂଦନ
ସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଭଲ; ସନ୍ତୋଷକୁ ହିଁ ସଉଖ୍ୟ ବୋଲାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ସନ୍ତୋଷ ଅଛି, ସେଠି ମନୁଷ୍ୟ ପରମ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇଁଥାଏ, ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ।
ସନ୍ତୋଷୈଶ୍ଵର୍ଯସୁଖିନାଂ ଚିରଵିଶ୍ରାନ୍ତଚେତସାମ୍ । ସାମ୍ରାଜ୍ଯମ୍ ଅପି ସାଧୂନାଂ ଜରତ୍ତୃଣଲଵାଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ସନ୍ତୋଷ ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ସଉଖ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ମନକୁ ବିଶ୍ରାମ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମିକ ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ମଧ୍ୟ ଶୁଖିଲା ଘାସ ପରି ଅର୍ଥହୀନ ଲାଗେ।
ସନ୍ତୋଷଶାଲିନୀ ବୁଦ୍ଧୀ ରାମ ସଂସାରଵୃତ୍ତିଷୁ । ଵିଷମାସ୍ଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନୁଦ୍ଵିଗ୍ନା ନ କଦାଚନ ଦୂଯତେ
ହେ ରାମ, ସନ୍ତୋଷରେ ଭରିଥିବା ବୁଦ୍ଧି ସଂସାରର ଯେକୌଣସି ଅସୁବିଧାରେ ମଧ୍ୟ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ସନ୍ତୋଷାମୃତପାନେନ ଯେ ପରାଂ ତୃପ୍ତିମ୍ ଆଗତାଃ । ଭୋଗଶ୍ରୀର୍ ଅତୁଲା ତେଷାମ୍ ଏଷା ପ୍ରତିଵିଷାଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ସନ୍ତୋଷର ଅମୃତ ପିଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୃପ୍ତିକୁ ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାପ୍ୟ ଭୋଗ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ତୁଳନାରେ କିଛି ନୁହେଁ।
ନ ତଥା ତର୍ପଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତାଃ ପୀଯୂଷରସଵୀଚଯଃ । ଯଥା ହି ମଧୁରାସ୍ଵାଦସ୍ ସନ୍ତୋଷୋ ଦୋଷନାଶନଃ
ପିୟୂଷ ରସର ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ମନକୁ ତୃପ୍ତି ଦେଇପାରେ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ମଧୁର ସନ୍ତୋଷର ସ୍ୱାଦ ସମସ୍ତ ଦୋଷକୁ ଦୂର କରି ଅଧିକ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ଅପ୍ରାପ୍ତଵାଞ୍ଛାମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ସମତାଂ ଗତଃ । ଅଦୃଷ୍ଟଖେଦାଖେଦୋ ଽନ୍ତସ୍ ସ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଇହୋଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଯେତେ ମିଳିଛି ତାହାରେ ସମଭାବ ରହିଛି, ଭିତରରେ କଷ୍ଟ ଓ ଅସନ୍ତୋଷ ନାହିଁ—ସେଠି ସେଉଁଠି ଲୋକକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଆତ୍ମନାତ୍ମନି ସନ୍ତୋଷଂ ଯାଵଦ୍ ଯାତି ନ ମାନସମ୍ । ଉଦ୍ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଆପଦସ୍ ତାଵଲ୍ ଲତା ଇଵ ମନୋଵନାତ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ମନରେ ଆତ୍ମାରୁ ସନ୍ତୋଷ ଆସିନଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନର ଉର୍ବର ମାଟିରୁ ଲତା ପରି ବାପାଇଁ ବିପଦ ବାରମ୍ବାର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ସନ୍ତୋଷଶୀତଲଂ ଚେତଶ୍ ଶୁଦ୍ଧଵିଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟିଭିଃ । ଭୃଶଂ ଵିକାସମ୍ ଆଯାତି ସୂର୍ଯାଂଶୁଭିର୍ ଇଵାମ୍ବୁଜମ୍
ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଝିବା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯେଉଁ ମନ ସନ୍ତୋଷର ଶୀତଳତାରେ ଥାଏ, ସେହି ମନ ରବିର କିରଣରେ ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମ ପରି ବହୁତ ଉନ୍ନତି ପାଏ।
ଆଶାଵୈଵଶ୍ଯଵିଵଶେ ଚିତ୍ତେ ସନ୍ତୋଷଵର୍ଜିତେ । ମ୍ଲାନେ ଵକ୍ତ୍ରମ୍ ଇଵାଦର୍ଶେ ନ ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରତିବିମ୍ବତି
ଆଶାର ଆକର୍ଷଣ ଓ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ମନ ଯେତେବେଳେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଆସି ପଡ଼ିନଥାଏ, ଯେପରି ମଲିନ ଦର୍ପଣରେ ମ୍ଲାନ ମୁହଁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏନାହିଁ।
ଅଜ୍ଞାନଘନଯାମିନ୍ଯା ସଙ୍କୋଚଂ ନ ନରାମ୍ବୁଜମ୍ । ଯାତ୍ଯ୍ ଅସାଵ୍ ଉଦିତୋ ଯସ୍ଯ ନିତ୍ଯଂ ସନ୍ତୋଷଭାସ୍କରଃ
ଯାହାଙ୍କର ମନରେ ସନ୍ତୋଷର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦା ଉଦୟ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କର ଜୀବନର ପଦ୍ମ ଅଜ୍ଞାନର ଘନ ଅନ୍ଧକାରରେ କେବେ ମୁଲାଏ ନାହିଁ।