ପୂର୍ଣାତ୍ମକମ୍ ଇଦଂ ପୂର୍ଣଂ ପୂର୍ଣାତ୍ ପୂର୍ଣଂ ପ୍ରପୂର୍ଯତେ । ପୂର୍ଣେନ ପୂରିତଂ ପୂର୍ଣଂ ସ୍ଥିତା ପୂର୍ଣୈଵ ପୂର୍ଣତା
ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱଭାବର, ପୂର୍ଣ୍ଣରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରିଯାଏ; ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ସଦା ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଥାଏ—ପୂର୍ଣ୍ଣତାର ଏହି ହିଁ ଧର୍ମ।
ଲୀଲଯେଦଂ ତୁ ପୃଚ୍ଛାମି ଭୂଯୋ ବୋଧାଭିଵୃଦ୍ଧଯେ । ବାଲସ୍ଯେଵ ପିତା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନ ରୋଷଂ କର୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି
ମୁଁ ଏହାକୁ ଆଉଥରି ଖେଳରେ ପଚାରୁଛି, ଜ୍ଞାନର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ; ଜେପରି ଏକ ପିତା ନିଜ ଶିଶୁକୁ କରେ, ଏ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ତୁମେ କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଚକ୍ଷୁସ୍ ସ୍ପର୍ଶନଂ ଚ ରସନଂ ଘ୍ରାଣମ୍ ଏଵ ଚ । ଵିଦ୍ଯମାନମ୍ ଅପି ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଦୃଶ୍ଯମାନମ୍ ଅପି ସ୍ଫୁଟମ୍
ଶ୍ରବଣ, ଦୃଷ୍ଟି, ସ୍ପର୍ଶ, ରସନା ଓ ଘ୍ରାଣ—ଏଗୁଡିକ ଅଛି ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏ ବ୍ରହ୍ମନ୍—
କଥଂ ମୃତସ୍ଯୈଵ ଜନ୍ତୋର୍ ଵିଷଯଂ ସ୍ଵଂ ନ ପଶ୍ଯତି । ଜୀଵତଶ୍ ଚ କଥଂ ସର୍ଵଂ ଵିଷଯଂ ସ୍ଵଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ମୃତ ଜନ୍ତୁ କିପରି ନିଜର ବସ୍ତୁଗୁଡିକୁ ଦେଖିପାରେନି, ଏବଂ ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖିପାରେ?
କଥଂ ଘଟାଦି ବାହ୍ଯସ୍ଥମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଜଡାନ୍ଯ୍ ଅପି । ଶରୀରେ ଽନୁଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃ ପୁନର୍ ନାନୁଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପି
ବାହାରେ ଘଟ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଡ୍ ବସ୍ତୁ ଭଳି ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ, ଯଦିଓ ଜଡ୍, ଶରୀର ଭିତରେ କିପରି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ତେବେ ବାହାରେ କିପରି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ?
ଅଯଶ୍ଶଲାକୋପମଯୋର୍ ଘଟାଦୀନ୍ଦ୍ରିଯଯୋଃ କିଲ । ଅଶ୍ଲିଷ୍ଟଯୋର୍ ନୀରସଯୋଃ କଥଂ ସତ୍ତୋଦିତା ମିଥଃ
ଘଟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭଳି ଦୁଇଟି ଲୋହା ଶଳାକା, ଯେଉଁମାନେ ଏକାଉଁଠି ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ମଧୁରତା ନଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ସତ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ?
ଜାନନ୍ନ୍ ଅପି ଯଦ୍ ଏତତ୍ ତ୍ଵାଂ ଵିଶେଷାଶଙ୍କଯା ପୁନଃ । ପୃଚ୍ଛାମି ତଦ୍ ଅଶେଷେଣ କଥଯାଶ୍ଵ୍ ଅନୁକମ୍ପଯା
ମୁଁ ଏହା ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜେ ନିଜେ ଦ୍ୱିଧାରେ ପୁନି ପଚାରୁଛି; ଦୟାକରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦିଅ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଅପି ଚିତ୍ତାଦି ଘଟାଦ୍ଯ୍ ଅପି ନ କିଞ୍ଚନ । ପୃଥକ୍ ସମ୍ଭଵତୀହାଙ୍ଗ ନିର୍ମଲାଚ୍ ଚେତନାଦ୍ ଋତେ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଚିତ୍ତ ଓ ଘଟ ଭଳି ବସ୍ତୁଗୁଡିକ ନିଜେ ନିଜେ କିଛି ନୁହେଁ; ସେମାନେ ଏଠାରେ ଅଲଗା ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଛଡା।
ଗଗନାଦ୍ ଅପି ଯାଚ୍ଛା ଚିତ୍ ତଯା ରୂପଂ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମନା । ଚିତ୍ତ୍ଵାତ୍ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକତ୍ଵେନ ଭାଵଵୃତ୍ତ୍ଯୈଵ ଭାଵିତମ୍
ଆକାଶରୁ ମଧ୍ୟ ଚେତନା ନିଜର ଆକୃତିକୁ ନିଜେ ନେଇଥାଏ; ମନର ଗୁଣରୁ, ଯାହା ପୁର୍ୟଷ୍ଟକ ଭାବରେ ଅଛି, ଭାବନାର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଗଠିତ ହୁଏ।
ତଦ୍ ଏଵେଦଂ ପ୍ରକୃତିତାଂ ଗତଂ ଜଗଦ୍ ଅଵସ୍ଥିତମ୍ । ତସ୍ଯାଵଯଵଜାତଂ ତଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଦି ଘଟାଦି ଚ
ଏହି ଜଗତ ନିଜର ସ୍ୱଭାବକୁ ପାଇଁ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି; ଏହାର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେପରିକି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଘଟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ।
ପୁର୍ଯଷ୍ଟକତ୍ଵମ୍ ଆଯାତଂ ଯଚ୍ ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ସ୍ଵ ଏଵାଵଯଵସ୍ ତସ୍ମିନ୍ ଘଟାଦି ପ୍ରତିବିମ୍ବତି
ମନର ତତ୍ତ୍ୱ ନିଜର ସ୍ୱଭାବରୁ ପୁର୍ୟଷ୍ଟକ ଭାବକୁ ପାଇଛି; ଏହାର ନିଜ ଅଂଶ ଘଟ ଓ ଏପରି ଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବରେ ଏହାର ଭିତରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ।
ଜଗତ୍ସହସ୍ରନିର୍ମାଣମହିମ୍ନାଂ ଦର୍ପଣସ୍ଯ ମେ । ପୁର୍ଯଷ୍ଟକସ୍ଯ ଭଗଵନ୍ ରୂପଂ କଥଯ କୀଦୃଶମ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଏହି ପୁର୍ୟଷ୍ଟକର ଆକୃତି ବର୍ଣ୍ନନା କର, ଯାହା ଦର୍ପଣ ପରି ହଜାର ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ଶକ୍ତି ରଖିଛି।
ଅନାଦ୍ଯନ୍ତଜଗଦ୍ବୀଜଂ ଯଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତି ନିରାମଯମ୍ । ଭାରୂପଂ ଶୁଦ୍ଧଚିନ୍ମାତ୍ରଂ କଲାକଲନଵର୍ଜିତମ୍
ଯେହିଁ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ସେଇ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ଅଟୁଟ ଓ ନିର୍ମଳ ଚେତନା, ଦୁଃଖ ରହିତ ଓ ଭାରି ତଥା କୌଣସି ଭିନ୍ନତା କିମ୍ବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ନଥିବା।
କଲନୋନ୍ମୁଖତାଂ ଯାତଂ ସତ୍ ତଜ୍ ଜୀଵ ଇତି ସ୍ମୃତଃ । ସ ଜୀଵଃ ଖଲୁ ଦେହେ ଽସ୍ମିଂଶ୍ ଚିନୋତି ସ୍ପନ୍ଦତେ ସ୍ଫୁଟମ୍
ଯେତେବେଳେ ସେ ସତ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଜୀବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଜୀବ ଏହି ଦେହରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ ଓ କମ୍ପିତ ହୁଏ।
ଅହମ୍ଭାଵାଦ୍ ଅହଙ୍କାରୋ ମନନାନ୍ ମନ ଉଚ୍ଯତେ । ବୋଧନିଶ୍ଚଯତୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଇନ୍ଦ୍ରଦୃଷ୍ଟେସ୍ ତଥେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍
‘ମୁଁ’ ଭାବରୁ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଚିନ୍ତା କରିବାରୁ ମନ ହୁଏ; ବୁଝିବା ଓ ନିଶ୍ଚୟ କରିବାରୁ ବୁଦ୍ଧି ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିବାରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଦେହଭାଵନଯା ଦେହୋ ଘଟଭାଵନଯା ଘଟଃ । ଏଷ ଏଵଂସ୍ଵଭାଵାତ୍ମା ଜୀଵଃ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଦେହ ଭାବନାରୁ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଘଟ ଭାବନାରୁ ଘଟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପରି ଜୀବର ଏହି ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ତାହାକୁ ପୁର୍ୟଷ୍ଟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଜ୍ଞତ୍ଵକର୍ତୃତ୍ଵଭୋକ୍ତୃତ୍ଵସାକ୍ଷିତ୍ଵାଦ୍ଯଭିମାନିନୀ । ଯା ସଂଵିଜ୍ ଜୀଵ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତା ତଦ୍ ଧି ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ଵିଦୁଃ
ଯେ ସଚେତନା ନିଜକୁ ଜଣାଇବା, କରିବା, ଉପଭୋଗ କରିବା, ଦେଖିବା ଭଳି ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ, ସେହି ସଚେତନାକୁ 'ଜୀବ' କୁହାଯାଏ; ଏହି ଜୀବକୁ ପୁର୍ୟଷ୍ଟକ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଏହି ଅର୍ଥକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବୁଝନ୍ତି।
କାଲେ କାଲେ ସ୍ଵତୋ ଜୀଵସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯୋ ଽନ୍ଯୋ ଭଵତି ସ୍ଵତଃ । ଭାଵିତାକାରିତାନନ୍ତଵାସନାକଣିକୋଦଯାତ୍
ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ, ଜୀବ ନିଜରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ; ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଭାବିଥିବା ଓ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ଅନେକ ଅନୁଭୂତି ଉପଜିବାରୁ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ।
ପୁର୍ଯଷ୍ଟକସ୍ଵଭାଵେନ କାଲେନାକାରମ୍ ଋଚ୍ଛତି । ଵାସନାଵଶତସ୍ ସେକାଦ୍ ବୀଜଂ ପଲ୍ଲଵତାମ୍ ଇଵ
ପୁର୍ୟଷ୍ଟକର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, ସମୟକ୍ରମେ ଏହା ଆକାର ନେଇଥାଏ; ଅନୁଭୂତିର ପ୍ରଭାବରେ, ଏହା ଏକ ମାଞ୍ଚି ମାନେ ମାଞ୍ଚି ଅଙ୍କୁରିତ ହେବା ପରି ବିକାଶ ପାଏ।
ଆକାରୋ ଽହଂ ଶରୀରାଦି ସ୍ଥାଵରାଦି ସୁରାଦି ଵା । ନାହମ୍ ଆଦ୍ଯଶ୍ ଚିଦାତ୍ମେତି ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନେ ନିମଜ୍ଜତି
ଆକାର ମାନେ 'ମୁଁ', ଯେଉଁଠି ଶରୀର, ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ, କିମ୍ବା ଦେବତା ଭଳି ଅନେକ ରୂପ ରହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ 'ମୁଁ ମୂଳ ସଚେତନା' ଭାବର ଅସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ତରେ ଲୁଚିଯାଏ।
ଭ୍ରମତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଜଗଜ୍ ଜୀଵୋ ଵାସନାଵେଲ୍ଲିତଶ୍ ଚିରମ୍ । ଊର୍ଧ୍ଵାଧୋଗମନୈର୍ ଅବ୍ଧୌ କାଷ୍ଠଂ ଵୀଚିହତଂ ଯଥା
ଏଭଳି, ଜୀବ ଜଗତରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ନିଜ ଚିତ୍ତର ଆଗ୍ରହର ତରଙ୍ଗରେ ଉଠୁଥିବା ଏକ କାଠ ଖଣ୍ଡ ଭଳି ଉପର-ନିମ୍ନ ହେଇ ଭୂଲିଉଠେ ।
କଶ୍ଚିତ୍ ସାତ୍ତ୍ଵିକଜାତିତ୍ଵାଦ୍ ଭଵବନ୍ଧାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ । ବୁଦ୍ଧ୍ଵାତ୍ମାନଂ ସ୍ଵମ୍ ଅଭ୍ଯେତି ପଦମ୍ ଆଦ୍ଯନ୍ତଵର୍ଜିତମ୍
କେହି କେହି ଜଣେ ଶୁଧ୍ଧ ସ୍ୱଭାବର ଅଧିକତାରୁ, ସଂସାରର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପରେ, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣି, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା ଦେବୀ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ।
କଶ୍ଚିତ୍ କାଲେନ ବହୁନା ଭୁକ୍ତଯୋନିଗଣାନ୍ତରଃ । ଆତ୍ମଜ୍ଞାନଵଶାଦ୍ ଏତି ପରମଂ ପଦମ୍ ଆତ୍ମନଃ
କେହି ଜଣେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅନେକ ଜନ୍ମ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦେହ ଭୋଗିବା ପରେ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ ନିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥିତିକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି ।
ଏଵମ୍ଭୂତସ୍ ସ ସୁମତେ ଜୀଵୋ ଯାତଶ୍ ଶରୀରତାମ୍ । ନେତ୍ରାଦିନା ଘଟାଦ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଯଥା ଵେତ୍ତି ତଥା ଶୃଣୁ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏଭଳି ଜୀବ ଶରୀର ପାଇଁ ପ୍ରବେଶ କରି, ନେତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଘଡ଼ ଭିତରେ ଯେପରି ଜିନିଷ ଦେଖିବାକୁ ସମର୍ଥ ହୁଏ, ଏହା କିପରି ଘଟେ ତାହା ଶୁଣ ।
ଚିତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ କଲନାତ୍ ତସ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରଯାତସ୍ଯ ଜୀଵତାମ୍ । ମନଷ୍ଷଷ୍ଠେନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମୋ ଦେହୋ ଽଗ୍ର ଇଵ ତିଷ୍ଠତି
ମନର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଜୀବନରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ମନ ଓ ଛଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏକଠା ହୋଇ ଦେହର ଆଗରେ ଗଛର ଅଗ୍ର ଭଳି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ପଦାର୍ଥଦେହେ ଦେହେନ ସ୍ଵେ ପତତ୍ଯ୍ ଅକ୍ଷିରୂପିଣା । ତଦା ତଜ୍ ଜୀଵସଂସ୍ପର୍ଶାଜ୍ ଜୀଵାତ୍ମୈକତ୍ଵମ୍ ଋଚ୍ଛତି
ପଞ୍ଚତତ୍ୱର ଦେହରେ, ଦେହୀ ନିଜ ଅଂଶରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଆକାରରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ତାପରେ, ଆତ୍ମା ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା, ଜୀବ ଓ ପରମାତ୍ମାର ଏକତା ପାଇଁ।
ବାହ୍ଯାର୍ଥଵେଦନେ ନିତ୍ଯଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଽକ୍ଷସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ସମନ୍ଵିତସ୍ଯ ଚିତ୍ତେନ ନ ମୁକ୍ତସ୍ଯ କଦାଚନ
ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁର ଅନୁଭୂତି ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସମ୍ପର୍କ ସଦା ଅନୁଭବର କାରଣ ହୁଏ; ଏହି ସହିତ ଯାହାର ଚିତ୍ତ ଜଡିତ, ସେ ମୁକ୍ତ ନୁହେଁ।
ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଅଚ୍ଛତରେ ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅଗ୍ରସ୍ଥଂ ପ୍ରତିବିମ୍ବତି । ଜୀଵେନ ଭଵତି ଶ୍ଲିଷ୍ଟଂ ବହିର୍ ଜୀଵୋ ଽଥ ଜୀଵତି
ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଯାହା ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ, ସେଉଁଠି ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ; ଆତ୍ମା ଏହା ସହିତ ଏକତା ପାଇଲେ, ବାହ୍ୟ ଦେହରେ ଜୀବ ଭାବେ ଜୀବନ କରେ।
ନିଘୃଷ୍ଟନଵରତ୍ନାଭେ ଯଦା ନଯନତାରକେ । ତଦୈତଯୋର୍ ବାହ୍ଯଗତଃ ପଦାର୍ଥଃ ପ୍ରତିବିମ୍ବତି
ଯେତେବେଳେ ଆଖିର ପୁପିଲ୍ ନୂତନ ମଣିର ଭଳି ଚମକୁଥାଏ, ସେତେବେଳେ ବାହାର ଜିନିଷ ତାହାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ।
ଜୀଵେନ ଭଵତି ଶ୍ଲିଷ୍ଟଃ ପ୍ରତିବିମ୍ବଵଶାତ୍ ତତଃ । ଜୀଵଜ୍ଞେଯତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ବାହ୍ଯଂ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ରାଘଵ
ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଜୀବ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ; ଏଭଳି ଭାବରେ, ରାଘବ, ବାହାର ଜିନିଷ ଜୀବ ପାଇଁ ଜଣାଯାଏ।