ଚିନ୍ମଜ୍ଜରୂପମ୍ ଅଖିଲମ୍ ଅହନ୍ତାଦୀଦମ୍ ଆତତମ୍ । ନ ମନାଗ୍ ଅପି ଭେଦୋ ଽସ୍ତି ଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯକଲନାତ୍ମକଃ
‘ମୁଁ’ ଭାବରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚେତନାର ମଜ୍ଜାରେ ଭରି ଅଟେ; ଏହାର ଗୁଣରେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ କିମ୍ବା ଏକତ୍ୱ ଭାବର କିଛି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ।
ଯଥା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୂଷ୍ମାଣ୍ଡମଜ୍ଜା ମେର୍ଵାଦିସଂସ୍ଥିତିଃ । ତଥା ଚିଦ୍ବିଲ୍ଵମଜ୍ଜେଯଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡାଦ୍ଯା ଜଗତ୍ସ୍ଥିତିଃ
ଯେପରି ଡିଂଗାର ଖୋଲା ଭିତରେ ମଜ୍ଜା ଅଟେ, କିମ୍ବା ମେରୁ ପର୍ବତ ଜଗତର ମଧ୍ୟରେ ଅଟେ, ସେପରି ଚେତନାର ବିଲ୍ବ ଫଳ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଟେ।
ସୃଷ୍ଟିଶ୍ ଚିଦ୍ବିଲ୍ଵମଜ୍ଜସ୍ଯ ଜଗଦାଖ୍ଯା ଚମତ୍କୃତିଃ । ସ୍ଥିତା ସୁଷୁପ୍ତସୋମ୍ଯାନ୍ତସ୍ ଶିଲାନ୍ତସ୍ ସନ୍ନିଵେଶଵତ୍
ଚେତନାର ମୁଳ ମନ୍ଦିରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସୃଷ୍ଟିକୁ 'ଜଗତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ କିମ୍ବା ପଥରର ଭିତରେ ଥିଲେ, ଏକ ଲୁଚିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ।
ଅତ୍ରେମାମ୍ ଇନ୍ଦୁଵଦନ ଚିତ୍ରାଂ ଵିସ୍ମଯକାରିଣୀମ୍ । ଵର୍ଣ୍ଯମାନାଂ ମଯା ରମ୍ଯାମ୍ ଅନ୍ଯାମ୍ ଆଖ୍ଯାଯିକାଂ ଶୃଣୁ
ଏବେ, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଏବଂ ମନୋହର କଥା କହିବି, ଯାହା ଶୁଣିବାକୁ ମଧୁର ଏବଂ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ସ୍ନିଗ୍ଧା ସ୍ପଷ୍ଟା ମୃଦୁସ୍ପର୍ଶା ମହାଵିସ୍ତାରଶାଲିନୀ । ନିବିଡା ନିତ୍ଯନୀରନ୍ଧ୍ରା କ୍ଵଚିଦ୍ ଅସ୍ତି ମହାଶିଲା
ଏହାର ଭିତରେ ଏକ ବଡ଼ ପଥର ଅଛି, ଯାହା ମୃଦୁ, ସ୍ପଷ୍ଟ, ସ୍ପର୍ଶରେ ନରମ, ବଡ଼ ଆକାରର, ଗଢ଼ିଆ, ସଦା ଅଖଣ୍ଡ ଏବଂ କେହି ଫାଟି ନାହିଁ।
ତସ୍ଯାମ୍ ଅନ୍ତଃ ପ୍ରଫୁଲ୍ତାନି ପଦ୍ମାନି ସୁବହୂନ୍ଯ୍ ଅପି । କର୍ଣିକାଜାତମୂଲାନି ମୂଲାନ୍ତଃକର୍ଣିକାନି ଚ । ଊର୍ଧ୍ଵମୂଲାନ୍ଯ୍ ଅଧୋମୂଲାନ୍ଯ୍ ଅମୂଲାନୀତରାଣି ଚ
ସେହି ପଥରର ଭିତରେ ବହୁତ ପଦ୍ମ ଫୁଟିଛି, ଯାହାର ମଧ୍ୟକୁ ଥିବା ମୂଳ ଏବଂ ଡ଼ଣ୍ଡ ଉପରୁ ଓ ତଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; କିଛି ପଦ୍ମର ମୂଳ ଉପରେ, କିଛିର ତଳେ, କିଛିର ମୂଳ ନାହିଁ, ଏବଂ କିଛି ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଅଛି।
ତେଷାଂ ଚ ନିକଟେ ସନ୍ତି ଶଙ୍ଖାଶ୍ ଶତସହସ୍ରଶଃ । ଚକ୍ରୌଘାଶ୍ ଚ ମହାକାରାଃ ପଦ୍ମଵତ୍ ସନ୍ନିଵେଶିନଃ
ସେମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଅନେକ ଶଂଖ ରହିଛି, ଏହି ଶଂଖଗୁଡ଼ିକ ଶତ-ହଜାର ଗଣନାରେ ଅଛି । ଏହା ସହିତ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଚକ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଭଳି ଶୃଙ୍ଖଳାବଦ୍ଧ ଭାବେ ରଖାଯାଇଛନ୍ତି ।
ସତ୍ଯମ୍ ଏତନ୍ ମଯା ଦୃଷ୍ଟା ତାଦୃଶୀ ସା ମହାଶିଲା । ସାଲିଗ୍ରାମେ ହରେର୍ ଧାମ୍ନି ଵିଦ୍ଯତେ ପରିଵାରିଣୀ
ଏହା ସତ୍ୟ, ମୁଁ ଏପରି ଏକ ବଡ଼ ପାଥର ଦେଖିଛି, ଯାହା ସାଲିଗ୍ରାମରେ ହରିଙ୍କ ନିବାସସ୍ଥଳୀରେ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି ।
ଏଵମ୍ ଏତଦ୍ ଵିଜାନାସି ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଅସି ତାଶ୍ ଶିଲାଃ । ଯୋ ଯଶ୍ ଚ ତତ୍ର ପାଷାଣସ୍ ସ ସର୍ଵସ୍ ତାଦୃଗନ୍ତରଃ
ଏଭଳି ତୁମେ ଏହି କଥାକୁ ଜାଣ, ତୁମେ ସେହି ପାଥରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଛ । ସେଠାରେ ଯେଉଁ ପାଥର ଅଛି, ସେମାନେ ସବୁ ମନେ ଏକେ ପ୍ରକୃତିର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛନ୍ତି ।
ମଯା ତ୍ଵ୍ ଇଯମ୍ ଅପୂର୍ଵୈଵ ଶିଲେଯଂ ଵର୍ଣ୍ଯତେ ତଵ । ଯସ୍ଯାମ୍ ଅନ୍ତର୍ ମହାକୁକ୍ଷୌ ସର୍ଵମ୍ ଅସ୍ତି ଚ ନାସ୍ତି ଚ
କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଏକ ଅପୂର୍ବ ପାଥର ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି, ଯାହାର ବଡ଼ ଗଭୀର ଭିତରେ ସବୁ କିଛି ଅଛି ଓ ନାହିଁ ମଧ୍ୟ ।
ଚିଚ୍ଛିଲୈଷା ମଯୋକ୍ତା ତେ ଯସ୍ଯାମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଜଗନ୍ତି ଖେ । ଘନତ୍ଵୈକାତ୍ମକତ୍ଵାଦିଵଶାଦ୍ ଏଷା ଶିଲେଵ ଚିତ୍
ମୁଁ ଯେ ଚେତନାର ଶିଳା ବିଷୟରେ କହିଥିଲି, ସେହି ଶିଳାର ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆକାଶରେ ଭାସି ରହିଛି । ଏହାର ଘନତା ଓ ଏକାତ୍ମତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶିଳା ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅସଲରେ ଚେତନା ।
ଅପ୍ଯ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତଘନାଙ୍ଗାଯା ଅନୀରନ୍ଧ୍ରାକୃତେର୍ ଅପି । ଵିଦ୍ଯତେ ଽନ୍ତଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵ୍ଯୋମ୍ନୀଵ ଵିପୁଲାନିଲଃ
ଯଦିଓ ଏହାର ଆକୃତି ପ୍ରବଳ ଘନ ଓ କୌଣସି ଫାଟ ନାହିଁ, ତଥାପି ଏହାର ଭିତରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି, ଯେପରି ଆକାଶରେ ବିଶାଳ ପବନ ରହିଥାଏ ।
ଦ୍ଯୌଃ କ୍ଷମା ଵାଯୁର୍ ଆକାଶଂ ପର୍ଵତାସ୍ ସରିତୋ ଦିଶଃ । ସନ୍ତି ତସ୍ଯାଂ ଶିଲା ସା ଚ ସୁଷିରା ନ ମନାଗ୍ ଅପି
ଏହି ଶିଳାର ଭିତରେ ଦିଗ, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ପବନ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଶିଳା କେବେ ଫାଟି ନାହିଁ, ଏକ ମାତ୍ର ଘନ ।
ଅସ୍ଯାମ୍ ଏକଘନାଙ୍ଗାତ୍ମ ଜଗତ୍ପଦ୍ମଂ ଵିଜୃମ୍ଭତେ । ଏତସ୍ମାଦ୍ ଵସ୍ତୁନୋ ନାନ୍ଯଦ୍ ଅନ୍ଯଚ୍ ଚ ଦ୍ଵ୍ଯାତ୍ମକଂ ଚ ଵା
ଏହି ଏକ ଘନ ଶିଳାରୁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପଦ୍ମ ଫୁଟିଉଠେ । ଏହି ସତ୍ୟ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ, ନ ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ଅଛି, ନ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଅଛି ।
ଭୂତଂ ଭଵ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯଚ୍ ଚିଚ୍ଛିଲାଯାଂ ସାଲଭଞ୍ଜିକା । ତଥାସ୍ତି ତତ୍ର ତତ୍ ସର୍ଵଂ ସଂସ୍ଥାନଂ ଵସ୍ତୁନୋ ଯଥା
ଯେପରି ଶିଳାର ଭିତରେ ଶାଳ ଗଛ ତଳର ଜୁବତୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି, ସେପରି ଗତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ସବୁ ଏହିପରି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି । ଯେପରି ଜିନିଷର ଆକୃତି ତାହାର ଭିତରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଆକୃତି ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛି ।
ଉପଲାନ୍ତସ୍ ସନ୍ନିଵେଶୋ ନାନାତ୍ମାପ୍ଯ୍ ଏକପିଣ୍ଡତାମ୍ । ଯଥା ଧତ୍ତେ ତଥୈଷା ଚିତ୍ ପିଣ୍ଡାକାରୈକିକା ଘନା
ଯେପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଶିଳା ଏକଠି ହେଲେ ଏକ ଦେଖାଯାଏ, ଯଦିଓ ସେଗୁଡ଼ିକର ସ୍ୱଭାବ ଭିନ୍ନ, ସେପରି ଜଡିତ ଚେତନା ମଧ୍ୟ ଏକ ଦୃଢ଼ ଆକୃତି ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ ।
ଯଥା ପଦ୍ମଶ୍ ଶିଲାକୋଶାଦ୍ ଅଭିନ୍ନୋ ଽପି ଵପୁର୍ମଯଃ । ତଥା ସର୍ଗଶ୍ ଚିତୋ ରୂପାଦ୍ ଅଭିନ୍ନୋ ଽପି ଵପୁର୍ମଯଃ
ଯେପରି ପଦ୍ମ ଶିଳାର ଭିତରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଏକ ଆକୃତି ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଚେତନାର ଆକୃତିରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଏକ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ।
ସୁଷୁପ୍ତାଵସ୍ଥଯା ଚକ୍ରପଦ୍ମଲେଖାଶ୍ ଶିଲୋଦରେ । ଯଥା ସ୍ଥିତାଶ୍ ଚିତେର୍ ଅନ୍ତସ୍ ତଥେଯଂ ଜଗଦାଵଲୀ
ଯେପରି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଚକ୍ର ଓ ପଦ୍ମର ରେଖା ଶିଳା ଭିତରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଚେତନାର ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି ।
ଶିଲାନ୍ତଃ ପଦ୍ମଲେଖାଲୀ ମରିଚାନ୍ତଶ୍ ଚମତ୍କୃତିଃ । ନୋଦେତି ନାସ୍ତମ୍ ଆଯାତି ଯଥା ସର୍ଗସ୍ ତଥା ଚିତୌ
ଯେପରି ପଥର ଭିତରେ ପଦ୍ମର ରେଖା କିମ୍ବା କିରଣର ଅଦ୍ଭୁତ ଭିତରେ ଉଦୟ ନାହିଁ, ଅସ୍ତ ନାହିଁ, ସେହିପରି ସୃଷ୍ଟି ଚେତନାର ଭିତରେ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ନାହିଁ।
ଯଥାପରନ୍ଧ୍ରୋ ଽନନ୍ଯୋ ଽନ୍ତର୍ମଜ୍ଜା ବିଲ୍ଵେ ନିରନ୍ତରଃ । ତଥା ଲଭ୍ଯଵିକାରାଢ୍ଯା ଚିତୌ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମଣ୍ଡଲୀ
ଯେପରି ବିଲ୍ବ ଫଳର ଭିତରେ ମଜ୍ଜା ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ ଏବଂ ଅନ୍ତରେ ଅବିରତ ଅଛି, ସେହିପରି ସମସ୍ତ ବଦଳାଯିବା ଗୁଣ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଚେତନାର ଭିତରେ ଅଛି।
ଵିକାରାଦି ତଦ୍ ଏଵେତି ବୁଦ୍ଧୈଵୋକ୍ତିର୍ ଅନର୍ଥିକା । ତତ୍ତାଂ ସମୁପଯାତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଜଲବିନ୍ଦୁର୍ ଇଵାମ୍ଭସି
ଏହି ଯେ ବଦଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ଏହି ଚେତନା ଅଟୁଟ ଅଂଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା କେବଳ ଏକ ଚଳିତ ଭାଷା ମାତ୍ର। ଏହା ତାହାର ସ୍ୱରୂପକୁ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଯେପରି ଜଳର ଏକ ବିନ୍ଦୁ ସମୁଦ୍ରରେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ।
ଅନନ୍ତତ୍ଵାଚ୍ ଚିତେର୍ ଏତଦ୍ ଵିକାରାଦି ଚିତେର୍ ଇତି । ଉକ୍ତ୍ଯା ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ତଚ୍ ଚ ତଲ୍ଲଯେନ ଵିଲୀଯତେ
ଚେତନା ଅସୀମ ଥିବାକୁ ଦେଖି, 'ବଦଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ଚେତନାର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏପରି କଥା ଦ୍ୱାରା, ସେହି ବଦଳ ସଫଳ ହୁଏ ଓ ଚେତନାରେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମୈଵେଦଂ ଵିକାରାଦି ଵିକାରାଦ୍ଯର୍ଥଵର୍ଜିତମ୍ । ଵର୍ଜନାଵର୍ଜନେ ଽର୍ଥସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମୈଵାନନ୍ତତାଵଶାତ୍
ଏହି ଯାହାକୁ ଆମେ ବ୍ରହ୍ମ କୁହୁଛୁ, ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏଠାରୁ ଆସେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ପରିବର୍ତ୍ତନର ବସ୍ତୁଗୁଡିକୁ ଅସ୍ବୀକୃତ କରେ । ବସ୍ତୁଗୁଡିକୁ ନେଇବା କିମ୍ବା ଛାଡିଦେବା, ବ୍ରହ୍ମର ଅସୀମତା ଦ୍ୱାରା, ସବୁଠି ବ୍ରହ୍ମ ଏକାଟି ଅଟୁଟ ଅଛି ।
ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥିତି ଵିକାରାଦି ବ୍ରହ୍ମୈଵୋତ୍ପାଦିତଂ କ୍ରମାତ୍ । ଅତ୍ରାନ୍ଯାର୍ଥଵିଦଂ ଵିଦ୍ଧି ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ଭସା ସମାମ୍
ବ୍ରହ୍ମର ଅବସ୍ଥା ଏବଂ ତାହାର ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡିକ, କ୍ରମକ୍ରମେ ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବସ୍ତୁର ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ମାନେ ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣି ପରି ଅସାର ।
ବୀଜଂ ପୁଷ୍ପଫଲାନ୍ତସ୍ସ୍ଥଂ ବୀଜାନ୍ତଂ ନାନ୍ଯତାତ୍ମକମ୍ । ତାଦୃଶୀ ବୀଜସତ୍ତା ସା ଭଵିତ୍ରୀ ଯା ତଥୋତ୍ତରମ୍
ବିଜ ଭିତରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଅଛି, ଏବଂ ଏହାର ମୂଳ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ । ବିଜର ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଯାହା ପରେ ଯାହା ହୁଏ, ସେ ସବୁ ଏହି ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ।
ଚିଦ୍ଘନେ ଚିଦ୍ଘନତ୍ଵଂ ଯତ୍ ସ ଏଵ ତ୍ରିଜଗତ୍କ୍ରମଃ । ଏକତ୍ଵମ୍ ଅନଯୋର୍ ଦ୍ଵିତ୍ଵମ୍ ଏକାଭାଵେ ଦ୍ଵଯୋଃ କ୍ଷତିଃ
ଚେତନାର ଘନ ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ଚେତନା ହେବାର ଅବସ୍ଥା; ଏହି ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥା ତିନି ଜଗତର ନିୟମ । ଏହି ଦୁଇଟିର ଏକତା ହେଉଛି ଦ୍ୱିତ୍ୱ, ଏକ ନଥିଲେ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ।
ଜଗଦ୍ ଅନ୍ଯଗ୍ଭଵୋତ୍ପତ୍ତି ନ କଦାଚିଦ୍ ଅନୀଦୃଶମ୍ । ଚିଦ୍ ଅଚିନ୍ ନ କଦାଚିନ୍ ନ ଦ୍ଵଯମ୍ ଏତନ୍ ମିଥୋ ଦ୍ଵଯମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉତ୍ପତି କେବେ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ହୁଏନାହିଁ; ଚେତନା ଓ ଅଚେତନା, ଏହି ଦୁଇଟି କେବେ ଏକା ହୁଏନାହିଁ—ସେମାନେ ସଦା ଏକାଉଁ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି।
ମହାଶିଲାନ୍ତରେ ଽଭେଦ୍ଯେ ଲେଖାତ୍ମାସ୍ତି ଯଥା ବହୁ । ତଦନ୍ଯାନନ୍ଯମଜ୍ଜାଦି ଚିଦ୍ଘନେ ତ୍ରିଜଗଦ୍ଗତିଃ
ଯେପରି ଏକ ଅଭିନ୍ନ ବଡ଼ ପାଥର ଭିତରେ ଅନେକ ରେଖା ଥାଏ, ସେପରି ଚେତନାର ଏକ ଦୃଢ଼ ଦେହରେ ତିନି ଜଗତର ଗତି କେବେ ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ, କେବେ ଅନନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ସେ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ।
ଯଥା ଶିଲାନ୍ତର୍ ଲେଖାଦି ଭିଦ୍ଯତେ ନ ଶିଲାଙ୍ଗତଃ । ତତ୍ସାରତ୍ଵାତ୍ ତଥା ମନ୍ତୃକର୍ତୃତ୍ଵାଦି ଜଗଚ୍ ଚିତେଃ
ଯେପରି ପାଥର ଭିତର ରେଖା ଏହାର ମୂଳ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ସେପରି ଚେତନାର ମୂଳ ଗୁଣରୁ ଜଗତର କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଓ କ୍ରିୟା ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ।
ଯଥା ଶିଲାନ୍ତର୍ ଅବ୍ଜାନାଂ ସ୍ପନ୍ଦାସ୍ପନ୍ଦଭଵାଭଵାଃ । ଵିଷଯତ୍ଵଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି କର୍ତାରୋ ଜଗତସ୍ ତଥା
ଯେପରି ପାଥର ଭିତର ଅବଜର ଉଦ୍ଭବ ଓ ନିର୍ବାପନ, ଚଳନ ଓ ନିଶ୍ଚଳତା କେବେ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ସେପରି ଜଗତର କର୍ତ୍ତାମାନେ କେବେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବରେ ଅନୁଭବ ହୁଏନାହିଁ।