ମହାପଦ୍ଯ୍ ଅପି ଦୀର୍ଘେଷୁ ସଦ୍ଵିଚାରପରୋ ନରଃ । ନ ନିମଜ୍ଜତି ମୋହେଷୁ ତେଜୋରାଶିସ୍ ତମସ୍ସ୍ଵ୍ ଇଵ
ବଡ଼ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟର କଷ୍ଟ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ସତ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେ କେବେ ମୂଢ଼ତାରେ ଡୁବିଯାଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ଆଲୋକର ଏକ ଭଣ୍ଡାର ଅନ୍ଧାରରେ ହେଳାଇଯାଏ ନାହିଁ।
ମାନସେ ସରସି ସ୍ଵଚ୍ଛେ ଵିଚାରକମଲୋତ୍କରଃ । ନୂନଂ ଵିକସିତୋ ଯସ୍ଯ ହିମଵାନ୍ ଇଵ ଭାତି ସଃ
ଯାହାର ମନର ସ୍ପଷ୍ଟ ହ୍ରଦରେ ଚିନ୍ତାର କମଳ ସତ୍ୟରେ ପୁଷ୍ପିତ ହୋଇଛି, ସେ ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଏ।
ଵିଚାରଵିକଲା ଯସ୍ଯ ମତିର୍ ମାନ୍ଦ୍ଯମ୍ ଉପେଯୁଷଃ । ତସ୍ଯୋଦେତ୍ଯ୍ ଅଶନିଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରାନ୍ ମୁଧା ଯକ୍ଷଶ୍ ଶିଶୋର୍ ଇଵ
ଯାହାର ବୁଦ୍ଧିରେ ଚିନ୍ତା ନାହିଁ ଏବଂ ଯିଏ ଅଳସତାରେ ପଡ଼ିଛି, ସେଠାରେ ବିଜୁଳି ଉଠିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ପାଇଁ ଯକ୍ଷର ଚନ୍ଦ୍ର ବ୍ୟର୍ଥ।
ଦୁଃଖଷଣ୍ଡକଵଲ୍ମୀକଂ ଵିପନ୍ନଵଲତାମଧୁଃ । ରାମ ଦୂରେ ପରିତ୍ଯାଜ୍ଯୋ ନିର୍ଵିଵେକୋ ନରାଧମଃ
ହେ ରାମ, ଯିଏ ଭେଦବୁଦ୍ଧିହୀନ, ସେକୁ ବହୁତ ଦୂରେ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ଦୁଃଖର ଢେଳା, ଦିମିର ଗୁହା ଓ ଅପରିପକ୍ୱ ଲତାରେ ନଷ୍ଟ ମଧୁ ପରି।
ଯେ କେଚନ ଦୁରାରମ୍ଭା ଦୁରାଚାରା ଦୁରାଧଯଃ । ଅଵିଚାରେଣ ତେ ଭାନ୍ତି ଵେତାଲାସ୍ ତମସା ଯଥା
ଯେଉଁମାନେ ଅସହଜ, ଖରାପ ଆଚରଣର ଓ ଭରସା କରିବାକୁ କଠିନ, ସେମାନେ କେବଳ ଅନୁସନ୍ଧାନ ନ ହେବାରୁ ଏମିତି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଅନ୍ଧକାରରେ ଭୂତ-ପିଶାଚ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଅଵିଚାରିଣମ୍ ଏକାନ୍ତଜରଦ୍ଦ୍ରୁମସଧର୍ମିଣମ୍ । ଅକ୍ଷମଂ ସାଧୁକାର୍ଯେଷୁ ଦୂରେ କୁରୁ ରଘୂଦ୍ଵହ
ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ଯିଏ ବିଚାର ନ କରେ, ପୁରୁଣା ଗଛ ପରି ନିଷ୍ପ୍ରୟୋଜନ ଓ ଭଲ କାମରେ ଅସମର୍ଥ, ସେଠାରୁ ଦୂରେ ରୁହ।
ଵିଵିକ୍ତଂ ହି ମନୋ ଜନ୍ତୋର୍ ଆଶାଵୈଵଶ୍ଯଵର୍ଜିତମ୍ । ପରାଂ ନିର୍ଵୃତିମ୍ ଅଭ୍ଯେତି ପୂର୍ଣଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ର ଇଵାତ୍ମନି
ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀର ମନ ଏକାକୀ ଓ ଆଶାର ଦାସତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସନ୍ତୋଷ ମିଳେ, ଯେପରି ଆପଣ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଅନନ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ଵିଵେକିତୋଦିତା ଦେହଂ ସର୍ଵଂ ଶୀତଲଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଅଲଙ୍କରୋତି ଚାତ୍ଯନ୍ତଂ ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନେଵ ଭୁଵନମ୍ ନଵା
ଯେ ବିବେକ ଜାଗ୍ରତ ହେଉଛି, ସେ ସରିରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିତଳ କରେ ଓ ବହୁତ ଶୋଭା ଦିଏ, ଯେପରି ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଶୋଭାମୟ କରେ।
ପରମାର୍ଥପତାକାଯା ଧିଯୋ ଧଵଲଚାମରମ୍ । ଵିଚାରୋ ରାଜତେ ଜନ୍ତୋ ରଜନ୍ଯାମ୍ ଇଵ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ
ପରମ ସତ୍ୟର ପତାକାକୁ ଧଳା ଚାମର ଭଳି ଶୋଭା ଦେଇଥାଏ ବିବେକ; ଯେପରି ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଲୋକିତ ହୁଏ, ସେପରି ବିବେକ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଦିଶେ।
ଵିଚାରଚାରଵୋ ଭାଵା ଭାସଯନ୍ତୋ ଦିଶୋ ଦଶ । ଭାନ୍ତି ଭାସ୍କରଵଦ୍ ଭଗ୍ନଭୂଯୋଭଵଭଯାମଯାଃ
ବିବେକ ସହିତ ଚଳିଥିବା ଭାବଗୁଡ଼ିକ ଦଶ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ପୁନଃପୁନି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟକୁ ସେମାନେ ଦୂର କରିଦିଏ।
ବାଲସ୍ଯ ସ୍ଵମନୋମୋହକଲ୍ପିତଃ ପ୍ରାଣହାରକଃ । ରାତ୍ରୌ ତମସି ଵେତାଲୋ ଵିଚାରେଣ ଵିଲୀଯତେ
ଏକ ଶିଶୁର ଭ୍ରାନ୍ତି ମନରେ ଉପଜିଥିବା ଭୟଙ୍କର ଭୂତ, ଯାହା ରାତିରେ ଆତଙ୍କ ଦେଇଥାଏ, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ସର୍ଵ ଏଵ ଜଗଦ୍ଭାଵା ଅଵିଚାରଣଚାରଵଃ । ଅଵିଦ୍ଯମାନସଦ୍ଭାଵା ଵିଚାରଵିଶରାରଵଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାରର ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ବିବେକ ନଥିଲେ ଅସତ୍ୟ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ; କିନ୍ତୁ ବିବେକର ତୀକ୍ଷ୍ଣତା ଛୁଇଁଲେ, ସେମାନଙ୍କର ମିଥ୍ୟା ଅସ୍ତିତ୍ୱ କଟିଯାଏ।
ପୁଂସୋ ନିଜମନୋମୋହକଲ୍ପିତୋ ଽନଲ୍ପଦୁଃଖଦଃ । ସଂସାରଚିରଵେତାଲୋ ଵିଚାରେଣ ଵିଲୀଯତେ
ମନର ଭ୍ରମରେ ଉପଜିଥିବା ଏହି ଦୀର୍ଘ ସଂସାରର ଭୂତ, ଯାହା ଅନେକ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ବୁଦ୍ଧିର ଭଲ ଚିନ୍ତାରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ସମସ୍ଵଚ୍ଛଂ ନିରାବାଧମ୍ ଅନନ୍ତମ୍ ଅନପାଶ୍ରଯମ୍ । ଵିଦ୍ଧୀମଂ କେଵଲୀଭାଵଂ ଵିଚାରୋଗ୍ରତରୋଃ ଫଲମ୍
ଏହି ସମ, ପରିସ୍ଫୁଟ, ନିର୍ବିଘ୍ନ, ଅନନ୍ତ ଏବଂ କୌଣସି ଆଧାର ନଥିବା ଏକତାକୁ ବୁଝ, ଏହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୁଦ୍ଧିର ଫଳ।
ଅଚଲସ୍ଥିତିନୋଦାରପ୍ରକଟାଭୋଗତେଜସା । ତେନ ନିଷ୍କାମତୋଦେତି ଶୀତତେଵୋଦିତେନ୍ଦୁନା
ଏହି ଅଚଳ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଦଶାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆନନ୍ଦରେ, ନିର୍ଲୋଭତା ଉଦୟ ହୁଏ, ଯେପରି ନୂତନ ଉଠିଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରର ଶୀତଳତା।
ଚିନ୍ତାଜ୍ଵରମହୌଷଧ୍ଯା ସାଧୁଚିତ୍ତନିଷଣ୍ଣଯା । ତଯୋତ୍ତମତ୍ଵପ୍ରଦଯା ନାଭିଵାଞ୍ଛତି ନୋଜ୍ଝତି
ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ଥାଏ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଦଶା ଦେଇଥାଏ, ସେଠାରେ ଚିନ୍ତାର ମହାଔଷଧି ଦ୍ୱାରା କେହି କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ କରେ ନାହିଁ।
ତତ୍ ସଦାଲମ୍ବନଂ ଚେତସ୍ ସ୍ଫାରମ୍ ଆଭାସମ୍ ଆଗତମ୍ । ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ଖମ୍ ଇଵାତିତତାନ୍ତରମ୍
ଯେଉଁ ଚିତ୍ତ ସଦା ଏକ ଆଧାର ଉପରେ ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା କେବେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ନ କେବେ ଉଦୟ ହୁଏ; ଏହା ସମସ୍ତ ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଆକାଶ ଭଳି ଅଛି।
ନ ଜହାତି ନ ଚାଦତ୍ତେ ନ ତାମ୍ଯତି ନ ଶାମ୍ଯତି । କେଵଲଂ ସାକ୍ଷିଵତ୍ ପଶ୍ଯଞ୍ ଜଗଦ୍ ଆତ୍ମନି ତିଷ୍ଠତି
ଏହା କେବେ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ, କେବେ ଧରେ ନାହିଁ; ଏହା କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ, କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହା କେବଳ ସାକ୍ଷୀ ଭଳି ସବୁକିଛି ଦେଖି, ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ରହି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ନ ଚ ଶାମ୍ଯତି ନାପ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ନାପି ବାହ୍ଯେ ଽଵତିଷ୍ଠତି । ନ ଚ ନୈଷ୍କର୍ମ୍ଯମ୍ ଆଦତ୍ତେ ନ ଚ କର୍ମଣି ମଜ୍ଜତି
ଏହା କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ନ ଭିତରେ ରହେ, ନ ବାହାରେ ରହେ। ଏହା କେବେ କାମ୍ୟ ନିଷ୍କ୍ରିୟତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ, ନ କର୍ମରେ ଲୀନ ହୁଏ।
ଉପେକ୍ଷତେ ଗତଂ ଵସ୍ତୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଅନୁଵର୍ତତେ । ନ କ୍ଷୁବ୍ଧୋ ନାତି ଚାକ୍ଷୁବ୍ଧୋ ଭାତି ପୂର୍ଣ ଇଵାର୍ଣଵଃ
ଏହା ଯାହା ଚାଲିଗଲା ସେଠାରେ ଅନାବଳୋକ କରେ, ଯାହା ଆସିଲା ସେଠାରେ ଅନୁସରଣ କରେ। ଏହା କେବେ ଅତିରିକ୍ତ ଉତ୍ତେଜିତ ନୁହେଁ, ନ କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବିକାର; ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ଏଵଂରୂପେଣ ମନସା ମହାତ୍ମାନୋ ମହାଶଯାଃ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଵିହରନ୍ତି ହି ଯୋଗିନଃ
ଏପରି ମନ ଥିବା ମହାନ ଆତ୍ମା ଓ ଉତ୍ତମ ହୃଦୟ ଥିବା ଯୋଗୀମାନେ, ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ଏହି ସଂସାରରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି ।
ଉଷିତ୍ଵା ସୁଚିରଂ କାଲଂ ଧୀରାସ୍ ତେ ଯାଵଦୀପ୍ସିତମ୍ । ତନୁମ୍ ଅନ୍ତେ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯାନ୍ତି କେଵଲତାଂ ତତାମ୍
ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇଚ୍ଛାମତେ ବଞ୍ଚି, ଶେଷରେ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ।
କୋ ଽହଂ କସ୍ଯ ଚ ସଂସାର ଇତ୍ଯ୍ ଆପଦ୍ଯ୍ ଅପି ଧୀମତା । ଚିନ୍ତନୀଯଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସପ୍ରତୀକାରମ୍ ଆତ୍ମନା
‘ମୁଁ କିଏ? ଏହି ସଂସାର କାହାର?’ — ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ସଚେଷ୍ଟ ଭାବେ ଆତ୍ମ-ଚିନ୍ତନ ଓ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଭାବିବା ଉଚିତ ।
କାର୍ଯସଙ୍କଟସନ୍ଦେହଂ ରାଜା ଜାନାତି ରାଘଵ । ନିଷ୍ଫଲଂ ସଫଲଂ ଵାପି ଵିଚାରେଣୈଵ ନାନ୍ଯଥା
ହେ ରାଘବ, ରାଜା କାହିଁକି କିଛି କାମ ନିଷ୍ଫଳ କିମ୍ବା ସଫଳ ହୁଏ, ଏହା କେବଳ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଜାଣିପାରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ ।
ଵେଦଵେଦାନ୍ତସିଦ୍ଧାନ୍ତସ୍ଥିତଯସ୍ ସ୍ଥିତିକାରଣମ୍ । ନିର୍ଣୀଯନ୍ତେ ଵିଚାରେଣ ଦୀପେନେଵ ଭୁଵୋ ନିଶି
ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ସେଗୁଡିକର ନିଶ୍ଚୟ କାହିଁକି ହେଲା, ଏହି ସବୁକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝିବା ପାଇଁ ବିଚାର ଆବଶ୍ୟକ, ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ରାତିରେ ଭୂମିକୁ ଦେଖାଏ।
ଅନଷ୍ଟମ୍ ଅନ୍ଧକାରେଷୁ ବହୁତେଜସ୍ସ୍ଵ୍ ଅଜିହ୍ମିତମ୍ । ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅପି ଵ୍ଯଵହିତଂ ଵିଚାରଚ୍ ଚାରୁଲୋଚନମ୍
ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ଚକ୍ଷୁ ନିର୍ମଳ ଓ ଧୃଢ଼, ବିଚାରର ଆଲୋକରେ ତାହା ଲୁଚିଥିବା ଜିନିଷକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରେ, ଯେପରି ଏକ ତୀବ୍ର ଆଲୋକ କେବେ ଅନ୍ଧାରେ ହେବା ନାହିଁ।
ଵିଵେକାନ୍ଧୋ ହି ଜାତ୍ଯନ୍ଧଶ୍ ଶୋଚ୍ଯଶ୍ ସର୍ଵସ୍ଯ ଦୁର୍ମତିଃ । ଦିଵ୍ଯଚକ୍ଷୁର୍ ଵିଵେକାତ୍ମା ଜଯତ୍ଯ୍ ଅଖିଲଵସ୍ତୁଷୁ
ଯିଏ ବିଚାର ବିହୀନ, ସେ ଜନ୍ମାନ୍ଧ ମାନେ ଦୟାନୀୟ, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବଳ; କିନ୍ତୁ ବିଚାରର ଆତ୍ମା ଯେଉଁଥିରେ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଉପରେ ବିଜୟୀ ହୁଏ।
ପରମାତ୍ମମଯୀ ପାଲ୍ଯା ମହାନନ୍ଦୈକସାଧନୀ । କ୍ଷଣମ୍ ଏକଂ ପରିତ୍ଯାଜ୍ଯା ନ ଵିଚାରଚମତ୍କୃତିଃ
ଯେଉଁ ବିଚାରର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ପରମାତ୍ମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ମହାନ୍ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ, ଏହାକୁ ସଦା ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଵିଚାରଚାରୁଃ ପୁରୁଷୋ ମହତାମ୍ ଅପି ରୋଚତେ । ପରିପକ୍ଵଂ ଚମତ୍କାରି ସହକାରଫଲଂ ଯଥା
ଯେଉଁ ମଣିଷ ଚିନ୍ତାବିବେକରେ ଶୋଭିତ, ସେ ବଡ଼ ମାନ୍ୟମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ପାଏ, ଯେପରି ଏକ ପକ୍କା ଆମ୍ବ ଫଳ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।
ଵିଚାରକାନ୍ତମତଯୋ ନାନେକେଷୁ ପୁନଃ ପୁନଃ । ପତନ୍ତି ଦୁଃଖଗର୍ତେଷୁ ଜ୍ଞାତୋର୍ଧ୍ଵଗତଯୋ ନରାଃ
ଯେଉଁମାନେ ମନରେ ବିବେକର ଶୋଭା ନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନରେ ଉପରକୁ ବଢ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁଣିପୁଣି ଦୁଃଖର ଗଡ଼ିକୁ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି।