ନ ଵିଚାରଂ ଵିନା କଶ୍ଚିଦ୍ ଉପାଯୋ ଽସ୍ତି ଵିପଚ୍ଛମେ । ଵିଚାରାଦ୍ ଅଶୁଭଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶୁଭମ୍ ଆଯାତି ଧୀସ୍ ସତାମ୍
ଚିନ୍ତନ ବିନା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି ପାଇବାର କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ମନ ଅଶୁଭକୁ ଛାଡ଼ି ଶୁଭକୁ ଅଂଗୀକାର କରେ।
ବଲଂ ବୁଦ୍ଧିଶ୍ ଚ ତେଜଶ୍ ଚ ପ୍ରତିପତ୍ତିଃ କ୍ରିଯାଫଲମ୍ । ଫଲନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତାନି ସର୍ଵାଣି ଵିଚାରେଣୈଵ ଧୀମତଃ
ବଳ, ବୁଦ୍ଧି, ତେଜ, ବିବେକ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ—ଏସବୁ କେବଳ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଭିତରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ।
ଯୁକ୍ତାଯୁକ୍ତମହାଦୀପମ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛିତସାଧକମ୍ । ସ୍ଫାରଂ ଵିଚାରମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ସଂସାରଜଲଧିଂ ତରେତ୍
ଯେଉଁ ବିବେକ ଭଲ ଓ ଖରାପ କାମକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ସେଠି ଏକ ଦୀପ ଭଳି ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ । ଏହି ପ୍ରକାଶମୟ ବିଚାରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଏହି ସଂସାର ନଦୀକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଉଚିତ ।
ଆଲୂନହୃଦଯାମ୍ଭୋଜଂ ମହାମୋହମତଙ୍ଗଜମ୍ । ଵିଦାରଯତି ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଵିଚାରୋଦାରକେସରୀ
ଯାହାଙ୍କର ହୃଦୟ କମଳ ଅଘାତ ହୋଇନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ମହାମୋହ ହାତୀକୁ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଏବଂ ବିଚାରର ସିଂହ ଭଳି ଚିରି ଦିଏ ।
ମୂଢାଃ କାଲଵଶେନେହ ଯଦ୍ ଗତାଃ ପରମଂ ପଦମ୍ । ତଦ୍ ଵିଚାରପ୍ରଦୀପସ୍ଯ ଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍
ଯେମାନେ ମୂଢ଼ ଅବସ୍ଥାରେ କାଳର ଶକ୍ତିରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥା ବିଚାରର ପ୍ରଦୀପର ଅପୂର୍ବ ପ୍ରକାଶ ।
ରାଜ୍ଯାନି ସମ୍ପଦସ୍ ସ୍ଫାରୋ ଭୋଗୋ ମୋକ୍ଷଶ୍ ଚ ଶାଶ୍ଵତଃ । ଵିଚାରକଲ୍ପଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଫଲାନ୍ଯ୍ ଏତାନି ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ରାଜ୍ୟ, ବହୁ ଧନ, ଅପାର ଭୋଗ ଏବଂ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ମୋକ୍ଷ — ଏହା ସବୁ ବିଚାରର କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ଫଳ ।
ଯା ଵିଵେକଵିଲାସିନ୍ଯୋ ମତଯୋ ମହତାମ୍ ଇହ । ନ ତା ଵିପଦି ମଜ୍ଜନ୍ତି ତୁମ୍ବକାନୀଵ ଵାରିଣି
ଏଠାରେ ମହାନ୍ ଲୋକମାନଙ୍କର ଯେଉଁ ଭଲ ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ବିବେକରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛି, ସେଗୁଡିକ ଦୁଃଖରେ କେବେ ଡୁବିଯାଉନାହିଁ, ଯେପରି ଲାଉ କଦଳୀ ପାଣିରେ ଡୁବେ ନାହିଁ।
ଵିଚାରୋଦଯହାରିଣ୍ଯା ଧିଯା ଵ୍ଯଵହରନ୍ତି ଯେ । ଫଲାନାମ୍ ଅତ୍ଯୁଦାରାଣାଂ ଭାଜନଂ ହି ଭଵନ୍ତି ତେ
ଯେମାନେ ବିବେକର ଉଦୟରେ ଜାଗ୍ରତ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବହୁତ ଉତ୍ତମ ଫଳ ପାଇବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଭାଣ୍ଡ ହୁଅନ୍ତି।
ମୂର୍ଖହୃତ୍କାନନସ୍ଥାନାମ୍ ଆଶାପ୍ରସରରୋଧିନାମ୍ । ଅଵିଚାରକରଞ୍ଜାନାଂ ମଞ୍ଜର୍ଯୋ ଦୁଃଖରୀତଯଃ
ମୂର୍ଖମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଆଶା ଅଟକିଯାଇଛି ଏବଂ ବିବେକର ଗଛ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଦୁଃଖର ଲତା ବଢ଼ିଯାଏ।
କଜ୍ଜଲକ୍ଷୋଦମଲିନା ମଦିରାମୋଦଧର୍ମିଣୀ । ଅଵିଚାରମଯୀ ନିଦ୍ରା ଯାତୁ ତେ ରାଘଵ କ୍ଷଯମ୍
ଯେଉଁ ନିଦ୍ରା ବିବେକ ନଥିବା, ଦୀପର କାଜଳ ପରି କଳା ଏବଂ ମଦ ପରି ମତାଳ, ଏହି ନିଦ୍ରା ତୁମ ପାଇଁ ଶେଷ ହେଉ, ରାଘବ।
ମହାପଦ୍ଯ୍ ଅପି ଦୀର୍ଘେଷୁ ସଦ୍ଵିଚାରପରୋ ନରଃ । ନ ନିମଜ୍ଜତି ମୋହେଷୁ ତେଜୋରାଶିସ୍ ତମସ୍ସ୍ଵ୍ ଇଵ
ବଡ଼ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟର କଷ୍ଟ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ସତ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେ କେବେ ମୂଢ଼ତାରେ ଡୁବିଯାଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ଆଲୋକର ଏକ ଭଣ୍ଡାର ଅନ୍ଧାରରେ ହେଳାଇଯାଏ ନାହିଁ।
ମାନସେ ସରସି ସ୍ଵଚ୍ଛେ ଵିଚାରକମଲୋତ୍କରଃ । ନୂନଂ ଵିକସିତୋ ଯସ୍ଯ ହିମଵାନ୍ ଇଵ ଭାତି ସଃ
ଯାହାର ମନର ସ୍ପଷ୍ଟ ହ୍ରଦରେ ଚିନ୍ତାର କମଳ ସତ୍ୟରେ ପୁଷ୍ପିତ ହୋଇଛି, ସେ ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଏ।
ଵିଚାରଵିକଲା ଯସ୍ଯ ମତିର୍ ମାନ୍ଦ୍ଯମ୍ ଉପେଯୁଷଃ । ତସ୍ଯୋଦେତ୍ଯ୍ ଅଶନିଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରାନ୍ ମୁଧା ଯକ୍ଷଶ୍ ଶିଶୋର୍ ଇଵ
ଯାହାର ବୁଦ୍ଧିରେ ଚିନ୍ତା ନାହିଁ ଏବଂ ଯିଏ ଅଳସତାରେ ପଡ଼ିଛି, ସେଠାରେ ବିଜୁଳି ଉଠିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ପାଇଁ ଯକ୍ଷର ଚନ୍ଦ୍ର ବ୍ୟର୍ଥ।
ଦୁଃଖଷଣ୍ଡକଵଲ୍ମୀକଂ ଵିପନ୍ନଵଲତାମଧୁଃ । ରାମ ଦୂରେ ପରିତ୍ଯାଜ୍ଯୋ ନିର୍ଵିଵେକୋ ନରାଧମଃ
ହେ ରାମ, ଯିଏ ଭେଦବୁଦ୍ଧିହୀନ, ସେକୁ ବହୁତ ଦୂରେ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ଦୁଃଖର ଢେଳା, ଦିମିର ଗୁହା ଓ ଅପରିପକ୍ୱ ଲତାରେ ନଷ୍ଟ ମଧୁ ପରି।
ଯେ କେଚନ ଦୁରାରମ୍ଭା ଦୁରାଚାରା ଦୁରାଧଯଃ । ଅଵିଚାରେଣ ତେ ଭାନ୍ତି ଵେତାଲାସ୍ ତମସା ଯଥା
ଯେଉଁମାନେ ଅସହଜ, ଖରାପ ଆଚରଣର ଓ ଭରସା କରିବାକୁ କଠିନ, ସେମାନେ କେବଳ ଅନୁସନ୍ଧାନ ନ ହେବାରୁ ଏମିତି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଅନ୍ଧକାରରେ ଭୂତ-ପିଶାଚ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଅଵିଚାରିଣମ୍ ଏକାନ୍ତଜରଦ୍ଦ୍ରୁମସଧର୍ମିଣମ୍ । ଅକ୍ଷମଂ ସାଧୁକାର୍ଯେଷୁ ଦୂରେ କୁରୁ ରଘୂଦ୍ଵହ
ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ଯିଏ ବିଚାର ନ କରେ, ପୁରୁଣା ଗଛ ପରି ନିଷ୍ପ୍ରୟୋଜନ ଓ ଭଲ କାମରେ ଅସମର୍ଥ, ସେଠାରୁ ଦୂରେ ରୁହ।
ଵିଵିକ୍ତଂ ହି ମନୋ ଜନ୍ତୋର୍ ଆଶାଵୈଵଶ୍ଯଵର୍ଜିତମ୍ । ପରାଂ ନିର୍ଵୃତିମ୍ ଅଭ୍ଯେତି ପୂର୍ଣଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ର ଇଵାତ୍ମନି
ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀର ମନ ଏକାକୀ ଓ ଆଶାର ଦାସତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସନ୍ତୋଷ ମିଳେ, ଯେପରି ଆପଣ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଅନନ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ଵିଵେକିତୋଦିତା ଦେହଂ ସର୍ଵଂ ଶୀତଲଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଅଲଙ୍କରୋତି ଚାତ୍ଯନ୍ତଂ ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନେଵ ଭୁଵନମ୍ ନଵା
ଯେ ବିବେକ ଜାଗ୍ରତ ହେଉଛି, ସେ ସରିରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିତଳ କରେ ଓ ବହୁତ ଶୋଭା ଦିଏ, ଯେପରି ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଶୋଭାମୟ କରେ।
ପରମାର୍ଥପତାକାଯା ଧିଯୋ ଧଵଲଚାମରମ୍ । ଵିଚାରୋ ରାଜତେ ଜନ୍ତୋ ରଜନ୍ଯାମ୍ ଇଵ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ
ପରମ ସତ୍ୟର ପତାକାକୁ ଧଳା ଚାମର ଭଳି ଶୋଭା ଦେଇଥାଏ ବିବେକ; ଯେପରି ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଲୋକିତ ହୁଏ, ସେପରି ବିବେକ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଦିଶେ।
ଵିଚାରଚାରଵୋ ଭାଵା ଭାସଯନ୍ତୋ ଦିଶୋ ଦଶ । ଭାନ୍ତି ଭାସ୍କରଵଦ୍ ଭଗ୍ନଭୂଯୋଭଵଭଯାମଯାଃ
ବିବେକ ସହିତ ଚଳିଥିବା ଭାବଗୁଡ଼ିକ ଦଶ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ପୁନଃପୁନି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟକୁ ସେମାନେ ଦୂର କରିଦିଏ।
ବାଲସ୍ଯ ସ୍ଵମନୋମୋହକଲ୍ପିତଃ ପ୍ରାଣହାରକଃ । ରାତ୍ରୌ ତମସି ଵେତାଲୋ ଵିଚାରେଣ ଵିଲୀଯତେ
ଏକ ଶିଶୁର ଭ୍ରାନ୍ତି ମନରେ ଉପଜିଥିବା ଭୟଙ୍କର ଭୂତ, ଯାହା ରାତିରେ ଆତଙ୍କ ଦେଇଥାଏ, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ସର୍ଵ ଏଵ ଜଗଦ୍ଭାଵା ଅଵିଚାରଣଚାରଵଃ । ଅଵିଦ୍ଯମାନସଦ୍ଭାଵା ଵିଚାରଵିଶରାରଵଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାରର ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ବିବେକ ନଥିଲେ ଅସତ୍ୟ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ; କିନ୍ତୁ ବିବେକର ତୀକ୍ଷ୍ଣତା ଛୁଇଁଲେ, ସେମାନଙ୍କର ମିଥ୍ୟା ଅସ୍ତିତ୍ୱ କଟିଯାଏ।
ପୁଂସୋ ନିଜମନୋମୋହକଲ୍ପିତୋ ଽନଲ୍ପଦୁଃଖଦଃ । ସଂସାରଚିରଵେତାଲୋ ଵିଚାରେଣ ଵିଲୀଯତେ
ମନର ଭ୍ରମରେ ଉପଜିଥିବା ଏହି ଦୀର୍ଘ ସଂସାରର ଭୂତ, ଯାହା ଅନେକ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ବୁଦ୍ଧିର ଭଲ ଚିନ୍ତାରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ସମସ୍ଵଚ୍ଛଂ ନିରାବାଧମ୍ ଅନନ୍ତମ୍ ଅନପାଶ୍ରଯମ୍ । ଵିଦ୍ଧୀମଂ କେଵଲୀଭାଵଂ ଵିଚାରୋଗ୍ରତରୋଃ ଫଲମ୍
ଏହି ସମ, ପରିସ୍ଫୁଟ, ନିର୍ବିଘ୍ନ, ଅନନ୍ତ ଏବଂ କୌଣସି ଆଧାର ନଥିବା ଏକତାକୁ ବୁଝ, ଏହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୁଦ୍ଧିର ଫଳ।
ଅଚଲସ୍ଥିତିନୋଦାରପ୍ରକଟାଭୋଗତେଜସା । ତେନ ନିଷ୍କାମତୋଦେତି ଶୀତତେଵୋଦିତେନ୍ଦୁନା
ଏହି ଅଚଳ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଦଶାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆନନ୍ଦରେ, ନିର୍ଲୋଭତା ଉଦୟ ହୁଏ, ଯେପରି ନୂତନ ଉଠିଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରର ଶୀତଳତା।
ଚିନ୍ତାଜ୍ଵରମହୌଷଧ୍ଯା ସାଧୁଚିତ୍ତନିଷଣ୍ଣଯା । ତଯୋତ୍ତମତ୍ଵପ୍ରଦଯା ନାଭିଵାଞ୍ଛତି ନୋଜ୍ଝତି
ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ଥାଏ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଦଶା ଦେଇଥାଏ, ସେଠାରେ ଚିନ୍ତାର ମହାଔଷଧି ଦ୍ୱାରା କେହି କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ କରେ ନାହିଁ।
ତତ୍ ସଦାଲମ୍ବନଂ ଚେତସ୍ ସ୍ଫାରମ୍ ଆଭାସମ୍ ଆଗତମ୍ । ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ଖମ୍ ଇଵାତିତତାନ୍ତରମ୍
ଯେଉଁ ଚିତ୍ତ ସଦା ଏକ ଆଧାର ଉପରେ ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା କେବେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ନ କେବେ ଉଦୟ ହୁଏ; ଏହା ସମସ୍ତ ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଆକାଶ ଭଳି ଅଛି।
ନ ଜହାତି ନ ଚାଦତ୍ତେ ନ ତାମ୍ଯତି ନ ଶାମ୍ଯତି । କେଵଲଂ ସାକ୍ଷିଵତ୍ ପଶ୍ଯଞ୍ ଜଗଦ୍ ଆତ୍ମନି ତିଷ୍ଠତି
ଏହା କେବେ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ, କେବେ ଧରେ ନାହିଁ; ଏହା କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ, କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହା କେବଳ ସାକ୍ଷୀ ଭଳି ସବୁକିଛି ଦେଖି, ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ରହି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ନ ଚ ଶାମ୍ଯତି ନାପ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ନାପି ବାହ୍ଯେ ଽଵତିଷ୍ଠତି । ନ ଚ ନୈଷ୍କର୍ମ୍ଯମ୍ ଆଦତ୍ତେ ନ ଚ କର୍ମଣି ମଜ୍ଜତି
ଏହା କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ନ ଭିତରେ ରହେ, ନ ବାହାରେ ରହେ। ଏହା କେବେ କାମ୍ୟ ନିଷ୍କ୍ରିୟତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ, ନ କର୍ମରେ ଲୀନ ହୁଏ।
ଉପେକ୍ଷତେ ଗତଂ ଵସ୍ତୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଅନୁଵର୍ତତେ । ନ କ୍ଷୁବ୍ଧୋ ନାତି ଚାକ୍ଷୁବ୍ଧୋ ଭାତି ପୂର୍ଣ ଇଵାର୍ଣଵଃ
ଏହା ଯାହା ଚାଲିଗଲା ସେଠାରେ ଅନାବଳୋକ କରେ, ଯାହା ଆସିଲା ସେଠାରେ ଅନୁସରଣ କରେ। ଏହା କେବେ ଅତିରିକ୍ତ ଉତ୍ତେଜିତ ନୁହେଁ, ନ କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବିକାର; ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।