ଅନ୍ତଶ୍ଶୀତଲତାଂ ଯାତୋ ଯୋ ଭାଵେଷୁ ନ ମଜ୍ଜତି । ଵ୍ଯଵହାରୀ ନ ସମ୍ମୂଢସ୍ ସ ଶାନ୍ତ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣେ ମନରେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଭାବନାରେ ଡୁବି ନଯାନ୍ତି, ଏବଂ ସାଧାରଣ କାମକାଜ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠିକୁ ନିଜରେ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଆକାଶସଦୃଶୀ ଯସ୍ଯ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଵଵ୍ଯଵହାରିଣଃ । କଲଙ୍କମ୍ ଏତି ନ ମତିସ୍ ସ ଶାନ୍ତ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କର ମନ ସଦା ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ରହିଥାଏ ଏବଂ ଆକାଶ ପରି ନିର୍ମଳ ଓ ଦାଗ ହୀନ, ସେଉଁଠିକୁ ନିଜରେ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତପସ୍ଵିଷୁ ବହୁଜ୍ଞେଷୁ ଯାଜକେଷୁ ନୃପେଷୁ ଚ । ବଲଵତ୍ସୁ ଗୁଣାଢ୍ଯେଷୁ ଶମଵାନ୍ ଏଵ ରାଜତେ
ତପସ୍ବୀ, ଅଧ୍ୟୟନଶୀଳ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ରାଜା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଗୁଣବାନ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ଶାନ୍ତିରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠିକୁ ସତ୍ୟରେ ଅଧିକ ମହିମା ମିଳେ।
ଶମସଂସକ୍ତମନସାଂ ମହତାଂ ଗୁଣଶାଲିନାମ୍ । ଉଦେତି ନିର୍ଵୃତିଶ୍ ଚିତ୍ତାଜ୍ ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନେଵ ହିମରୋଚିଷଃ
ଯେଉଁ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଶାନ୍ତିରେ ଲିନ ଓ ଗୁଣମୟ, ସେମାନଙ୍କର ଚିତ୍ତରୁ ଆନନ୍ଦ ଏମିତି ଉଦିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଆଲୋକ ଝରେ।
ସୀମାନ୍ତୋ ଗୁଣପୂଗାନାଂ ପୌରୁଷୈକାନ୍ତଭୂଷଣମ୍ । ସଙ୍କଟେଷ୍ଵ୍ ଅଭଯସ୍ଥାନଂ ଶମଶ୍ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵିରାଜତେ
ସମତା ସମସ୍ତ ଗୁଣର ସୀମା, ସତ୍ ପୁରୁଷତ୍ୱର ଅନନ୍ୟ ଶୋଭା, ଏବଂ କଷ୍ଟରେ ଭୟର ଅଭୟ ଆଶ୍ରୟ ଭାବରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ।
ଶମମ୍ ଅମୃତମ୍ ଅହାର୍ଯମ୍ ଆର୍ଯଜୁଷ୍ଟଂ ପରମ୍ ଅଵଲମ୍ବ୍ଯ ପଦଂ ପରଂ ପ୍ରଯାତାଃ । ରଘୁତନଯ ଯଥା ମହାନୁଭାଵାଃ କ୍ରମମ୍ ଅନୁପାଲଯ ସିଦ୍ଧଯେ ତମ୍ ଏଵ
ହେ ରାମ, ଯେପରି ମହାନ ମନେଷ୍ଵରେ ଅମୃତ, ଚୋରି ହୋଇପାରିବା ନଥିବା, ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ସମତାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସଫଳତା ପାଇଁ ସେଇ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କର।
ଶାସ୍ତ୍ରାଵବୋଧାମଲଯା ଧିଯା ପରମପୂତଯା । କର୍ତଵ୍ଯଃ କାରଣଜ୍ଞେନ ଵିଚାରୋ ନିଯତାତ୍ମନା
ଯିଏ କାରଣକୁ ଜାଣିଛି, ଶାସ୍ତ୍ରର ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଝିବାରେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଛି ଏବଂ ନିୟମିତ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଛି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ।
ଵିଚାରାତ୍ ତୀକ୍ଷ୍ଣତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଧୀଃ ପଶ୍ଯତି ପରଂ ପଦମ୍ । ଦୀର୍ଘସଂସାରରୋଗସ୍ଯ ଵିଚାରୋ ହି ମହୌଷଧମ୍
ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହୁଏ ଏବଂ ପରମ ପଦକୁ ଦେଖିପାରେ; ଦୀର୍ଘ ସଂସାର ରୋଗ ପାଇଁ ବିଚାର ଏକ ମହାଔଷଧ।
ଆପଦ୍ଵନମ୍ ଅନନ୍ତେହାପରିପଲ୍ଲଵିତାକୃତି । ଵିଚାରକ୍ରକଚଚ୍ଛିନ୍ନଂ ନୈଵ ଭୂଯଃ ପ୍ରରୋହତି
ଅନନ୍ତ ଆଶାରେ ପୋଷିତ ଦୁଃଖର ଜଙ୍ଗଲ, ଯେତେବେଳେ ଚିନ୍ତନର କରାରେ କାଟାଯାଏ, ସେଥିରୁ ପୁଣି କେବେ ଅସୁବିଧା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ।
ମୋହେଷୁ ବନ୍ଧୁନାଶେଷୁ ସଙ୍କଟେଷୁ ଭ୍ରମେଷୁ ଚ । ସର୍ଵେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଵିଚାରୋ ହି ସତାଂ ଗତିଃ
ମୋହ, ବନ୍ଧୁ ହାରାଣି, କଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଭ୍ରମ—ଏପରି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚିନ୍ତନ ହେଉଛି ସଠିକ୍ ପଥ।
ନ ଵିଚାରଂ ଵିନା କଶ୍ଚିଦ୍ ଉପାଯୋ ଽସ୍ତି ଵିପଚ୍ଛମେ । ଵିଚାରାଦ୍ ଅଶୁଭଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶୁଭମ୍ ଆଯାତି ଧୀସ୍ ସତାମ୍
ଚିନ୍ତନ ବିନା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି ପାଇବାର କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ମନ ଅଶୁଭକୁ ଛାଡ଼ି ଶୁଭକୁ ଅଂଗୀକାର କରେ।
ବଲଂ ବୁଦ୍ଧିଶ୍ ଚ ତେଜଶ୍ ଚ ପ୍ରତିପତ୍ତିଃ କ୍ରିଯାଫଲମ୍ । ଫଲନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତାନି ସର୍ଵାଣି ଵିଚାରେଣୈଵ ଧୀମତଃ
ବଳ, ବୁଦ୍ଧି, ତେଜ, ବିବେକ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ—ଏସବୁ କେବଳ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଭିତରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ।
ଯୁକ୍ତାଯୁକ୍ତମହାଦୀପମ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛିତସାଧକମ୍ । ସ୍ଫାରଂ ଵିଚାରମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ସଂସାରଜଲଧିଂ ତରେତ୍
ଯେଉଁ ବିବେକ ଭଲ ଓ ଖରାପ କାମକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ସେଠି ଏକ ଦୀପ ଭଳି ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ । ଏହି ପ୍ରକାଶମୟ ବିଚାରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଏହି ସଂସାର ନଦୀକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଉଚିତ ।
ଆଲୂନହୃଦଯାମ୍ଭୋଜଂ ମହାମୋହମତଙ୍ଗଜମ୍ । ଵିଦାରଯତି ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଵିଚାରୋଦାରକେସରୀ
ଯାହାଙ୍କର ହୃଦୟ କମଳ ଅଘାତ ହୋଇନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ମହାମୋହ ହାତୀକୁ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଏବଂ ବିଚାରର ସିଂହ ଭଳି ଚିରି ଦିଏ ।
ମୂଢାଃ କାଲଵଶେନେହ ଯଦ୍ ଗତାଃ ପରମଂ ପଦମ୍ । ତଦ୍ ଵିଚାରପ୍ରଦୀପସ୍ଯ ଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍
ଯେମାନେ ମୂଢ଼ ଅବସ୍ଥାରେ କାଳର ଶକ୍ତିରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥା ବିଚାରର ପ୍ରଦୀପର ଅପୂର୍ବ ପ୍ରକାଶ ।
ରାଜ୍ଯାନି ସମ୍ପଦସ୍ ସ୍ଫାରୋ ଭୋଗୋ ମୋକ୍ଷଶ୍ ଚ ଶାଶ୍ଵତଃ । ଵିଚାରକଲ୍ପଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଫଲାନ୍ଯ୍ ଏତାନି ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ରାଜ୍ୟ, ବହୁ ଧନ, ଅପାର ଭୋଗ ଏବଂ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ମୋକ୍ଷ — ଏହା ସବୁ ବିଚାରର କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ଫଳ ।
ଯା ଵିଵେକଵିଲାସିନ୍ଯୋ ମତଯୋ ମହତାମ୍ ଇହ । ନ ତା ଵିପଦି ମଜ୍ଜନ୍ତି ତୁମ୍ବକାନୀଵ ଵାରିଣି
ଏଠାରେ ମହାନ୍ ଲୋକମାନଙ୍କର ଯେଉଁ ଭଲ ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ବିବେକରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛି, ସେଗୁଡିକ ଦୁଃଖରେ କେବେ ଡୁବିଯାଉନାହିଁ, ଯେପରି ଲାଉ କଦଳୀ ପାଣିରେ ଡୁବେ ନାହିଁ।
ଵିଚାରୋଦଯହାରିଣ୍ଯା ଧିଯା ଵ୍ଯଵହରନ୍ତି ଯେ । ଫଲାନାମ୍ ଅତ୍ଯୁଦାରାଣାଂ ଭାଜନଂ ହି ଭଵନ୍ତି ତେ
ଯେମାନେ ବିବେକର ଉଦୟରେ ଜାଗ୍ରତ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବହୁତ ଉତ୍ତମ ଫଳ ପାଇବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଭାଣ୍ଡ ହୁଅନ୍ତି।
ମୂର୍ଖହୃତ୍କାନନସ୍ଥାନାମ୍ ଆଶାପ୍ରସରରୋଧିନାମ୍ । ଅଵିଚାରକରଞ୍ଜାନାଂ ମଞ୍ଜର୍ଯୋ ଦୁଃଖରୀତଯଃ
ମୂର୍ଖମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଆଶା ଅଟକିଯାଇଛି ଏବଂ ବିବେକର ଗଛ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଦୁଃଖର ଲତା ବଢ଼ିଯାଏ।
କଜ୍ଜଲକ୍ଷୋଦମଲିନା ମଦିରାମୋଦଧର୍ମିଣୀ । ଅଵିଚାରମଯୀ ନିଦ୍ରା ଯାତୁ ତେ ରାଘଵ କ୍ଷଯମ୍
ଯେଉଁ ନିଦ୍ରା ବିବେକ ନଥିବା, ଦୀପର କାଜଳ ପରି କଳା ଏବଂ ମଦ ପରି ମତାଳ, ଏହି ନିଦ୍ରା ତୁମ ପାଇଁ ଶେଷ ହେଉ, ରାଘବ।
ମହାପଦ୍ଯ୍ ଅପି ଦୀର୍ଘେଷୁ ସଦ୍ଵିଚାରପରୋ ନରଃ । ନ ନିମଜ୍ଜତି ମୋହେଷୁ ତେଜୋରାଶିସ୍ ତମସ୍ସ୍ଵ୍ ଇଵ
ବଡ଼ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟର କଷ୍ଟ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ସତ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେ କେବେ ମୂଢ଼ତାରେ ଡୁବିଯାଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ଆଲୋକର ଏକ ଭଣ୍ଡାର ଅନ୍ଧାରରେ ହେଳାଇଯାଏ ନାହିଁ।
ମାନସେ ସରସି ସ୍ଵଚ୍ଛେ ଵିଚାରକମଲୋତ୍କରଃ । ନୂନଂ ଵିକସିତୋ ଯସ୍ଯ ହିମଵାନ୍ ଇଵ ଭାତି ସଃ
ଯାହାର ମନର ସ୍ପଷ୍ଟ ହ୍ରଦରେ ଚିନ୍ତାର କମଳ ସତ୍ୟରେ ପୁଷ୍ପିତ ହୋଇଛି, ସେ ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଏ।
ଵିଚାରଵିକଲା ଯସ୍ଯ ମତିର୍ ମାନ୍ଦ୍ଯମ୍ ଉପେଯୁଷଃ । ତସ୍ଯୋଦେତ୍ଯ୍ ଅଶନିଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରାନ୍ ମୁଧା ଯକ୍ଷଶ୍ ଶିଶୋର୍ ଇଵ
ଯାହାର ବୁଦ୍ଧିରେ ଚିନ୍ତା ନାହିଁ ଏବଂ ଯିଏ ଅଳସତାରେ ପଡ଼ିଛି, ସେଠାରେ ବିଜୁଳି ଉଠିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ପାଇଁ ଯକ୍ଷର ଚନ୍ଦ୍ର ବ୍ୟର୍ଥ।
ଦୁଃଖଷଣ୍ଡକଵଲ୍ମୀକଂ ଵିପନ୍ନଵଲତାମଧୁଃ । ରାମ ଦୂରେ ପରିତ୍ଯାଜ୍ଯୋ ନିର୍ଵିଵେକୋ ନରାଧମଃ
ହେ ରାମ, ଯିଏ ଭେଦବୁଦ୍ଧିହୀନ, ସେକୁ ବହୁତ ଦୂରେ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ଦୁଃଖର ଢେଳା, ଦିମିର ଗୁହା ଓ ଅପରିପକ୍ୱ ଲତାରେ ନଷ୍ଟ ମଧୁ ପରି।
ଯେ କେଚନ ଦୁରାରମ୍ଭା ଦୁରାଚାରା ଦୁରାଧଯଃ । ଅଵିଚାରେଣ ତେ ଭାନ୍ତି ଵେତାଲାସ୍ ତମସା ଯଥା
ଯେଉଁମାନେ ଅସହଜ, ଖରାପ ଆଚରଣର ଓ ଭରସା କରିବାକୁ କଠିନ, ସେମାନେ କେବଳ ଅନୁସନ୍ଧାନ ନ ହେବାରୁ ଏମିତି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଅନ୍ଧକାରରେ ଭୂତ-ପିଶାଚ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଅଵିଚାରିଣମ୍ ଏକାନ୍ତଜରଦ୍ଦ୍ରୁମସଧର୍ମିଣମ୍ । ଅକ୍ଷମଂ ସାଧୁକାର୍ଯେଷୁ ଦୂରେ କୁରୁ ରଘୂଦ୍ଵହ
ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ଯିଏ ବିଚାର ନ କରେ, ପୁରୁଣା ଗଛ ପରି ନିଷ୍ପ୍ରୟୋଜନ ଓ ଭଲ କାମରେ ଅସମର୍ଥ, ସେଠାରୁ ଦୂରେ ରୁହ।
ଵିଵିକ୍ତଂ ହି ମନୋ ଜନ୍ତୋର୍ ଆଶାଵୈଵଶ୍ଯଵର୍ଜିତମ୍ । ପରାଂ ନିର୍ଵୃତିମ୍ ଅଭ୍ଯେତି ପୂର୍ଣଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ର ଇଵାତ୍ମନି
ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀର ମନ ଏକାକୀ ଓ ଆଶାର ଦାସତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସନ୍ତୋଷ ମିଳେ, ଯେପରି ଆପଣ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଅନନ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ଵିଵେକିତୋଦିତା ଦେହଂ ସର୍ଵଂ ଶୀତଲଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଅଲଙ୍କରୋତି ଚାତ୍ଯନ୍ତଂ ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନେଵ ଭୁଵନମ୍ ନଵା
ଯେ ବିବେକ ଜାଗ୍ରତ ହେଉଛି, ସେ ସରିରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିତଳ କରେ ଓ ବହୁତ ଶୋଭା ଦିଏ, ଯେପରି ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଶୋଭାମୟ କରେ।
ପରମାର୍ଥପତାକାଯା ଧିଯୋ ଧଵଲଚାମରମ୍ । ଵିଚାରୋ ରାଜତେ ଜନ୍ତୋ ରଜନ୍ଯାମ୍ ଇଵ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ
ପରମ ସତ୍ୟର ପତାକାକୁ ଧଳା ଚାମର ଭଳି ଶୋଭା ଦେଇଥାଏ ବିବେକ; ଯେପରି ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଲୋକିତ ହୁଏ, ସେପରି ବିବେକ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଦିଶେ।
ଵିଚାରଚାରଵୋ ଭାଵା ଭାସଯନ୍ତୋ ଦିଶୋ ଦଶ । ଭାନ୍ତି ଭାସ୍କରଵଦ୍ ଭଗ୍ନଭୂଯୋଭଵଭଯାମଯାଃ
ବିବେକ ସହିତ ଚଳିଥିବା ଭାବଗୁଡ଼ିକ ଦଶ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ପୁନଃପୁନି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟକୁ ସେମାନେ ଦୂର କରିଦିଏ।