ପ୍ରାଣାତ୍ ପ୍ରିଯତରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁଷ୍ଟିମ୍ ଏତି ନ ତାଂ ଜନଃ । ଯାମ୍ ଆଯାତି ଜନଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଅଵଲୋକ୍ଯ ସମାଶଯମ୍
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଜୀବନଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କିଛି ଦେଖିଲେ ଯେତେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ଓ ସଂଯମିତ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ସମଯା ଶମଶାଲିନ୍ଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଯସ୍ ସାଧୁ ଵର୍ତତେ । ଅଭିନନ୍ଦିତଯା ଲୋକେ ଜୀଵତୀହ ସ ନେତରଃ
ଯିଏ ଶାନ୍ତି ଓ ନିୟମିତ ଆଚରଣ ସହିତ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ, ସେଠି ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସତ୍ୟରେ ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହଁନ୍ତି।
ଅନୁଦ୍ଧତମନାଶ୍ ଶାନ୍ତସ୍ ସାଧୁ କର୍ମ କରୋତି ଯତ୍ । ତତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତି ତସ୍ଯେମା ଭୂତଜାତଯଃ
ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ମନ ନମ୍ର ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଥାଏ, ସେ ଯେଉଁ ଭଲ କାମ କରନ୍ତି, ସେହି କାମକୁ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଘ୍ରାତ୍ଵା ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ନ ହୃଷ୍ଯତି ଗ୍ଲାଯତି ଯସ୍ ସ ଶାନ୍ତ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯିଏ ଶୁଣିବା, ଛୁଇଁବା, ଦେଖିବା, ଖାଇବା କିମ୍ବା ଘ୍ରାଣ କରିବା ସମୟରେ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯେଉଁଠି ମିଳେ, ସେ ନ ଖୁସି ହୁଏ, ନ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ—ସେଠିକି ତାକୁ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ ସମସ୍ ସର୍ଵଭାଵେଷୁ ନାଭିଵାଞ୍ଛତି ନୋଜ୍ଝତି । ଜିତ୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଯତ୍ନେନ ସ ଶାନ୍ତ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମଭାବ ରଖେ, ନ ଆଶା କରେ, ନ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଏବଂ ଚେଷ୍ଟାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଜିତିଛନ୍ତି—ସେଠିକି ତାକୁ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତୁଷାରକରବିମ୍ବାଚ୍ଛଂ ମନୋ ଯସ୍ଯ ନିରାକୁଲମ୍ । ମରଣୋତ୍ସଵଯୁଦ୍ଧେଷୁ ସ ଶାନ୍ତ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯାହାର ମନ ଶରତ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ ଏବଂ ଅଶାନ୍ତ ନୁହେଁ, ମୃତ୍ୟୁ, ଉତ୍ସବ କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଯିଏ ଶାନ୍ତ ରହିପାରନ୍ତି—ସେଠିକି ତାକୁ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଥିତୋ ଽପି ନ ସ୍ଥିତ ଇଵ ନ ହୃଷ୍ଯତି ନ କୁପ୍ଯତି । ଯସ୍ ସୁଷୁପ୍ତମନାସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥସ୍ ସ ଶାନ୍ତ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯିଏ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନେ ହୁଏ ଯେ ସେ ରହୁନାହାନ୍ତି, ଯିଏ ନ ଖୁସି ହୁଏ, ନ କ୍ରୋଧିତ ହୁଏ, ଯାହାର ମନ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ପରି ସ୍ଥିର ଓ ଶାନ୍ତ, ସେଉଁଠିକୁ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅମୃତସ୍ଯନ୍ଦସୁଭଗା ଯସ୍ଯ ସର୍ଵଜନଂ ପ୍ରତି । ଦୃଷ୍ଟିଃ ପ୍ରସରତି ପ୍ରୀତା ସ ଶାନ୍ତ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯାହାର ଦୃଷ୍ଟି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପରେ ଅମୃତ ପ୍ରବାହ ପରି ମଧୁର ଓ ସ୍ନେହଭରା ଭାବରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ସେଉଁଠିକୁ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ପଷ୍ଟାଵଦାତଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଯଥୈଵାନ୍ତସ୍ ତଥା ବହିଃ । ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଯସ୍ଯ କାର୍ଯାଣି ସ ଶାନ୍ତ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପବିତ୍ର, ଯାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ସେଇ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଠିକୁ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅପ୍ଯ୍ ଆପତ୍ସୁ ଦୁରନ୍ତାସୁ କଲ୍ପାନ୍ତେଷୁ ଦହତ୍ସ୍ଵ୍ ଅପି । ତୁଚ୍ଛେହଂ ନ ମନୋ ଯସ୍ଯ ସ ଶାନ୍ତ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯିଏ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା, ବିପଦ୍ ବା ବିଶ୍ୱର ସମାପ୍ତି ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ସବୁ କିଛି ଧ୍ୱଂସ ହେଉଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ, ଯାହାର ମନ ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱହୀନ ଓ ଅଚଳ ରହେ, ସେଉଁଠିକୁ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନ୍ତଶ୍ଶୀତଲତାଂ ଯାତୋ ଯୋ ଭାଵେଷୁ ନ ମଜ୍ଜତି । ଵ୍ଯଵହାରୀ ନ ସମ୍ମୂଢସ୍ ସ ଶାନ୍ତ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣେ ମନରେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଭାବନାରେ ଡୁବି ନଯାନ୍ତି, ଏବଂ ସାଧାରଣ କାମକାଜ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠିକୁ ନିଜରେ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଆକାଶସଦୃଶୀ ଯସ୍ଯ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଵଵ୍ଯଵହାରିଣଃ । କଲଙ୍କମ୍ ଏତି ନ ମତିସ୍ ସ ଶାନ୍ତ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କର ମନ ସଦା ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ରହିଥାଏ ଏବଂ ଆକାଶ ପରି ନିର୍ମଳ ଓ ଦାଗ ହୀନ, ସେଉଁଠିକୁ ନିଜରେ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତପସ୍ଵିଷୁ ବହୁଜ୍ଞେଷୁ ଯାଜକେଷୁ ନୃପେଷୁ ଚ । ବଲଵତ୍ସୁ ଗୁଣାଢ୍ଯେଷୁ ଶମଵାନ୍ ଏଵ ରାଜତେ
ତପସ୍ବୀ, ଅଧ୍ୟୟନଶୀଳ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ରାଜା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଗୁଣବାନ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ଶାନ୍ତିରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠିକୁ ସତ୍ୟରେ ଅଧିକ ମହିମା ମିଳେ।
ଶମସଂସକ୍ତମନସାଂ ମହତାଂ ଗୁଣଶାଲିନାମ୍ । ଉଦେତି ନିର୍ଵୃତିଶ୍ ଚିତ୍ତାଜ୍ ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନେଵ ହିମରୋଚିଷଃ
ଯେଉଁ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଶାନ୍ତିରେ ଲିନ ଓ ଗୁଣମୟ, ସେମାନଙ୍କର ଚିତ୍ତରୁ ଆନନ୍ଦ ଏମିତି ଉଦିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଆଲୋକ ଝରେ।
ସୀମାନ୍ତୋ ଗୁଣପୂଗାନାଂ ପୌରୁଷୈକାନ୍ତଭୂଷଣମ୍ । ସଙ୍କଟେଷ୍ଵ୍ ଅଭଯସ୍ଥାନଂ ଶମଶ୍ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵିରାଜତେ
ସମତା ସମସ୍ତ ଗୁଣର ସୀମା, ସତ୍ ପୁରୁଷତ୍ୱର ଅନନ୍ୟ ଶୋଭା, ଏବଂ କଷ୍ଟରେ ଭୟର ଅଭୟ ଆଶ୍ରୟ ଭାବରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ।
ଶମମ୍ ଅମୃତମ୍ ଅହାର୍ଯମ୍ ଆର୍ଯଜୁଷ୍ଟଂ ପରମ୍ ଅଵଲମ୍ବ୍ଯ ପଦଂ ପରଂ ପ୍ରଯାତାଃ । ରଘୁତନଯ ଯଥା ମହାନୁଭାଵାଃ କ୍ରମମ୍ ଅନୁପାଲଯ ସିଦ୍ଧଯେ ତମ୍ ଏଵ
ହେ ରାମ, ଯେପରି ମହାନ ମନେଷ୍ଵରେ ଅମୃତ, ଚୋରି ହୋଇପାରିବା ନଥିବା, ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ସମତାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସଫଳତା ପାଇଁ ସେଇ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କର।
ଶାସ୍ତ୍ରାଵବୋଧାମଲଯା ଧିଯା ପରମପୂତଯା । କର୍ତଵ୍ଯଃ କାରଣଜ୍ଞେନ ଵିଚାରୋ ନିଯତାତ୍ମନା
ଯିଏ କାରଣକୁ ଜାଣିଛି, ଶାସ୍ତ୍ରର ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଝିବାରେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଛି ଏବଂ ନିୟମିତ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଛି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ।
ଵିଚାରାତ୍ ତୀକ୍ଷ୍ଣତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଧୀଃ ପଶ୍ଯତି ପରଂ ପଦମ୍ । ଦୀର୍ଘସଂସାରରୋଗସ୍ଯ ଵିଚାରୋ ହି ମହୌଷଧମ୍
ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହୁଏ ଏବଂ ପରମ ପଦକୁ ଦେଖିପାରେ; ଦୀର୍ଘ ସଂସାର ରୋଗ ପାଇଁ ବିଚାର ଏକ ମହାଔଷଧ।
ଆପଦ୍ଵନମ୍ ଅନନ୍ତେହାପରିପଲ୍ଲଵିତାକୃତି । ଵିଚାରକ୍ରକଚଚ୍ଛିନ୍ନଂ ନୈଵ ଭୂଯଃ ପ୍ରରୋହତି
ଅନନ୍ତ ଆଶାରେ ପୋଷିତ ଦୁଃଖର ଜଙ୍ଗଲ, ଯେତେବେଳେ ଚିନ୍ତନର କରାରେ କାଟାଯାଏ, ସେଥିରୁ ପୁଣି କେବେ ଅସୁବିଧା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ।
ମୋହେଷୁ ବନ୍ଧୁନାଶେଷୁ ସଙ୍କଟେଷୁ ଭ୍ରମେଷୁ ଚ । ସର୍ଵେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଵିଚାରୋ ହି ସତାଂ ଗତିଃ
ମୋହ, ବନ୍ଧୁ ହାରାଣି, କଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଭ୍ରମ—ଏପରି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚିନ୍ତନ ହେଉଛି ସଠିକ୍ ପଥ।
ନ ଵିଚାରଂ ଵିନା କଶ୍ଚିଦ୍ ଉପାଯୋ ଽସ୍ତି ଵିପଚ୍ଛମେ । ଵିଚାରାଦ୍ ଅଶୁଭଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶୁଭମ୍ ଆଯାତି ଧୀସ୍ ସତାମ୍
ଚିନ୍ତନ ବିନା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି ପାଇବାର କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ମନ ଅଶୁଭକୁ ଛାଡ଼ି ଶୁଭକୁ ଅଂଗୀକାର କରେ।
ବଲଂ ବୁଦ୍ଧିଶ୍ ଚ ତେଜଶ୍ ଚ ପ୍ରତିପତ୍ତିଃ କ୍ରିଯାଫଲମ୍ । ଫଲନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତାନି ସର୍ଵାଣି ଵିଚାରେଣୈଵ ଧୀମତଃ
ବଳ, ବୁଦ୍ଧି, ତେଜ, ବିବେକ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ—ଏସବୁ କେବଳ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଭିତରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ।
ଯୁକ୍ତାଯୁକ୍ତମହାଦୀପମ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛିତସାଧକମ୍ । ସ୍ଫାରଂ ଵିଚାରମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ସଂସାରଜଲଧିଂ ତରେତ୍
ଯେଉଁ ବିବେକ ଭଲ ଓ ଖରାପ କାମକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ସେଠି ଏକ ଦୀପ ଭଳି ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ । ଏହି ପ୍ରକାଶମୟ ବିଚାରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଏହି ସଂସାର ନଦୀକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଉଚିତ ।
ଆଲୂନହୃଦଯାମ୍ଭୋଜଂ ମହାମୋହମତଙ୍ଗଜମ୍ । ଵିଦାରଯତି ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଵିଚାରୋଦାରକେସରୀ
ଯାହାଙ୍କର ହୃଦୟ କମଳ ଅଘାତ ହୋଇନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ମହାମୋହ ହାତୀକୁ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଏବଂ ବିଚାରର ସିଂହ ଭଳି ଚିରି ଦିଏ ।
ମୂଢାଃ କାଲଵଶେନେହ ଯଦ୍ ଗତାଃ ପରମଂ ପଦମ୍ । ତଦ୍ ଵିଚାରପ୍ରଦୀପସ୍ଯ ଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍
ଯେମାନେ ମୂଢ଼ ଅବସ୍ଥାରେ କାଳର ଶକ୍ତିରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥା ବିଚାରର ପ୍ରଦୀପର ଅପୂର୍ବ ପ୍ରକାଶ ।
ରାଜ୍ଯାନି ସମ୍ପଦସ୍ ସ୍ଫାରୋ ଭୋଗୋ ମୋକ୍ଷଶ୍ ଚ ଶାଶ୍ଵତଃ । ଵିଚାରକଲ୍ପଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଫଲାନ୍ଯ୍ ଏତାନି ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ରାଜ୍ୟ, ବହୁ ଧନ, ଅପାର ଭୋଗ ଏବଂ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ମୋକ୍ଷ — ଏହା ସବୁ ବିଚାରର କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ଫଳ ।
ଯା ଵିଵେକଵିଲାସିନ୍ଯୋ ମତଯୋ ମହତାମ୍ ଇହ । ନ ତା ଵିପଦି ମଜ୍ଜନ୍ତି ତୁମ୍ବକାନୀଵ ଵାରିଣି
ଏଠାରେ ମହାନ୍ ଲୋକମାନଙ୍କର ଯେଉଁ ଭଲ ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ବିବେକରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛି, ସେଗୁଡିକ ଦୁଃଖରେ କେବେ ଡୁବିଯାଉନାହିଁ, ଯେପରି ଲାଉ କଦଳୀ ପାଣିରେ ଡୁବେ ନାହିଁ।
ଵିଚାରୋଦଯହାରିଣ୍ଯା ଧିଯା ଵ୍ଯଵହରନ୍ତି ଯେ । ଫଲାନାମ୍ ଅତ୍ଯୁଦାରାଣାଂ ଭାଜନଂ ହି ଭଵନ୍ତି ତେ
ଯେମାନେ ବିବେକର ଉଦୟରେ ଜାଗ୍ରତ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବହୁତ ଉତ୍ତମ ଫଳ ପାଇବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଭାଣ୍ଡ ହୁଅନ୍ତି।
ମୂର୍ଖହୃତ୍କାନନସ୍ଥାନାମ୍ ଆଶାପ୍ରସରରୋଧିନାମ୍ । ଅଵିଚାରକରଞ୍ଜାନାଂ ମଞ୍ଜର୍ଯୋ ଦୁଃଖରୀତଯଃ
ମୂର୍ଖମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଆଶା ଅଟକିଯାଇଛି ଏବଂ ବିବେକର ଗଛ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଦୁଃଖର ଲତା ବଢ଼ିଯାଏ।
କଜ୍ଜଲକ୍ଷୋଦମଲିନା ମଦିରାମୋଦଧର୍ମିଣୀ । ଅଵିଚାରମଯୀ ନିଦ୍ରା ଯାତୁ ତେ ରାଘଵ କ୍ଷଯମ୍
ଯେଉଁ ନିଦ୍ରା ବିବେକ ନଥିବା, ଦୀପର କାଜଳ ପରି କଳା ଏବଂ ମଦ ପରି ମତାଳ, ଏହି ନିଦ୍ରା ତୁମ ପାଇଁ ଶେଷ ହେଉ, ରାଘବ।