ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ନରୋ ଦୁଃଖେ ନିମଜ୍ଜତି । ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ସୁଖମ୍ ଅକ୍ଷଯମ୍ ଅଶ୍ନୁତେ
ମଣିଷ ଯେଉଁ କିଛି ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଏ। କିନ୍ତୁ କିଛି ଚିନ୍ତା ନକରିଲେ, ସେ ଅନନ୍ତ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ।
ସଙ୍କଲ୍ପଵ୍ଯାଲନିର୍ମୁକ୍ତଂ ସ୍ଥିତଂ ଚେତ୍ ତଵ ଚେତନମ୍ । ତଦାନନ୍ଦଵନୋଦ୍ଯାନେ ତ୍ଵମ୍ ଉଚ୍ଚୈଃ ପରିରାଜସେ
ତୁମର ଚେତନା ଯଦି ଚିନ୍ତାର ସାପୁଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ରହିଛି, ତେବେ ତୁମେ ଆନନ୍ଦର ବଗିଚାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଚମକୁଛ।
ସ୍ଵଵିଵେକାନିଲୈଃ କୃତ୍ଵା ସଙ୍କଲ୍ପଜଲଦକ୍ଷଯମ୍ । ପରାଂ ନିର୍ମଲତାମ୍ ଏହି ଶରଦୀଵ ନଭୋଽନ୍ତରମ୍
ନିଜ ବିବେକର ବାତାସରେ ଚିନ୍ତାର ମେଘକୁ ଦୂର କରି, ଶରତ୍କାଳର ଆକାଶ ପରି ଶୁଦ୍ଧ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।
ସଙ୍କଲ୍ପସରିତଂ ମତ୍ତାଂ ମତିଯନ୍ତ୍ରେଣ ଶୋଷଯନ୍ । ତତ୍ରୋହ୍ଯମାନମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ଭଵାମନାଃ
ମନର ଯନ୍ତ୍ରରେ ଚିନ୍ତାର ମଦମସ୍ତ ନଦୀକୁ ଶୁଖାଇ, ସେଠାରେ ନିଜକୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରି, ଶାନ୍ତ ହୋ।
ସଙ୍କଲ୍ପାନିଲନିର୍ଧୂତଂ ଭ୍ରାନ୍ତଂ ପର୍ଣତୃଣାଂଶଵତ୍ । ଭୂତାକାଶେ ତ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅଵଲମ୍ବ୍ଯାଵଲୋକଯ
ଚିନ୍ତାର ବାତାସରେ ଡହଳୁଥିବା ପତ୍ର ଓ ଘାସ ପରି ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ନିଜକୁ, ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଆକାଶରେ ଆଶ୍ରୟ କରି ଦେଖ।
ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପକକାଲୁଷ୍ଯଂ ଵିନିଵାର୍ଯାତ୍ମନାତ୍ମନଃ । ପରଂ ପ୍ରସାଦମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ପରମାନନ୍ଦଵାନ୍ ଭଵ
ନିଜ ଚିନ୍ତାର ଅପବିତ୍ରତାକୁ ନିଜେ ଦୂର କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରସାଦ ପାଇଁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦର ଅନୁଭବ କର।
ସର୍ଵଶକ୍ତିତଯେହାତ୍ମା ଯଦ୍ ଯଥା ଭାଵଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ତତ୍ ତଥା ପଶ୍ଯତି ତଦା ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମା ଯେପରି ଭାବନା କରେ, ସେପରି ଦେଖେ। ଯାହାକୁ ଯେପରି ଚିନ୍ତା କରେ, ସେଠିକି ଦେଖିଥାଏ, କାରଣ ଏହା ସ୍ୱୟଂ ଚିନ୍ତାରେ ପ୍ରକାଶିତ।
ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରମ୍ ଏଵେଦଂ ଜଗନ୍ ମିଥ୍ଯା ସମୁତ୍ଥିତମ୍ । ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରେଣ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କ୍ଵାପି ଵିଲୀଯତେ
ଏହି ସଂସାର କେବଳ କଳ୍ପନା ମାତ୍ରରୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, କଳ୍ପନା ଶେଷ ହେଲେ, ଏହା କେଉଁଠି ଗଲା ଭଳି ଲୟ ହୋଇଯାଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପଵାତଵଲିତଂ ଜନ୍ମଜ୍ଵାଲାକଦମ୍ବକମ୍ । ଅସଙ୍କଲ୍ପାନିଲସ୍ପର୍ଶାଦ୍ ଦୀପଵତ୍ ପରିଶାମ୍ଯତି
କଳ୍ପନାର ପବନରେ ଡହଳିଥିବା ଜନ୍ମର ଆଗୁନି ଝୁଣ୍ଡ, ଯେପରି ଅକଳ୍ପନାର ପବନ ଛୁଇଁଲେ ଦୀପ ଭଳି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ତୃଷ୍ଣାକରଞ୍ଜଲତିକାମ୍ ଇମାଂ ରୂଢିମ୍ ଉପାଗତାମ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପମୂଲୋଦ୍ଧରଣାତ୍ ପରିଶୋଷଵତୀଂ କୁରୁ
ଏହି ତୀବ୍ର ତୃଷ୍ଣାର ଲତାକୁ, ଯାହା ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଇଛି, ତାହାର ମୂଳ କଳ୍ପନାକୁ ଉଖାଡ଼ି ଶୁଖାଇଦେ।
ପ୍ରତିଭାସସମୁତ୍ଥାନଂ ପ୍ରତିଭାସପରିକ୍ଷଯମ୍ । ଯଥା ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରଂ ତଥା ସଂସୃତିଵିଭ୍ରମଃ
ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜିନିଷ ଯେମିତି ଆସିଯାଏ ଓ ହେଉଁ ହେଉଁ କରି ହରାଯାଏ, ଏହା ଗଣ୍ଡର୍ବନଗର ଭଳି; ସେପରି ଏହି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଭ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଅସାର ।
ପ୍ରାକୃତୋ ଽସ୍ମୀତି ଵିସ୍ମୃତ୍ଯା ତାଵଚ୍ ଛୋଚତି ଭୂମିପଃ । ଭୂମିପୋ ଽସ୍ମୀତି ସଞ୍ଜାତା ଯାଵନ୍ ନାସ୍ଯ ହୃଦି ସ୍ମୃତିଃ
ସାଧାରଣ ଲୋକ ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ ରାଜା' ବୋଲି ଭୁଲିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ 'ମୁଁ ରାଜା' ବୋଲି ସ୍ମୃତି ଆସିଲେ, ସେ ଦୁଃଖ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ରହିନଥାଏ ।
ନଶ୍ଯତେ ଜାତଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପ୍ରାକ୍ସ୍ମୃତିର୍ ଵର୍ତମାନଯା । ଶରଦେଵୋପଗତଯା ପ୍ରାଵୃଡ୍ ଜାଡ୍ଯଵିକାରିଣୀ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେପରି ନୂଆ ବର୍ଷା ଆସିଲେ ପୃଥିବୀ ମାନ୍ଦ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ସେପରି ପୂର୍ବ ସ୍ମୃତିକୁ ନୂଆ ସ୍ମୃତି ଆସିଲେ ତାହାକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ ।
ଘନପ୍ରଵାହା ଯୈଵ ସ୍ଯାଚ୍ ଚିତ୍ତେହା ସୈଵ ଵର୍ଧତେ । ଯ ଏଵୋଚ୍ଚୈସ୍ ସ୍ଵରସ୍ ତନ୍ତ୍ର୍ଯାସ୍ ସ ଏଵାକ୍ରାମତି ଶ୍ରୁତିମ୍
ମନରେ ଯେଉଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧାରା ରହିଥାଏ, ସେଇ ଧାରା ବଢ଼ିଯାଏ; ଯେପରି ତାନ୍ତିରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର ଚାପିଲେ, ସେଇ ସ୍ୱର ଶ୍ରବଣକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ ।
ଅହମ୍ ଏକୋ ଽହମ୍ ଆତ୍ମା ତ୍ଵ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏକାଂ ଭାଵଯ ଭାଵନାମ୍ । ତଯା ଭାଵନଯା ଯୁକ୍ତସ୍ ସ ଏଵ ତ୍ଵଂ ଭଵସ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମା, ମୁଁ ଏକାକି — ଏହି ଭାବନାକୁ ମନରେ ଧର। ଏହି ଭାବନାରେ ଲଗି ରହିଲେ, ତୁମେ ସେଇ ଆତ୍ମାରେ ଏକାତ୍ମ ହେଇଯିବ। ଏହି ଭାବନା ହେଲେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ।
ଏଵଂ ହ୍ଯ୍ ଅସମ୍ଭଵଦ୍ ଇଦଂ ତ୍ଵ୍ ଅଵିଭାଗଭାସ୍ଵଦ୍ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵମ୍ ଉତ୍ତମପଦଂ ପରମ୍ ଏଵ ଦେଵଃ । ପୂଜାଂଶପୂଜନସୁପୂଜକପୂଜ୍ଯରୂପଂ କିଞ୍ଚିନ୍ ନକିଞ୍ଚିଦ୍ ଇଵ ଚିତ୍ତପନୈକମୂର୍ତିଃ
ଏଭଳି ଭାବେ, ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା ଉଦିତ ହୁଏ। ଏହି ଦେବତା ସ୍ୱୟଂ ପୂଜା, ପୂଜାର ଅଂଶ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୂଜକ ଓ ପୂଜ୍ୟ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହା କିଛି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, କିଛି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ — ଚେତନାର ଏକମାତ୍ର ରୂପ।
ଇତ୍ଥଂ ସ୍ଥିତମ୍ ଇଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ସଦସଦ୍ ଦେଵରୂପି ଚ । ଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯପଦନିର୍ମୁକ୍ତଂ ମୁକ୍ତଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉତ
ଏହି ପ୍ରକାର, ଏହି ବିଶ୍ୱ ଥିବା ଓ ନଥିବା ଦୁହିଁ ଭାବରେ ଦେବତା ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଓ ଏକତ୍ୱର ଧାରଣାରୁ ମୁକ୍ତ, ଏବଂ ମୁକ୍ତ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଏକତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଅଛି।
ଚିତେଃ କଲଙ୍କଵଦ୍ ରୂପମ୍ ଇତି ସଂସାରିତାଂ ଗତମ୍ । ଅକଲଙ୍କମ୍ ଅସଂସାରି ତଚ୍ ଚାଭିନ୍ନଂ ଦ୍ଵଯାତ୍ମକମ୍
ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ମଳିନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସଂସାରରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ଅମଳ ଓ ସଂସାର ରହିତ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଅଖଣ୍ଡ ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଇଯମ୍ ଅସ୍ମୀତି ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତକଲଙ୍କା ଚିନ୍ ନିବଧ୍ଯତେ । ଏତାମ୍ ଏଵ କଲାଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ସ୍ଵତ୍ଵାଭିନ୍ନାଂ ଵିମୁଚ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଚେତନା 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଲି ଭାବି, ଏହି ପରିଚୟର ଦାଗ ଲାଗିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ବାନ୍ଧି ହୋଇଯାଏ। ଏହି ସୀମାବଦ୍ଧତାକୁ ନିଜ ପରି ଅଭିନ୍ନ ବୋଲି ବୁଝିଲେ, ମଣିଷ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ଚିଦ୍ ଅର୍ଥାକାରତାଭାଵାଦ୍ ଦ୍ଵିତ୍ଵାତ୍ ସତ୍ତ୍ଵଂ ସମୁଜ୍ଝତୀ । ସୁଖଦୁଃଖାଦିତାଂ ଧତ୍ତେ ନସତ୍ଯାଂ ସଦ୍ ଇତି କ୍ଷଣାତ୍
ଯେତେବେଳେ ଚେତନାରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁର ଆକୃତି ନାହିଁ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପ ଛାଡ଼ିଦିଏ। ତାପରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଧାରଣ କରେ, ଯଦିଓ ସେଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଶୁଦ୍ଧା ନିରଂଶା ସତ୍ଯୈକା ସତ୍ତା ଚେତ୍ଯେଵମାଦିଭିଃ । ଵିମୁକ୍ତା ନାମଶବ୍ଦାର୍ଥୈସ୍ ସର୍ଵୈସ୍ ସର୍ଵାତ୍ମିକାପି ଖମ୍
ଚେତନା ଯଦିଓ ପବିତ୍ର, ଅଂଶହୀନ ଏବଂ ସତ୍ୟ ସହିତ ଏକତାରେ ଅଛି, ଏହାକୁ 'ସତ୍ତା', 'ଚେତନା' ଇତ୍ୟାଦି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ତଥାପି ଏହା ସମସ୍ତ ନାମ ଓ ଧାରଣାରୁ ମୁକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତର ମୂଳ ରୂପ, ଆକାଶ ପରି।
ସର୍ଵଂ ନିରୁପମଂ ଶାନ୍ତଂ ମନସୋ ଽନ୍ତେ ତ୍ରିମାର୍ଗଗମ୍ । ବ୍ରହ୍ମେଦଂ ବୃଂହିତଂ ବ୍ରାହ୍ମ୍ଯା ଶକ୍ତ୍ଯାକାଶନିକାଶଯା
ସମସ୍ତ କିଛି ତୁଳନାହୀନ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ମନର ଶେଷ ପଥରେ ମିଳେ, ତିନି ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଏହିଏ ବ୍ରହ୍ମ, ବ୍ରହ୍ମର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତୃତ, ଏହା ଚେତନାର ଶକ୍ତି ଆକାଶ ପରି ପ୍ରକାଶିତ।
ମନସା ମନସି ଚ୍ଛିନ୍ନେ ସର୍ଵାକ୍ଷପ୍ରସଵାତ୍ମନି । ଦ୍ଵିତୀଯେ ଽଥ ତୃତୀଯେ ଵା ପଦେ କିମ୍ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ
ମନ ନିଜେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ ହୋଇଗଲେ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ମୂଳରେ ଲିନ୍ ହେଲେ, ଦ୍ୱିତୀୟ କିମ୍ବା ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଏଠାରେ କଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ?
ଯାଵତ୍ କିଲାତ୍ମନସ୍ ସତ୍ତା ମହାସତ୍ତୈଵ ତାଵତୀ । ସମସ୍ତାସ୍ତମଯେ ଜାତେ ସତ୍ତା କେଵ କୁତଶ୍ ଚ କା
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆତ୍ମାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହେ। ସମସ୍ତ କିଛି ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲାପରେ, କେଉଁଠି କିଏ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଯାଏ, କିଏ ତାହାକୁ ଦେଖିପାରିବ?
ମନସା ମନସି ଚ୍ଛିନ୍ନେ ସ୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଵଯଵାତ୍ମନି । ଵିଚାରେଣ ସମାଧାନାତ୍ ପ୍ରଯୋଗେଣ ଜଯେନ ଵା
ମନ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଂଶରେ ଲୟ ହେଲେ, ବିଚାର, ଧ୍ୟାନ, ଅଭ୍ୟାସ କିମ୍ବା ବିଜୟ ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ହେଉନାହିଁ,
ଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯକଲନାଭେଦେ ଗଲିତେ କଲିତାତ୍ମନି । ସତ୍ଯାଲୋକେ ଜଗଜ୍ଜାଲେ ପ୍ରୋଚ୍ଛୂନେ ଵିଲଯଂ ଗତେ
ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଓ ଏକତ୍ୱର ଭେଦ ଯେତେବେଳେ ଅନୁଭୂତ ଆତ୍ମାରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟର ଆଲୋକରେ ସଂସାରର ଜାଲ ଭାଙ୍ଗି ଲୟ ହୋଇଯାଏ,
ଶିଷ୍ଯତେ ଶୀର୍ଣସଂସାରକଲନାକଲନାତ୍ମିକା । ଭୃଷ୍ଟବୀଜୋପମା ସତ୍ତା ଜୀଵସ୍ଯ ଚିତିନାମିକା
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ସଂସାରିକ ଭାବନା ଭଙ୍ଗ ହେବା ପରେ ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭଜା ଚାଷ ଦାଣା ପରି ଅକ୍ଷମ, ଏହାକୁ ଜୀବର ଚେତନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପଶ୍ଯନ୍ତୀନାମକଲିତା ତ୍ଯଜନ୍ତୀ ଚେତ୍ଯଚର୍ଵଣମ୍ । ମନୋମହାଭ୍ରନିର୍ମୁକ୍ତଶରଦାକାଶକୋଶଵତ୍
ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଖୁଥିବା, ଅପ୍ରକଟ ଓ ନିର୍ବିକାର ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ବିଷୟ ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ମନର ମହାମେଘ ହଟିଯାଇଥିବା ଶରତ୍ ଆକାଶ ପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ।
ଶୁଦ୍ଧା ଚିଦ୍ ଭାଵମାତ୍ରସ୍ଥା ଚେତ୍ଯଚିଚ୍ଚାପଲାଦ୍ ଗତା । ଅଦୂରଵିପ୍ରକୃଷ୍ଟେଶା ପଦୋପନତିପାଵନୀ
ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ବସିଥାଏ, ବିଷୟ ଓ ଚେତନାର ଅସ୍ଥିରତାରୁ ମୁକ୍ତ, ନିକଟ କିମ୍ବା ଦୂର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ପବିତ୍ର କରେ।
ଚିଦ୍ ଵ୍ଯୋମାତ୍ମେତି କଲିତା ଗଲିତାଖିଲକଲ୍ପନା । ସମସ୍ତସାମାନ୍ଯଵତୀ ନାଵତୀର୍ଣଭଵାର୍ଣଵା
ଚେତନାକୁ ଚେତନାର ଆକାଶ ଭାବରେ ଧାରଣ କରାଯାଏ, ସମସ୍ତ କଳ୍ପନା ହରାଇଯାଇଛି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖେ, ଏହା ଭବସାଗରରେ ପଡ଼ିନାହିଁ।