ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାସତ୍ତାନିଯତ୍ଯାଦ୍ଯାଶ୍ ଚ ଶକ୍ତଯଃ । ଚିଦାତ୍ମିକା ଏଵ ଚିତେସ୍ ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ ସମ୍ପତିତାସ୍ ସ୍ଵତଃ
ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ନିୟମ, ଦିଗ, ସମୟ ଓ କ୍ରିୟା ଭଳି ଶକ୍ତିଗୁଡିକ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି; ଏହା ଚେତନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରୁ, ସ୍ୱତଃସିଦ୍ଧ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଚିଚ୍ ଚ ଚର୍ଚିତଚେତ୍ଯେହ ଚିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯଭିଧା ସ୍ମୃତା । ଯଥା ଵୀଚ୍ଯଭିଧାର୍ହତ୍ଵେ ସ୍ଥିତମ୍ ଅମ୍ବୁ ତରଙ୍ଗିତମ୍
ଏଠାରେ ଚେତନା, ଜାଣୁଥିବା ଓ ଜାଣାଯାଉଥିବା ସବୁକୁ ବ୍ରହ୍ମାଦି ନାମରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଆକାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପାଣିକୁ 'ତରଙ୍ଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅହମ୍ଭାଵତରଙ୍ଗସ୍ଯ ଚିଦ୍ଵିଲାସମହାମ୍ବୁଧେଃ । ତରଙ୍ଗିତତ୍ଵମ୍ ଇଵ ଯନ୍ ନ ତାଵଚ୍ ଚେତ୍ଯତାଂ ଗତମ୍
ଯେପରି ମୋର ଭାବ ଏହି ଚେତନାର ମହାସାଗରରେ ଏକ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଉଠିଛି, ତେଣୁ ଏହି ତରଙ୍ଗ ଆଉ ଦୃଶ୍ୟବସ୍ତୁ ହୋଇନାହିଁ, କେବଳ ଚେତନାର ଖେଳ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଏକ ଲହରୀ ଭଳି ରହିଯାଏ।
ତଦ୍ ଏତତ୍ ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ଯେଶ୍ଵରଶିଵାଦିଭିଃ । ଶୂନ୍ଯୈକପରମାତ୍ମାଦିନାମଭିଃ ପରିଗୀଯତେ
ଏହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସତ୍ୟ, ଈଶ୍ୱର, ଶିବ, ଶୂନ୍ୟ, ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।
ଏଵଂରୂପପଦାତୀତଂ ଯଦ୍ ରୂପଂ ପରମାତ୍ମନଃ । ତନ୍ ନ ନାମାର୍ହମ୍ ଅମଲଂ ଵିଷଯୋ ନ ଗିରାଂ ଚ ତତ୍
ଯେଉଁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ସମସ୍ତ ରୂପରୁ ଉପରେ, ସେହି ସ୍ୱରୂପକୁ କୌଣସି ନାମ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ନିର୍ମଳ ଓ କଥାର ଅନୁଭବରେ ଆସିପାରେ ନାହିଁ।
ଯଦ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ତସ୍ଯାସ୍ ତଲ୍ ଲତାଯା ମହାଚିତେଃ । ଫଲପଲ୍ଲଵପୁଷ୍ପାଦି ନ ଭିନ୍ନଂ ତନ୍ମଯଂ ଯତଃ
ଏଠାରେ ଯାହା କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ସେସବୁ ମହାଚେତନାର ଅଂଶ; ଯେପରି ଲତାର ଫଳ, କୁଡ଼, ଫୁଲ ଏହି ସବୁ ତାହାର ନିଜସ୍ୱ ଧର୍ମ, ସେପରି ସମସ୍ତ କିଛି ଏହି ଚେତନାରୁ ହୋଇଯାଇଛି।
ମହାଚିଚ୍ଚେତ୍ଯଚଯନାଚ୍ ଚିଦ୍ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଭିଧାଵତୀ । ସା ଜୀଵତ୍ଵଂ ସ ବାହ୍ଯତ୍ଵଂ ତଦ୍ ଅଦ୍ଵି ଦ୍ଵୀଵ ପଶ୍ଯତି
ବଡ଼ ଚେତନାରେ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ ଯୋଗୁ ଚେତନା ନିଜେ ବାହାରି ଆସୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ; ସେଠାରୁ ଜୀବତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠାରୁ ବାହ୍ୟତା ହୁଏ, ଏଭଳି ଦୁଇଟି ଅଲଗା ଅଛି ବୋଲି ଭାସେ।
ସ୍ଵଯମ୍ ଅନ୍ଯେଯମ୍ ଅସ୍ମୀତି ଭାଵଯିତ୍ଵା ସ୍ଵଭାଵତଃ । ଅନ୍ଯତାମ୍ ଇଵ ସଂଯାତି ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମିକାଂ ସ୍ଵତାମ୍
ନିଜର ସ୍ୱଭାବରେ, ଚେତନା ନିଜକୁ 'ମୁଁ ଏହି, ସେ ଅନ୍ୟ' ବୋଲି ଭାବିଥାଏ; ଏଭଳି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ନିଜୁକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଏ।
ଅକଲଙ୍କେନ ରୂପେଣ ରୂପଂ ଯତ୍ ସ୍ଵକଲଙ୍କଵତ୍ । ସଂସାରପତିତଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଚେତନେନୈଵ ଚେତିତମ୍
ଯାହା ସ୍ୱଚ୍ଛ ରୂପରେ ଅଛି, ନିଜ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହେଉଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ; ସେହି ଚେତନା ସଂସାରରେ ପଡ଼ିଯାଏ ଏବଂ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଚିଦ୍ଵପୁସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵୈତଦ୍ ଏକତୋ ଯାତି ଜୀଵତାମ୍ । ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯାଵଭାସେନ ଜୀଵୋ ଜୀଵତି ତନ୍ମଯଃ
ଏହି ଚେତନାର ରୂପ ନିଜେ ଏକ ପାଖରେ ଜୀବ ହୋଇଯାଏ; ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରଭାବରେ ଜୀବ ତାହାର ଏହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଅନୁଭବ କରି ଜୀବନ୍ତ ରହିଥାଏ।
ଆତିଵାହିକଦେହା ଚିଜ୍ ଜୀଵତାଂ ସମୁପାଗତା । ଭାଵନାତ୍ ପଞ୍ଚକୀଭୂତା ଦ୍ରଵ୍ଯମ୍ ଅସ୍ମୀତି ଵେତ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଚେତନାରୂପ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଆସିଥାଏ; ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଏହା ପାଞ୍ଚ ଭୂତରେ ଗଠିତ ହୋଇ, 'ମୁଁ ଏହି ପଦାର୍ଥ' ବୋଲି ଜାଣେ।
ତଦ୍ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ପ୍ରାଣିନା ଭୁକ୍ତମ୍ ଆଶୁ ଗଚ୍ଛତି ଵୀର୍ଯତାମ୍ । ତତୋ ଽହଂ ପ୍ରାଣଵାଞ୍ ଜାତୋ ଵେତ୍ତୀତ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵାତ୍ମକମ୍
ଏହି ପଦାର୍ଥଟିଏ ଜୀବ ଦ୍ୱାରା ଭୋଜିତ ହେଲେ, ଏହା ଶୀଘ୍ର ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ ହୁଏ; ଏହିଠାରୁ 'ମୁଁ ବଞ୍ଚିଛି' ବୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଅନୁଭୂତିର ସ୍ୱରୂପ।
ଅହନ୍ତାଦିକ୍ରମେଣାଶୁ ପଞ୍ଚକାନୁଭଵକ୍ରମାତ୍ । ସ୍ଥାଵରଂ ଜଙ୍ଗମଂ ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଵେତ୍ତି ତତ୍ ତଦ୍ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଅହଂକାର ଓ ତାହା ପରେ ପଞ୍ଚ ଭୂତର ଅନୁଭୂତି ଅନୁସାରେ, ଯେଉଁ ନିର୍ଜୀବ କିମ୍ବା ସଚଳ ବସ୍ତୁକୁ ଜାଣେ, ସେଠିକି ଏହି ଦେହ ତାହାରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
କାକତାଲୀଯଯୋଗେନ ଦୃଢାଭ୍ଯାସକ୍ଷଯେଣ ଚ । ଵାସନାନ୍ତରସଂଶ୍ଲେଷାତ୍ ପୂର୍ଵମ୍ ଆକାରମ୍ ଉଜ୍ଝତି
ଯେତେବେଳେ ଯଥାସମୟର ଯୋଗ, ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ ଶେଷ ହେବା, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭାବନା ମିଶିଯିବା ଦ୍ୱାରା, ପୂର୍ବ ଆକୃତି ଛାଡ଼ିଦିଏ।
ଦ୍ଵିତ୍ଵସ୍ଵସଂଵିଦା ଦ୍ଵିତ୍ଵମ୍ ଏକସ୍ଯୈଵ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ପୁଂସୋ ଵେତାଲସମ୍ପର୍କାଦ୍ ଵେତାଲ ଇଵ ଭାସୁରଃ
ଦ୍ୱିତୀୟତାର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଏକ ଅସଲି ଜଣେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବକୁ ଅନୁଭବ କରେ; ଯେପରିକି ଜଣେ ଲୋକ ଭୂତ ସହ ସଂସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ସେ ଭୂତ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଅଦ୍ଵିତ୍ଵଵେଦନାଦ୍ ଦ୍ଵିତ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମନୋ ଵିନିଵର୍ତତେ । ନ କରୋମୀତି ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ପୁରୁଷସ୍ଯେଵ କର୍ତୃତା
ଯେତେବେଳେ ଅଦ୍ୱିତୀୟତାର ଜ୍ଞାନ ଆସେ, ନିଜ ମନରେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରିକି 'ମୁଁ କିଛି କରୁନି' ଭାବିଲେ, ଲୋକର କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଭାବ ଅପସାରିଯାଏ।
ପରମାର୍ଥତଯା ଦ୍ଵିତ୍ଵଂ ନ କିଲାତ୍ମନି ଵିଦ୍ଯତେ । ଅଵିକାରାଦିମତ୍ତ୍ଵେନ ସର୍ଵଗତ୍ଵେନ ସର୍ଵଦା
ପ୍ରକୃତରେ, ଆତ୍ମାରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟତା ନାହିଁ; କାରଣ ଏହା ସଦା ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ସମସ୍ତ ଗୁଣର ମୂଳ ଏବଂ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ।
ଯତ୍ ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପରଚିତମ୍ ଅସଙ୍କଲ୍ପକ୍ଷଯଂ ହି ତତ୍ । ଯଥା ମୁନେ ମନୋରାଜ୍ଯଂ ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରଂ ଯଥା
ମୁନି, ନିଜର କଳ୍ପନାରେ ଯାହା ତିଆରି ହୁଏ, କଳ୍ପନା ଶେଷ ହେଲେ ସେଥିରେ କିଛି ରହିନଥାଏ; ଯେପରିକି ମନର ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର, କଳ୍ପନା ଶେଷ ହେଲେ ସେମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ସଙ୍କଲ୍ପରଚନଂ କ୍ଲେଶୋ ନ ସଙ୍କଲ୍ପଵିନାଶନମ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପଯତ୍ନୋ ଗନ୍ଧର୍ଵପୁର୍ଯାସ୍ ସୃଷ୍ଟୌ ନ ତୁ କ୍ଷଯେ
ଚିନ୍ତା ତିଆରି କରିବାରେ ଯେତେଷ୍ଟ କଷ୍ଟ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଚିନ୍ତା ନଷ୍ଟ କରିବାରେ ଏମିତି କଷ୍ଟ ନାହିଁ। ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ତିଆରି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ତାହା ଭଙ୍ଗିଯିବାରେ କୌଣସି ଚେଷ୍ଟା ଲାଗେନି।
ପୁଷ୍ଟସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରେଣ ଯଦ୍ ଇଦଂ ଦୁଃଖମ୍ ଆଗତମ୍ । ତଦ୍ ଅସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରେଣ କ୍ଷଯି କାତ୍ର କଦର୍ଥନା
ମନରେ ଚିନ୍ତାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଲେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଆସେ, ଏହା କେବଳ ଚିନ୍ତା ନଥିଲେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏଠାରେ ଏହି କଥାକୁ ଆଉ କେତେ ଦୃଢ଼ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ?
ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ନରୋ ଦୁଃଖେ ନିମଜ୍ଜତି । ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ସୁଖମ୍ ଅକ୍ଷଯମ୍ ଅଶ୍ନୁତେ
ମଣିଷ ଯେଉଁ କିଛି ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଏ। କିନ୍ତୁ କିଛି ଚିନ୍ତା ନକରିଲେ, ସେ ଅନନ୍ତ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ।
ସଙ୍କଲ୍ପଵ୍ଯାଲନିର୍ମୁକ୍ତଂ ସ୍ଥିତଂ ଚେତ୍ ତଵ ଚେତନମ୍ । ତଦାନନ୍ଦଵନୋଦ୍ଯାନେ ତ୍ଵମ୍ ଉଚ୍ଚୈଃ ପରିରାଜସେ
ତୁମର ଚେତନା ଯଦି ଚିନ୍ତାର ସାପୁଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ରହିଛି, ତେବେ ତୁମେ ଆନନ୍ଦର ବଗିଚାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଚମକୁଛ।
ସ୍ଵଵିଵେକାନିଲୈଃ କୃତ୍ଵା ସଙ୍କଲ୍ପଜଲଦକ୍ଷଯମ୍ । ପରାଂ ନିର୍ମଲତାମ୍ ଏହି ଶରଦୀଵ ନଭୋଽନ୍ତରମ୍
ନିଜ ବିବେକର ବାତାସରେ ଚିନ୍ତାର ମେଘକୁ ଦୂର କରି, ଶରତ୍କାଳର ଆକାଶ ପରି ଶୁଦ୍ଧ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।
ସଙ୍କଲ୍ପସରିତଂ ମତ୍ତାଂ ମତିଯନ୍ତ୍ରେଣ ଶୋଷଯନ୍ । ତତ୍ରୋହ୍ଯମାନମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ଭଵାମନାଃ
ମନର ଯନ୍ତ୍ରରେ ଚିନ୍ତାର ମଦମସ୍ତ ନଦୀକୁ ଶୁଖାଇ, ସେଠାରେ ନିଜକୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରି, ଶାନ୍ତ ହୋ।
ସଙ୍କଲ୍ପାନିଲନିର୍ଧୂତଂ ଭ୍ରାନ୍ତଂ ପର୍ଣତୃଣାଂଶଵତ୍ । ଭୂତାକାଶେ ତ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅଵଲମ୍ବ୍ଯାଵଲୋକଯ
ଚିନ୍ତାର ବାତାସରେ ଡହଳୁଥିବା ପତ୍ର ଓ ଘାସ ପରି ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ନିଜକୁ, ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଆକାଶରେ ଆଶ୍ରୟ କରି ଦେଖ।
ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପକକାଲୁଷ୍ଯଂ ଵିନିଵାର୍ଯାତ୍ମନାତ୍ମନଃ । ପରଂ ପ୍ରସାଦମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ପରମାନନ୍ଦଵାନ୍ ଭଵ
ନିଜ ଚିନ୍ତାର ଅପବିତ୍ରତାକୁ ନିଜେ ଦୂର କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରସାଦ ପାଇଁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦର ଅନୁଭବ କର।
ସର୍ଵଶକ୍ତିତଯେହାତ୍ମା ଯଦ୍ ଯଥା ଭାଵଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ତତ୍ ତଥା ପଶ୍ଯତି ତଦା ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମା ଯେପରି ଭାବନା କରେ, ସେପରି ଦେଖେ। ଯାହାକୁ ଯେପରି ଚିନ୍ତା କରେ, ସେଠିକି ଦେଖିଥାଏ, କାରଣ ଏହା ସ୍ୱୟଂ ଚିନ୍ତାରେ ପ୍ରକାଶିତ।
ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରମ୍ ଏଵେଦଂ ଜଗନ୍ ମିଥ୍ଯା ସମୁତ୍ଥିତମ୍ । ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରେଣ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କ୍ଵାପି ଵିଲୀଯତେ
ଏହି ସଂସାର କେବଳ କଳ୍ପନା ମାତ୍ରରୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, କଳ୍ପନା ଶେଷ ହେଲେ, ଏହା କେଉଁଠି ଗଲା ଭଳି ଲୟ ହୋଇଯାଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପଵାତଵଲିତଂ ଜନ୍ମଜ୍ଵାଲାକଦମ୍ବକମ୍ । ଅସଙ୍କଲ୍ପାନିଲସ୍ପର୍ଶାଦ୍ ଦୀପଵତ୍ ପରିଶାମ୍ଯତି
କଳ୍ପନାର ପବନରେ ଡହଳିଥିବା ଜନ୍ମର ଆଗୁନି ଝୁଣ୍ଡ, ଯେପରି ଅକଳ୍ପନାର ପବନ ଛୁଇଁଲେ ଦୀପ ଭଳି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ତୃଷ୍ଣାକରଞ୍ଜଲତିକାମ୍ ଇମାଂ ରୂଢିମ୍ ଉପାଗତାମ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପମୂଲୋଦ୍ଧରଣାତ୍ ପରିଶୋଷଵତୀଂ କୁରୁ
ଏହି ତୀବ୍ର ତୃଷ୍ଣାର ଲତାକୁ, ଯାହା ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଇଛି, ତାହାର ମୂଳ କଳ୍ପନାକୁ ଉଖାଡ଼ି ଶୁଖାଇଦେ।