ଯଥୈଵ ଵ୍ଯୋମମରୁତି ଲୀନଂ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ଭଵେତ୍ । ତଥୈଵ ତତ୍ରୈଵ ତଦା ଲଯମ୍ ଏତି ମନୋ ମୁନେ
ଯେପରି ଆଠଟି ଉପାଦାନରେ ଗଠିତ ଶରୀର ବାୟୁ ଓ ଆକାଶରେ ଲୟ ହୁଏ, ସେହିପରି, ମୁନି, ସେ ସମୟରେ ମନ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ।
ସୁଚିରାଭ୍ଯସ୍ତଭାଵସ୍ଥଵାସନାନୁଚିତଂ ମନଃ । ଯତ୍ର ତତ୍ର ଭ୍ରମଂ ସ୍ଵର୍ଗନରକାଦିଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ଦୀର୍ଘକାଳ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଆଦତରେ ଗଢ଼ିଉଠିଥିବା ମନ, ଯେଉଁଠିକୁ ଯାଏ, ସେଠାରେ ସ୍ୱର୍ଗ, ନରକ ଓ ଏମିତି ଅନେକ ଭ୍ରମ ଦେଖିଥାଏ।
ଶରୀରଂ ଶଵତାମ୍ ଏତି ମନୋମାରୁତଵର୍ଜିତମ୍ । ଗତେ ଗୃହଜନେ ଦୂରଂ ଗୃହଂ ସଂଶୂନ୍ଯତାମ୍ ଇଵ
ମନର ବାୟୁ ନଥିଲେ ଶରୀର ମୃତଦେହ ପରି ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ଘରର ଲୋକମାନେ ଦୂରକୁ ଚଲିଗଲେ ଘର ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ସର୍ଵଗା ଚିଚ୍ ଚେତନତୋ ଜୀଵୀଭୂଯ ମନସ୍ସ୍ଥିତା । ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଵପୁର୍ ଭୂତ୍ଵୈଵାତିଵାହିକଦେହିନୀ
ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଚେତନା ଭାବେ ମନ ଜୀବନ୍ତ ହୋଇ ରହିଥାଏ; ଏହି ଆଠଉପାଦାନର ଶରୀର ଧାରଣ କରି, ଯାତ୍ରୀର ଦେହ ନେଇଥାଏ।
ତନ୍ମାତ୍ରପଞ୍ଚକଂ ଚିତ୍ତ୍ଵଂ କ୍ରୋଡୀକୃତ୍ଯ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା । ସ୍ଵପ୍ନଭ୍ରମଵଦ୍ ଆକାରଂ ଭାଵାତ୍ ସ୍ଥୂଲଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ପାଞ୍ଚଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଚେତନା ଭିତରେ ଏକତ୍ର କରି, ମନ ନିଜକୁ ସ୍ଥିର କରେ। ଏହିପରେ, ସେ ଏହି ଦୃଢ଼ ଦେହକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ଭ୍ରମ ଭଳି ଦେଖେ।
ଦୃଢଭାଵନଯା ପଶ୍ଚାତ୍ ତତ୍ରୈଵ ରସଶାଲିନୀ । ଆତିଵାହିକଦେହତ୍ଵଂ ଵିସ୍ମରତ୍ଯ୍ ଅଖିଲଂ କ୍ଷଣାତ୍
ପରେ, ଦୃଢ଼ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା, ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ ଏହି ଯାତ୍ରୀ ଦେହର ସମସ୍ତ ସ୍ମୃତିକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭୁଲିଯାଏ।
ଅସତ୍ଯ୍ ଏଵ ଶରୀରେ ଽସ୍ମିନ୍ କୃତା କୃତ୍ରିମଭାଵନା । ନଯତ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯତ୍ଵଂ ସତ୍ଯଂ ଚାସତ୍ଯତାମ୍ ଅପି
ଏହି ଦେହ ଯଦି ଅସତ୍ୟ, ତେବେ ଏଠାରେ ଏକ କୃତ୍ରିମ ଧାରଣା ତିଆରି ହୁଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟକୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ମନେ ହୁଏ।
ସର୍ଵଗା ହି ଚିଦ୍ ଅଂଶେନ ଜୀଵୀଭୂଯ ଭଵେନ୍ ମନଃ । ମନଃ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକରଥମ୍ ଆକ୍ରାମତି ତତୋ ଜଗତ୍
ଚେତନାର ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି, ମନ ସଜୀବ ହୁଏ। ପରେ, ଏହି ମନ ଆଠଟି ଦ୍ୱାର ଥିବା ନଗର ରଥକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ ସଂସାରକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ଵାତମଯଂ ଦେହମ୍ ଉତ୍ଥାପଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ହୃତ୍ସ୍ଥଂ ହି ଵେତାଲ ଇଵ ଜୀଵ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ତଦା
ଏହି ଦେହଟି ଅଠଟି ଉପାଧି ଓ ବାୟୁରେ ଗଠିତ, ଯେବେ ହୃଦୟରେ ପ୍ରାଣ ରହିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ଭୂତ ମୃତଦେହକୁ ଅଧିକାର କରିଥାଏ।
କ୍ଷୀଣେ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକେ ଚିତ୍ତଂ ଯଦା ଵ୍ଯୋମନି ଲୀଯତେ । ତଦା ସ୍ଫୁରତି ନୋ ଦେହୋ ମୃତ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଽପି ଚ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଠଟି ଉପାଧି ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ମନ ଶୂନ୍ୟତାରେ ଲୟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଦେହ ଆଉ ଚଳାଚଳ କରେନାହିଁ ଏବଂ ଏହାକୁ 'ମୃତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଵଭାଵଵଶତୋ ଜୀଵୋ ଵିସ୍ମୃତ୍ଯାଶକ୍ତିମ୍ ଋଚ୍ଛତି । ଵୈରସ୍ଯାତ୍ କାଲଵଶତଃ ପର୍ଣଂ ଜର୍ଜରତାମ୍ ଇଵ
ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ଜୀବ ଭୁଲିଯିବା କିମ୍ବା ଅସକ୍ତି, କିମ୍ବା ସମୟର ପ୍ରଭାବରେ ଶକ୍ତି ହରାଇଯାଏ, ଯେପରି ଗଛପତ୍ର ଶୁଖିଯାଏ।
ଜୀଵଶକ୍ତ୍ଯାପରାମୃଷ୍ଟେ ନିରୁଦ୍ଧେ ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରକେ । ପ୍ରାଣେ ସଂରୋଧମ୍ ଆଯାତେ ମ୍ରିଯତେ ମାନଵୋ ମୁନେ
ଯେତେବେଳେ ଜୀବର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ର ଚଳିତ ହୁଏନାହିଁ ଏବଂ ଶ୍ୱାସ ରୋକାଯାଏ, ସେତେବେଳେ, ମୁନି, ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ।
ଯଥା ଜାତାନି ଜାତାନି ତାନ୍ଯ୍ ଅଥାନ୍ଯାନି କାଲତଃ । ଵୃକ୍ଷାତ୍ ପର୍ଣାନି ଶୀର୍ଯନ୍ତେ ଶରୀରାଣି ତଥା ନୃଣାମ୍
ଯେପରି ଗଛରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଦେଖି କାଳକ୍ରମରେ ଶୁଖିଯାଇ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି, ସେପରି ମଣିଷମାନଙ୍କର ଦେହ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରକାର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଜାଯନ୍ତେ ଚ ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ ଶରୀରାଣି ଶରୀରିଣାମ୍ । ପାଦପାନାଂ ଚ ପର୍ଣାନି କା ତତ୍ର ପରିଦେଵନା
ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କର ଦେହ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ଗଛର ପତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ହୁଏ; ଏଥିରେ ଦୁଃଖ କରିବା ପାଇଁ କଣ କାରଣ ଅଛି?
ଚିଦମ୍ବୁଧୌ ସ୍ଫୁରନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତା ଦେହବୁଦ୍ବୁଦପଙ୍କ୍ତଯଃ । ଇତଶ୍ ଚାନ୍ଯା ଇତଶ୍ ଚାନ୍ଯା ଏତାସ୍ଵ୍ ଆସ୍ଥା ନ ଧୀମତଃ
ଚେତନାର ସମୁଦ୍ରରେ ଏହି ଦେହର ବୁଲବୁଲିମାନେ ଏଠାରୁ ସେଠାରେ ଉଠି ଆସେ; ଜେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେମାନେ ଏହାରେ କେବେ ଆଶ୍ରୟ ନେନ୍ତିନାହିଁ।
ସର୍ଵଗାପି ଚିଦ୍ ଏତସ୍ମିଂଶ୍ ଚେତସି ପ୍ରତିବିମ୍ବତେ । ପଦାର୍ଥମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଆଦତ୍ତେ ନାନ୍ଯୋ ହି ମକୁରାଦ୍ ଋତେ
ସମସ୍ତଠାରେ ଥିବା ଚେତନା ମନରେ ମାତ୍ର ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ; ଏହା ଭିତରେ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଧରିଥାଏ, କାରଣ ଦର୍ପଣ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ଏହାକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରିପାରେନାହିଁ।
ଚିଦମଲନଭସି ପ୍ରସନ୍ନରୂପାଃ ପରିଵିତତେ ତଦତନ୍ମଯେ ସ୍ଫୁରନ୍ତି । କଲକଲମୁଖରାସ୍ ସ୍ଫୁଟାଭିରାମା ଵିଵିଧଶରୀରଵିମୋହତାପନଦ୍ଯଃ
ଚେତନାର ନିର୍ମଳ ଆଲୋକରେ, ଯାହା ସଦା ସ୍ୱସ୍ଥ ଓ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେହ ନେଇ ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରୁଥିବା, ଚିତ୍କଳକଳାରେ ମଧୁର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆକୃତିର ଆକର୍ଷଣୀୟ ଭ୍ରମର ଧାରାମାନେ ଉଦିତ ହୁଏ।
ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଧଶେଖରଧର ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଅନନ୍ତସ୍ଯୈକରୂପସ୍ଯ ଦ୍ଵିତ୍ଵଂ କଥମ୍ ଇଵାଗତମ୍
ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଧ ଶିରୋଭୂଷଣ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଅନନ୍ତ ଓ ଏକମାତ୍ର ସ୍ୱରୂପ ମହାତ୍ମା ଚେତନାରେ ଏହି ଦ୍ୱିତ୍ୱ କିପରି ଆସିଗଲା?
କଥଂ ଚ ତନ୍ ମହାଦେଵ ରୂଢଂ ସତ୍ କାଲପର୍ଯଯାତ୍ । ଭଵେଦ୍ ଦୁଃଖୋପଘାତାଯ ପ୍ରଜ୍ଞଯା ଵିନିଵାରିତମ୍
ହେ ମହାଦେବ, ଯାହା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ସେହିଥିରେ କାଳ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ କିପରି ଦୁଃଖର କାରଣ ହେଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦୂର କରାଯାଏ?
ସର୍ଵଶକ୍ତିର୍ ହି ଚିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ସଦ୍ ଏକଂ ଵିଦ୍ଯତେ ଯଦା । ତଦା ନିର୍ମୂଲ ଏଵାଯଂ ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକତ୍ଵଲଯୋଦଯଃ
ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମୂଳ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଚେତନା ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଓ ଏକତ୍ୱର ଆଗମନ ଏବଂ ଚକ୍ର ମୂଳହୀନ ହୁଏ।
ସତି ଦ୍ଵିତ୍ଵେ କିଲୈକଂ ସ୍ଯାତ୍ ସତ୍ଯ୍ ଏକତ୍ଵେ ଦ୍ଵିରୂପତା । କଲେ ଦ୍ଵେ ଏଵ ଚିଦ୍ରୂପଂ ଚିଦ୍ରୂପତ୍ଵାତ୍ ତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସତ୍
ଯଦି ଦ୍ୱିତୀୟତା ରହିଥାଏ, ତେବେ ଏକତା ମଧ୍ୟ ଥାଏ; ଯଦି ଏକତା ସତ୍ୟ, ତେବେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। କେବେ କେବେ ଚେତନା ଦୁଇଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ଥିବାରୁ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟତା ନାହିଁ।
ଏକାଭାଵାଦ୍ ଅଭାଵୋ ଽତ୍ର ଚୈକତ୍ଵଦ୍ଵିତ୍ଵଯୋର୍ ଦ୍ଵଯୋଃ । ଏକଂ ଵିନା ଦ୍ଵିତୀଯଂ ନ ନ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଵିନୈକତା
ଏଠି ଏକତା ଓ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଦୁହିଁର ଅଭାବ ଏକାଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ଏକ ନଥିଲେ ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ, ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ନଥିଲେ ଏକତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
କାର୍ଯକାରଣଯୋର୍ ଏକସାରତ୍ଵାଦ୍ ଏକରୂପତା । ଫଲାନ୍ତସ୍ଯାପି ବୀଜାଦେର୍ ଵିକାରାଦି ହି କଲ୍ପନା
କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଏକେ ମୂଳ ଥିବାରୁ, ସେମାନେ ଏକ ରୂପର। ବୀଜରୁ ଫଳ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ କେବଳ ଭାବନା ମାତ୍ର।
ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ଚେତ୍ଯଵିକଲ୍ପେନ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଫୁରତି ତନ୍ମଯମ୍ । ଵିକାରାଦି ତଦ୍ ଏଵାତସ୍ ତତ୍ସାରତ୍ଵାନ୍ ନ ଭିଦ୍ଯତେ
ଚେତନା ଓ ଚେତ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଛାଡ଼ି, ଚେତନା ନିଜେ ଆଲୋକିତ ହୁଏ। ପରିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଚେତନା ହିଁ, କାରଣ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ଏହି ଅଟୁଟ ଅଂଶ, ତେଣୁ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ।
ଵିକାରାଦିଵିକଲ୍ପୋ ଽଯଂ ତତ ଉତ୍ଥାଯ ଵସ୍ତୁଷୁ । ଯାତି ସାର୍ଥକତାମ୍ ନାନାକାର୍ଯକାରଣକାଦିଭିଃ
ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଭିନ୍ନତାର ଧାରଣା ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ବିଭିନ୍ନ କାରଣ ଓ ପରିଣାମ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହାର ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ତରଙ୍ଗସ୍ ସଲିଲେ ଽତୋଯମ୍ ଅତୋ ଽଯଂ ଯସ୍ଯ ତେ ସ ନଃ । ଶଶଶୃଙ୍ଗସମସ୍ ସୋ ଽପି ଯସ୍ଯ ସତ୍ଯଂ ସ ଖାଙ୍କୁରଃ
ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ପାଣିରେ ଥାଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ତାହାରେ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଏହା କାହାର? ଏହା ଖରା ଖରଗୋଷ ଶିଙ୍ଗ ଭଳି; ଯିଏ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ କହେ, ସେ ଆମକୁ ଆକାଶରେ ତାହାର ଅଙ୍କୁର ଦେଖାଉ।
ଵସ୍ତୁବୋଧେ ଽତ୍ର ସମ୍ପନ୍ନେ ତଵାଲଂ ଵାଗ୍ଵିକଲ୍ପିତୈଃ । ଵ୍ଯଵଚ୍ଛେଦାଦି ଦୁଶ୍ଛେଦଂ ଵଚୋ ଵାକ୍ତ୍ଵାତ୍ କିଲ ଦ୍ଵିଜ
ଏଠାରେ ବସ୍ତୁର ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ହେଲେ, ତୁମର କଥା ବା କଳ୍ପିତ ଭିନ୍ନତାର କୌଣସି ଦରକାର ନାହିଁ; କଥା ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜନ କିମ୍ବା ଅଲଗା କରିବା ନିର୍ଥକ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ ସର୍ଵଶକ୍ତିତ୍ଵଂ ତତ୍ତ୍ଵତୋ ନ ଵିଭିଦ୍ଯତେ । ସ୍ଵମ୍ ଅଙ୍ଗ କଣକଲ୍ଲୋଲଜାଲାଦ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁଧିଵାରିଣଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏକାକାର ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ଯେପରି ସମୁଦ୍ରର ପାଣି ଭିତରେ ଝାଗ, ଫୁଲକି ଓ ତରଙ୍ଗ ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ପୁଷ୍ପପଲ୍ଲଵପତ୍ତ୍ରାଦି ଲତାଯା ନେତରଦ୍ ଯଥା । ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକତ୍ଵେ ଜଗତ୍ତ୍ଵାଦି ତ୍ଵତ୍ତାହନ୍ତ୍ଵଂ ତଥା ଚିତେଃ
ଯେପରି ଫୁଲ, କୁଳି, ପତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲତାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ସେପରି ଦ୍ୱିତ୍ୱ, ଏକତ୍ୱ, ଏହି ସଂସାର, ଆତ୍ମତ୍ୱ ଓ ଅହଂଭାବ ମଧ୍ୟ ଚେତନାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ଦେଶକାଲଵିକାରାଦିଭେଦଶ୍ ଚିଦ୍ରଚିତସ୍ ତୁ ଯତ୍ । ତଚ୍ ଚିଦ୍ ଏଵେତି ତେ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନ ପ୍ରଶ୍ନୋ ଽତ୍ର ତଵୋଚିତଃ
ଦିଗ, ସମୟ, ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଯେଉଁଠି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ସେଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଚେତନା ହିଁ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି—ତୁମ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଚିତ ନୁହେଁ।