ଵିରଥଂ ଵିଗତାଧାରଂ ମନୋମାତ୍ରଂ ହି ଦୃଶ୍ଯତେ । ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅଲବ୍ଧୋର୍ଵୀଜଲାଦିତରୁବୀଜଵତ୍
ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଆଧାର ଓ ଯାନ ହରାଇଯାଏ, ମନ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ; ଏହା ଆତ୍ମାରେ ଏମିତି ରହେ, ଯେପରି ମାଟି ଓ ପାଣି ନମିଳିଥିବା ଗଛର ବିଉ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।
ଇତି ଵୈକଲ୍ଯମ୍ ଆଯାତେ କରଣୌଘେ ସମନ୍ତତଃ । ନାଶଂ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକେ ଯାତେ ଦେହଃ ପତତି ନିଶ୍ଚଲଃ
ଏଭଳି ଭାବେ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ଅସମର୍ଥତା ଆସିଲେ ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଦେହ ନିର୍ଜନ୍ତ୍ରଣ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଚିଚ୍ଚେତ୍ଯଚେତନାନ୍ ମୋହାତ୍ ସ୍ପନ୍ଦମ୍ ଆଯାତି ଵାସନା । ଉଦୀରିତା ସ୍ମରତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଵିସ୍ମରତି ସ୍ଵଯମ୍
ମୃଗ୍ରୁଷ୍ଟି ଭ୍ରମରେ, ଚେତନା ଓ ଅଚେତନା ସହିତ ଗୁପ୍ତ ଆଶା ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ହୁଏ; ଏହା ଉଦ୍ବୁଦ୍ଧ ହେଲେ, କେତେକ କଥାକୁ ସ୍ମରଣ କରେ ଓ କେତେକ କଥାକୁ ନିଜେ ଭୁଲିଯାଏ।
ହୃତ୍ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରସ୍ଫୁରଣାତ୍ ସ୍ଫୁଟଂ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ଭଵେତ୍ । ହୃତ୍ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରେ ଵହନାଦ୍ ରୁଦ୍ଧେ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ କ୍ଷଯି
ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ର ଉତ୍ସାହରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟ ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ର ଚଳନ ବନ୍ଦ ହୁଏ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅଟକି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଦେହେ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ଯାଵଦ୍ ଅସ୍ତି ତାଵତ୍ ସ ଜୀଵତି । ଶାନ୍ତେ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକେ ଦେହୋ ମୃତ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଦ୍ଵିଜ
ଦେହରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ରହିଥାଏ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଦେହକୁ ମୃତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ଵିରୁଦ୍ଧମଲସଂରୋଧାଚ୍ ଛେଦଭେଦଦଶାଵଶାତ୍ । ନ ପ୍ରସ୍ଫୁରତି ହୃତ୍ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରମ୍ ଅଭ୍ଯନ୍ତରେ ଯଦା
ବିରୋଧୀ ମଳ ରୋକିବା କିମ୍ବା ଛେଦ ଓ ଭଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା, ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟ ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ର ଭିତରେ କାମ କରେନାହିଁ,
ତଦା ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ଶାନ୍ତିମ୍ ଉପୈତି ଗଗନେ ଶନୈଃ । ସଂରୋଧିତେ ଵାତଯନ୍ତ୍ରେ ଯଥା ପଵନସନ୍ତତିଃ
ସେବେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଆକାଶରେ ଶାନ୍ତିକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେପରି, ବାୟୁର ଚଳାଚଳ ରୋକିଦିଆଯିବା ପରେ ପବନର ଧାରା ଥମେ।
ସ୍ଵାସଂଵିତ୍ତିଵଶାଜ୍ ଜୀଵୋ ଵୈଵଶ୍ଯମ୍ ଉପଗଚ୍ଛତି । ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରଂ ଶରୀରସ୍ଥଂ ନ ଵାହଯତି ନିସ୍ସହଃ
ଶ୍ୱାସର ସଚେତନତା ହରାଇଯିବାରୁ, ଜୀବ ଅସହାୟ ହୋଇପଡେ; ସେ ଦେହର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ରକୁ ଚଳାଇପାରେ ନାହିଁ।
ଵାସନା ଵିମଲା ଯେଷାଂ ହୃଦଯାନ୍ ନାପସର୍ପତି । ସ୍ଥିରୈକରୂପଜୀଵାସ୍ ତେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାଶ୍ ଚିରାଯୁଷଃ
ଯାହାଙ୍କର ହୃଦୟରୁ ନିର୍ମଳ ଇଚ୍ଛାବୃତ୍ତି ଅପସାରି ଯାଏନାହିଁ, ଯାହାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଏକାକାର ଏବଂ ଅଚଳ, ସେମାନେ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ଦୀର୍ଘାୟୁ।
ସଂରୁଦ୍ଧେ ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରେ ହି ପ୍ରାଣେ ଶାନ୍ତିମ୍ ଉପାଗତେ । ଦେହଃ ପତତ୍ଯ୍ ଅଧୈର୍ଯୋ ଽଯଂ କାଷ୍ଠଲୋଷ୍ଟସମଃ କ୍ଷିତୌ
ଯେତେବେଳେ ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ର ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ପ୍ରାଣ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଏହି ଦେହ ସମର୍ଥନ ନଥିବାରୁ କାଠ ବା ମାଟିର ଚୁଆଁ ପରି ଭୂମିରେ ପଡିଯାଏ।
ଯଥୈଵ ଵ୍ଯୋମମରୁତି ଲୀନଂ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ଭଵେତ୍ । ତଥୈଵ ତତ୍ରୈଵ ତଦା ଲଯମ୍ ଏତି ମନୋ ମୁନେ
ଯେପରି ଆଠଟି ଉପାଦାନରେ ଗଠିତ ଶରୀର ବାୟୁ ଓ ଆକାଶରେ ଲୟ ହୁଏ, ସେହିପରି, ମୁନି, ସେ ସମୟରେ ମନ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ।
ସୁଚିରାଭ୍ଯସ୍ତଭାଵସ୍ଥଵାସନାନୁଚିତଂ ମନଃ । ଯତ୍ର ତତ୍ର ଭ୍ରମଂ ସ୍ଵର୍ଗନରକାଦିଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ଦୀର୍ଘକାଳ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଆଦତରେ ଗଢ଼ିଉଠିଥିବା ମନ, ଯେଉଁଠିକୁ ଯାଏ, ସେଠାରେ ସ୍ୱର୍ଗ, ନରକ ଓ ଏମିତି ଅନେକ ଭ୍ରମ ଦେଖିଥାଏ।
ଶରୀରଂ ଶଵତାମ୍ ଏତି ମନୋମାରୁତଵର୍ଜିତମ୍ । ଗତେ ଗୃହଜନେ ଦୂରଂ ଗୃହଂ ସଂଶୂନ୍ଯତାମ୍ ଇଵ
ମନର ବାୟୁ ନଥିଲେ ଶରୀର ମୃତଦେହ ପରି ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ଘରର ଲୋକମାନେ ଦୂରକୁ ଚଲିଗଲେ ଘର ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ସର୍ଵଗା ଚିଚ୍ ଚେତନତୋ ଜୀଵୀଭୂଯ ମନସ୍ସ୍ଥିତା । ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଵପୁର୍ ଭୂତ୍ଵୈଵାତିଵାହିକଦେହିନୀ
ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଚେତନା ଭାବେ ମନ ଜୀବନ୍ତ ହୋଇ ରହିଥାଏ; ଏହି ଆଠଉପାଦାନର ଶରୀର ଧାରଣ କରି, ଯାତ୍ରୀର ଦେହ ନେଇଥାଏ।
ତନ୍ମାତ୍ରପଞ୍ଚକଂ ଚିତ୍ତ୍ଵଂ କ୍ରୋଡୀକୃତ୍ଯ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା । ସ୍ଵପ୍ନଭ୍ରମଵଦ୍ ଆକାରଂ ଭାଵାତ୍ ସ୍ଥୂଲଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ପାଞ୍ଚଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଚେତନା ଭିତରେ ଏକତ୍ର କରି, ମନ ନିଜକୁ ସ୍ଥିର କରେ। ଏହିପରେ, ସେ ଏହି ଦୃଢ଼ ଦେହକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ଭ୍ରମ ଭଳି ଦେଖେ।
ଦୃଢଭାଵନଯା ପଶ୍ଚାତ୍ ତତ୍ରୈଵ ରସଶାଲିନୀ । ଆତିଵାହିକଦେହତ୍ଵଂ ଵିସ୍ମରତ୍ଯ୍ ଅଖିଲଂ କ୍ଷଣାତ୍
ପରେ, ଦୃଢ଼ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା, ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ ଏହି ଯାତ୍ରୀ ଦେହର ସମସ୍ତ ସ୍ମୃତିକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭୁଲିଯାଏ।
ଅସତ୍ଯ୍ ଏଵ ଶରୀରେ ଽସ୍ମିନ୍ କୃତା କୃତ୍ରିମଭାଵନା । ନଯତ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯତ୍ଵଂ ସତ୍ଯଂ ଚାସତ୍ଯତାମ୍ ଅପି
ଏହି ଦେହ ଯଦି ଅସତ୍ୟ, ତେବେ ଏଠାରେ ଏକ କୃତ୍ରିମ ଧାରଣା ତିଆରି ହୁଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟକୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ମନେ ହୁଏ।
ସର୍ଵଗା ହି ଚିଦ୍ ଅଂଶେନ ଜୀଵୀଭୂଯ ଭଵେନ୍ ମନଃ । ମନଃ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକରଥମ୍ ଆକ୍ରାମତି ତତୋ ଜଗତ୍
ଚେତନାର ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି, ମନ ସଜୀବ ହୁଏ। ପରେ, ଏହି ମନ ଆଠଟି ଦ୍ୱାର ଥିବା ନଗର ରଥକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ ସଂସାରକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ଵାତମଯଂ ଦେହମ୍ ଉତ୍ଥାପଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ହୃତ୍ସ୍ଥଂ ହି ଵେତାଲ ଇଵ ଜୀଵ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ତଦା
ଏହି ଦେହଟି ଅଠଟି ଉପାଧି ଓ ବାୟୁରେ ଗଠିତ, ଯେବେ ହୃଦୟରେ ପ୍ରାଣ ରହିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ଭୂତ ମୃତଦେହକୁ ଅଧିକାର କରିଥାଏ।
କ୍ଷୀଣେ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକେ ଚିତ୍ତଂ ଯଦା ଵ୍ଯୋମନି ଲୀଯତେ । ତଦା ସ୍ଫୁରତି ନୋ ଦେହୋ ମୃତ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଽପି ଚ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଠଟି ଉପାଧି ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ମନ ଶୂନ୍ୟତାରେ ଲୟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଦେହ ଆଉ ଚଳାଚଳ କରେନାହିଁ ଏବଂ ଏହାକୁ 'ମୃତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଵଭାଵଵଶତୋ ଜୀଵୋ ଵିସ୍ମୃତ୍ଯାଶକ୍ତିମ୍ ଋଚ୍ଛତି । ଵୈରସ୍ଯାତ୍ କାଲଵଶତଃ ପର୍ଣଂ ଜର୍ଜରତାମ୍ ଇଵ
ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ଜୀବ ଭୁଲିଯିବା କିମ୍ବା ଅସକ୍ତି, କିମ୍ବା ସମୟର ପ୍ରଭାବରେ ଶକ୍ତି ହରାଇଯାଏ, ଯେପରି ଗଛପତ୍ର ଶୁଖିଯାଏ।
ଜୀଵଶକ୍ତ୍ଯାପରାମୃଷ୍ଟେ ନିରୁଦ୍ଧେ ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରକେ । ପ୍ରାଣେ ସଂରୋଧମ୍ ଆଯାତେ ମ୍ରିଯତେ ମାନଵୋ ମୁନେ
ଯେତେବେଳେ ଜୀବର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ର ଚଳିତ ହୁଏନାହିଁ ଏବଂ ଶ୍ୱାସ ରୋକାଯାଏ, ସେତେବେଳେ, ମୁନି, ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ।
ଯଥା ଜାତାନି ଜାତାନି ତାନ୍ଯ୍ ଅଥାନ୍ଯାନି କାଲତଃ । ଵୃକ୍ଷାତ୍ ପର୍ଣାନି ଶୀର୍ଯନ୍ତେ ଶରୀରାଣି ତଥା ନୃଣାମ୍
ଯେପରି ଗଛରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଦେଖି କାଳକ୍ରମରେ ଶୁଖିଯାଇ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି, ସେପରି ମଣିଷମାନଙ୍କର ଦେହ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରକାର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଜାଯନ୍ତେ ଚ ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ ଶରୀରାଣି ଶରୀରିଣାମ୍ । ପାଦପାନାଂ ଚ ପର୍ଣାନି କା ତତ୍ର ପରିଦେଵନା
ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କର ଦେହ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ଗଛର ପତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ହୁଏ; ଏଥିରେ ଦୁଃଖ କରିବା ପାଇଁ କଣ କାରଣ ଅଛି?
ଚିଦମ୍ବୁଧୌ ସ୍ଫୁରନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତା ଦେହବୁଦ୍ବୁଦପଙ୍କ୍ତଯଃ । ଇତଶ୍ ଚାନ୍ଯା ଇତଶ୍ ଚାନ୍ଯା ଏତାସ୍ଵ୍ ଆସ୍ଥା ନ ଧୀମତଃ
ଚେତନାର ସମୁଦ୍ରରେ ଏହି ଦେହର ବୁଲବୁଲିମାନେ ଏଠାରୁ ସେଠାରେ ଉଠି ଆସେ; ଜେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେମାନେ ଏହାରେ କେବେ ଆଶ୍ରୟ ନେନ୍ତିନାହିଁ।
ସର୍ଵଗାପି ଚିଦ୍ ଏତସ୍ମିଂଶ୍ ଚେତସି ପ୍ରତିବିମ୍ବତେ । ପଦାର୍ଥମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଆଦତ୍ତେ ନାନ୍ଯୋ ହି ମକୁରାଦ୍ ଋତେ
ସମସ୍ତଠାରେ ଥିବା ଚେତନା ମନରେ ମାତ୍ର ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ; ଏହା ଭିତରେ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଧରିଥାଏ, କାରଣ ଦର୍ପଣ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ଏହାକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରିପାରେନାହିଁ।
ଚିଦମଲନଭସି ପ୍ରସନ୍ନରୂପାଃ ପରିଵିତତେ ତଦତନ୍ମଯେ ସ୍ଫୁରନ୍ତି । କଲକଲମୁଖରାସ୍ ସ୍ଫୁଟାଭିରାମା ଵିଵିଧଶରୀରଵିମୋହତାପନଦ୍ଯଃ
ଚେତନାର ନିର୍ମଳ ଆଲୋକରେ, ଯାହା ସଦା ସ୍ୱସ୍ଥ ଓ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେହ ନେଇ ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରୁଥିବା, ଚିତ୍କଳକଳାରେ ମଧୁର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆକୃତିର ଆକର୍ଷଣୀୟ ଭ୍ରମର ଧାରାମାନେ ଉଦିତ ହୁଏ।
ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଧଶେଖରଧର ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଅନନ୍ତସ୍ଯୈକରୂପସ୍ଯ ଦ୍ଵିତ୍ଵଂ କଥମ୍ ଇଵାଗତମ୍
ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଧ ଶିରୋଭୂଷଣ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଅନନ୍ତ ଓ ଏକମାତ୍ର ସ୍ୱରୂପ ମହାତ୍ମା ଚେତନାରେ ଏହି ଦ୍ୱିତ୍ୱ କିପରି ଆସିଗଲା?
କଥଂ ଚ ତନ୍ ମହାଦେଵ ରୂଢଂ ସତ୍ କାଲପର୍ଯଯାତ୍ । ଭଵେଦ୍ ଦୁଃଖୋପଘାତାଯ ପ୍ରଜ୍ଞଯା ଵିନିଵାରିତମ୍
ହେ ମହାଦେବ, ଯାହା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ସେହିଥିରେ କାଳ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ କିପରି ଦୁଃଖର କାରଣ ହେଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦୂର କରାଯାଏ?
ସର୍ଵଶକ୍ତିର୍ ହି ଚିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ସଦ୍ ଏକଂ ଵିଦ୍ଯତେ ଯଦା । ତଦା ନିର୍ମୂଲ ଏଵାଯଂ ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକତ୍ଵଲଯୋଦଯଃ
ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମୂଳ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଚେତନା ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଓ ଏକତ୍ୱର ଆଗମନ ଏବଂ ଚକ୍ର ମୂଳହୀନ ହୁଏ।