ପରମାତ୍ମନି ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ସ୍ଥିତେ ସତି ନିରାମଯେ । ଜୀଵୋ ଜୀଵତି ସାଲୋକଂ ଦୀପେ ସତି ଗୃହଂ ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ପରମ ଆତ୍ମା, ଯାହା ଚେତନାର ସାର, ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ, ସେତେବେଳେ ଜୀବ ନିଜ ସଂସାର ସହିତ ବଞ୍ଚିଥାଏ, ଯେପରି ଘରେ ଦୀପ ରହିଲେ ଘର ଦେଖାଯାଏ।
ଆଧଯୋ ଵ୍ଯାଧଯଶ୍ ଚୈଵ ପ୍ରଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯାଃ ପ୍ରପୀନତାମ୍ । ଅପାମ୍ ଇଵ ତରଙ୍ଗତ୍ଵଂ ଵୀଚିତ୍ଵସ୍ଯେଵ ଫେନତା
ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗ ଏହାର ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ଆଣିଥାଏ, ଯେପରି ଜଳର ତରଙ୍ଗ ହେବା ଫଳରେ ଫେନ ହୁଏ।
ଆଧିଵ୍ଯାଧିଭିର୍ ଆକୀର୍ଣଶ୍ ଶରୀରାମ୍ଭୋଜଷଟ୍ପଦଃ । ଜୀଵୋ ଵୈଵଶ୍ଯମ୍ ଆଯାତି ତରଙ୍ଗତ୍ଵଂ ଯଥା ପଯଃ
ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗରେ ଘିରିଥିବା ଶରୀରର ପଦ୍ମର ମଧୁମକ୍ଷୀ ଭଳି ଜୀବ ଅସହାୟତାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ଯେପରି ଜଳ ତରଙ୍ଗ ହୁଏ।
ଚିଚ୍ଛକ୍ତିସ୍ ସର୍ଵଶକ୍ତିତ୍ଵାନ୍ ନାହଂ ଚିଦ୍ ଇତି ଭାଵନାତ୍ । ସ୍ଵଵଶୈଵୈତି ଵୈଵଶ୍ଯଂ ସୂର୍ଯଦୀପ୍ତିର୍ ଇଵାମ୍ବୁଦୈଃ
ଚେତନା ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମୂଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, 'ମୁଁ ଚେତନା ନୁହେଁ' ବୋଲି ଭାବିଲେ ନିଜ ଶକ୍ତି ତଳେ ଆସିଯାଏ ଏବଂ ଅସହାୟ ହୁଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ମେଘରେ ଢାକିଯାଏ।
ଵୈଵଶ୍ଯାଶାଵତୀ ମୌଢ୍ଯାନ୍ ନ ଵିନ୍ଦତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମସଂଵିଦମ୍ । ଘନଜାଡ୍ଯପରାଭୂତସ୍ ସ୍ଵାଙ୍ଗାଵଦଲନଂ ଯଥା
ମନ ଯେତେବେଳେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଡୁବିଯାଏ ଏବଂ ଆଶାରେ ବନ୍ଧିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ନିଜ ପରିଚୟକୁ ପାଇପାରେନାହିଁ, ଯେପରି ଗଭୀର ଅସାରତାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଅଂଗ ହଲେ ଚଳିପାରେନାହିଁ।
ପ୍ରାଣଵାଯ୍ଵନୁସନ୍ଧାନମ୍ ଅସ୍ଯା ମୋହାଦ୍ ଵିନଶ୍ଯତି । ଘନମୋହଵତୋ ଜନ୍ତୋସ୍ ସ୍ଵକାର୍ଯସ୍ମରଣଂ ଯଥା
ମନ ମୂଢ଼ତାରେ ପଡ଼ିଲେ, ଶ୍ୱାସର ସଚେତନତାର ଅଭ୍ୟାସ ହରାଇଯାଏ, ଯେପରି ଗଭୀର ଭ୍ରମରେ ଡୁବିଥିବା ଲୋକେ ନିଜ କାମକୁ ଭୁଲିଯାଏ।
ଅଥାଙ୍ଗସଂଵିଦୋ ଵାତସ୍ ସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତେଶ୍ ଚ ମୋହତଃ । ନ କରୋତ୍ଯ୍ ଅନୁସନ୍ଧାନଂ କୁଷ୍ଠୀ ସ୍ପନ୍ଦୈଷଣଂ ଯଥା
ଏଭଳି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଲେ, ସେ ନିଜ ଅଂଗର ସଚେତନତା କିମ୍ବା ଚଳନଶକ୍ତିକୁ ମନେ ରଖିପାରେନାହିଁ, ଯେପରି କୁଷ୍ଠରୋଗୀ ଅଂଗର ଚଳନ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେନାହିଁ।
ଅସଂଵିତ୍ସ୍ପନ୍ଦନେ ଦେହେ ପଦ୍ମପତ୍ତ୍ରଂ ହୃଦି ସ୍ଥିତମ୍ । ନ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅପରାମୃଷ୍ଟଂ ଦାରୁପତ୍ତ୍ରଂ ଯଥା ବହିଃ
ଦେହରେ ଯଦି ସଚେତନତା ଓ ଚଳନ ନଥାଏ, ତେବେ ହୃଦୟ ଭିତରେ ପଡ଼ିଥିବା ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଅଚଳ ରହିଯାଏ, ଯେପରି ବାହାରେ ଥିବା କାଠପତ୍ର ଅସ୍ପର୍ଶିତ ରହି ହଲୁହଲୁ କରେନାହିଁ।
ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦେ ପଦ୍ମପତ୍ତ୍ରେ ଽନ୍ତଃ ପ୍ରାଣାଶ୍ ଶାନ୍ତିଂ ପ୍ରଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅମୀ । ତାଲଵୃନ୍ତେ ଯଥାସ୍ପନ୍ଦେ ବହିଃ ପଵନଶକ୍ତଯଃ
ଯେବେ ଗୋଲାପ ପତ୍ର ନିର୍ଜନ୍ତ୍ରଣ ରହେ, ଭିତରରେ ଥିବା ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଯେପରି ତାଳପତ୍ର ଉପରେ ବାତାସ ଚଳିତ ନହେଲେ, ବାହାରର ଶକ୍ତିମାନ ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ପ୍ରାଣେ ଶାନ୍ତେ ଽନ୍ତର୍ ଅସ୍ପର୍ଶାଜ୍ ଜୀଵୋ ନିପୁଣମୂକତାମ୍ । ଯାତି ଶାନ୍ତେ ନଭୋଵାଯାଵ୍ ଅଦୃଶ୍ଯତ୍ଵଂ ଯଥା ରଜଃ
ଯେବେ ପ୍ରାଣ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଭିତରେ କୌଣସି ସ୍ପର୍ଶ ନଥାଏ, ତେବେ ଜୀବ ଗଭୀର ନିରବତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଯେପରି ଆକାଶ ଓ ବାୟୁ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଧୂଳି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଵିରଥଂ ଵିଗତାଧାରଂ ମନୋମାତ୍ରଂ ହି ଦୃଶ୍ଯତେ । ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅଲବ୍ଧୋର୍ଵୀଜଲାଦିତରୁବୀଜଵତ୍
ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଆଧାର ଓ ଯାନ ହରାଇଯାଏ, ମନ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ; ଏହା ଆତ୍ମାରେ ଏମିତି ରହେ, ଯେପରି ମାଟି ଓ ପାଣି ନମିଳିଥିବା ଗଛର ବିଉ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।
ଇତି ଵୈକଲ୍ଯମ୍ ଆଯାତେ କରଣୌଘେ ସମନ୍ତତଃ । ନାଶଂ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକେ ଯାତେ ଦେହଃ ପତତି ନିଶ୍ଚଲଃ
ଏଭଳି ଭାବେ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ଅସମର୍ଥତା ଆସିଲେ ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଦେହ ନିର୍ଜନ୍ତ୍ରଣ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଚିଚ୍ଚେତ୍ଯଚେତନାନ୍ ମୋହାତ୍ ସ୍ପନ୍ଦମ୍ ଆଯାତି ଵାସନା । ଉଦୀରିତା ସ୍ମରତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଵିସ୍ମରତି ସ୍ଵଯମ୍
ମୃଗ୍ରୁଷ୍ଟି ଭ୍ରମରେ, ଚେତନା ଓ ଅଚେତନା ସହିତ ଗୁପ୍ତ ଆଶା ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ହୁଏ; ଏହା ଉଦ୍ବୁଦ୍ଧ ହେଲେ, କେତେକ କଥାକୁ ସ୍ମରଣ କରେ ଓ କେତେକ କଥାକୁ ନିଜେ ଭୁଲିଯାଏ।
ହୃତ୍ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରସ୍ଫୁରଣାତ୍ ସ୍ଫୁଟଂ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ଭଵେତ୍ । ହୃତ୍ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରେ ଵହନାଦ୍ ରୁଦ୍ଧେ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ କ୍ଷଯି
ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ର ଉତ୍ସାହରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟ ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ର ଚଳନ ବନ୍ଦ ହୁଏ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅଟକି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଦେହେ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ଯାଵଦ୍ ଅସ୍ତି ତାଵତ୍ ସ ଜୀଵତି । ଶାନ୍ତେ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକେ ଦେହୋ ମୃତ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଦ୍ଵିଜ
ଦେହରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ରହିଥାଏ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଦେହକୁ ମୃତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ଵିରୁଦ୍ଧମଲସଂରୋଧାଚ୍ ଛେଦଭେଦଦଶାଵଶାତ୍ । ନ ପ୍ରସ୍ଫୁରତି ହୃତ୍ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରମ୍ ଅଭ୍ଯନ୍ତରେ ଯଦା
ବିରୋଧୀ ମଳ ରୋକିବା କିମ୍ବା ଛେଦ ଓ ଭଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା, ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟ ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ର ଭିତରେ କାମ କରେନାହିଁ,
ତଦା ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ଶାନ୍ତିମ୍ ଉପୈତି ଗଗନେ ଶନୈଃ । ସଂରୋଧିତେ ଵାତଯନ୍ତ୍ରେ ଯଥା ପଵନସନ୍ତତିଃ
ସେବେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଆକାଶରେ ଶାନ୍ତିକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେପରି, ବାୟୁର ଚଳାଚଳ ରୋକିଦିଆଯିବା ପରେ ପବନର ଧାରା ଥମେ।
ସ୍ଵାସଂଵିତ୍ତିଵଶାଜ୍ ଜୀଵୋ ଵୈଵଶ୍ଯମ୍ ଉପଗଚ୍ଛତି । ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରଂ ଶରୀରସ୍ଥଂ ନ ଵାହଯତି ନିସ୍ସହଃ
ଶ୍ୱାସର ସଚେତନତା ହରାଇଯିବାରୁ, ଜୀବ ଅସହାୟ ହୋଇପଡେ; ସେ ଦେହର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ରକୁ ଚଳାଇପାରେ ନାହିଁ।
ଵାସନା ଵିମଲା ଯେଷାଂ ହୃଦଯାନ୍ ନାପସର୍ପତି । ସ୍ଥିରୈକରୂପଜୀଵାସ୍ ତେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାଶ୍ ଚିରାଯୁଷଃ
ଯାହାଙ୍କର ହୃଦୟରୁ ନିର୍ମଳ ଇଚ୍ଛାବୃତ୍ତି ଅପସାରି ଯାଏନାହିଁ, ଯାହାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଏକାକାର ଏବଂ ଅଚଳ, ସେମାନେ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ଦୀର୍ଘାୟୁ।
ସଂରୁଦ୍ଧେ ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରେ ହି ପ୍ରାଣେ ଶାନ୍ତିମ୍ ଉପାଗତେ । ଦେହଃ ପତତ୍ଯ୍ ଅଧୈର୍ଯୋ ଽଯଂ କାଷ୍ଠଲୋଷ୍ଟସମଃ କ୍ଷିତୌ
ଯେତେବେଳେ ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ର ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ପ୍ରାଣ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଏହି ଦେହ ସମର୍ଥନ ନଥିବାରୁ କାଠ ବା ମାଟିର ଚୁଆଁ ପରି ଭୂମିରେ ପଡିଯାଏ।
ଯଥୈଵ ଵ୍ଯୋମମରୁତି ଲୀନଂ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ଭଵେତ୍ । ତଥୈଵ ତତ୍ରୈଵ ତଦା ଲଯମ୍ ଏତି ମନୋ ମୁନେ
ଯେପରି ଆଠଟି ଉପାଦାନରେ ଗଠିତ ଶରୀର ବାୟୁ ଓ ଆକାଶରେ ଲୟ ହୁଏ, ସେହିପରି, ମୁନି, ସେ ସମୟରେ ମନ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ।
ସୁଚିରାଭ୍ଯସ୍ତଭାଵସ୍ଥଵାସନାନୁଚିତଂ ମନଃ । ଯତ୍ର ତତ୍ର ଭ୍ରମଂ ସ୍ଵର୍ଗନରକାଦିଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ଦୀର୍ଘକାଳ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଆଦତରେ ଗଢ଼ିଉଠିଥିବା ମନ, ଯେଉଁଠିକୁ ଯାଏ, ସେଠାରେ ସ୍ୱର୍ଗ, ନରକ ଓ ଏମିତି ଅନେକ ଭ୍ରମ ଦେଖିଥାଏ।
ଶରୀରଂ ଶଵତାମ୍ ଏତି ମନୋମାରୁତଵର୍ଜିତମ୍ । ଗତେ ଗୃହଜନେ ଦୂରଂ ଗୃହଂ ସଂଶୂନ୍ଯତାମ୍ ଇଵ
ମନର ବାୟୁ ନଥିଲେ ଶରୀର ମୃତଦେହ ପରି ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ଘରର ଲୋକମାନେ ଦୂରକୁ ଚଲିଗଲେ ଘର ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ସର୍ଵଗା ଚିଚ୍ ଚେତନତୋ ଜୀଵୀଭୂଯ ମନସ୍ସ୍ଥିତା । ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଵପୁର୍ ଭୂତ୍ଵୈଵାତିଵାହିକଦେହିନୀ
ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଚେତନା ଭାବେ ମନ ଜୀବନ୍ତ ହୋଇ ରହିଥାଏ; ଏହି ଆଠଉପାଦାନର ଶରୀର ଧାରଣ କରି, ଯାତ୍ରୀର ଦେହ ନେଇଥାଏ।
ତନ୍ମାତ୍ରପଞ୍ଚକଂ ଚିତ୍ତ୍ଵଂ କ୍ରୋଡୀକୃତ୍ଯ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା । ସ୍ଵପ୍ନଭ୍ରମଵଦ୍ ଆକାରଂ ଭାଵାତ୍ ସ୍ଥୂଲଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ପାଞ୍ଚଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଚେତନା ଭିତରେ ଏକତ୍ର କରି, ମନ ନିଜକୁ ସ୍ଥିର କରେ। ଏହିପରେ, ସେ ଏହି ଦୃଢ଼ ଦେହକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ଭ୍ରମ ଭଳି ଦେଖେ।
ଦୃଢଭାଵନଯା ପଶ୍ଚାତ୍ ତତ୍ରୈଵ ରସଶାଲିନୀ । ଆତିଵାହିକଦେହତ୍ଵଂ ଵିସ୍ମରତ୍ଯ୍ ଅଖିଲଂ କ୍ଷଣାତ୍
ପରେ, ଦୃଢ଼ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା, ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ ଏହି ଯାତ୍ରୀ ଦେହର ସମସ୍ତ ସ୍ମୃତିକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭୁଲିଯାଏ।
ଅସତ୍ଯ୍ ଏଵ ଶରୀରେ ଽସ୍ମିନ୍ କୃତା କୃତ୍ରିମଭାଵନା । ନଯତ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯତ୍ଵଂ ସତ୍ଯଂ ଚାସତ୍ଯତାମ୍ ଅପି
ଏହି ଦେହ ଯଦି ଅସତ୍ୟ, ତେବେ ଏଠାରେ ଏକ କୃତ୍ରିମ ଧାରଣା ତିଆରି ହୁଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟକୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ମନେ ହୁଏ।
ସର୍ଵଗା ହି ଚିଦ୍ ଅଂଶେନ ଜୀଵୀଭୂଯ ଭଵେନ୍ ମନଃ । ମନଃ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକରଥମ୍ ଆକ୍ରାମତି ତତୋ ଜଗତ୍
ଚେତନାର ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି, ମନ ସଜୀବ ହୁଏ। ପରେ, ଏହି ମନ ଆଠଟି ଦ୍ୱାର ଥିବା ନଗର ରଥକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ ସଂସାରକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ଵାତମଯଂ ଦେହମ୍ ଉତ୍ଥାପଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ହୃତ୍ସ୍ଥଂ ହି ଵେତାଲ ଇଵ ଜୀଵ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ତଦା
ଏହି ଦେହଟି ଅଠଟି ଉପାଧି ଓ ବାୟୁରେ ଗଠିତ, ଯେବେ ହୃଦୟରେ ପ୍ରାଣ ରହିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ଭୂତ ମୃତଦେହକୁ ଅଧିକାର କରିଥାଏ।
କ୍ଷୀଣେ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକେ ଚିତ୍ତଂ ଯଦା ଵ୍ଯୋମନି ଲୀଯତେ । ତଦା ସ୍ଫୁରତି ନୋ ଦେହୋ ମୃତ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଽପି ଚ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଠଟି ଉପାଧି ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ମନ ଶୂନ୍ୟତାରେ ଲୟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଦେହ ଆଉ ଚଳାଚଳ କରେନାହିଁ ଏବଂ ଏହାକୁ 'ମୃତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।