ସର୍ଵସ୍ଥଯାତ୍ମଶକ୍ତ୍ଯୈଵ ଜୀଵ ଏଷ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ମକୁରୋ ବିମ୍ବମ୍ ଆଦତ୍ତେ ଦ୍ରଵ୍ଯାନ୍ ନାନ୍ତସ୍ସ୍ଥିତାଦ୍ ଅପି
ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଆତ୍ମାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜୀବ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ; ଯେପରି ଦର୍ପଣ ଭିତରେ ଥିବା ଜିନିଷ ନୁହେଁ ମଧ୍ୟ ତାହାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଧରିଥାଏ।
ସୁଵିସ୍ମୃତସ୍ଵଭାଵତ୍ଵାଚ୍ ଜୀଵୋ ଽଯଂ ଜଡତାଂ ଗତଃ । ମୋହାଦ୍ ଵିସ୍ମୃତଭାଵତ୍ଵାଚ୍ ଛୂଦ୍ରତାମ୍ ଇଵ ସଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ
ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲିଯିବାରୁ ଏହି ଜୀବ ଜଡତାରେ ପଡ଼ିଯାଇଛି; ମୋହ ଓ ଭ୍ରମରେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଭୁଲିଯିବାରୁ, ଏହା ଏକ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିମ୍ନ ଶ୍ରେଣୀକୁ ପଡ଼ିଯିବା ପରି।
ପ୍ରଵିସ୍ମୃତସ୍ଵଭାଵା ହି ଚିଚ୍ ଚିତ୍ତତ୍ଵମ୍ ଉପାଗତା । ମୋହୋପହତଚିତ୍ତତ୍ଵାତ୍ ସୁମହାନ୍ ଇଵ ଦୀନତାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ମନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ମୋହରେ ଆବୃତ ମନ ଥିବାକୁ ନିମିତ୍ତ କରି, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖୀ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଧନୀ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ପଡିଯାନ୍ତି।
ଜଡଯାଵଶଯା ଦେହୋ ଵାତଶକ୍ତିସମାନଯା । ସଞ୍ଚାଲ୍ଯତେ କଲନଯା ପତ୍ତ୍ରଂ ଵା ଵୀଚିମାଲଯା
ଏହି ଦେହ ଜଡତା ଓ ବାୟୁର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟ ହୋଇ, ଚିନ୍ତାରେ ଚଳିତ ହୁଏ; ଯେପରି ଏକ ପତ୍ର ବେଳିର ତରଙ୍ଗରେ ଉଡ଼ିଯାଏ।
କର୍ମାତ୍ମନା ଵରାକେଣ ଜୀଵେନ ମନସାମୁନା । ଚାଲ୍ଯନ୍ତେ ଦେହଯନ୍ତ୍ରାଣି ପାଷାଣା ଇଵ ଵାଯୁନା
କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଦୁଃଖୀ ଜୀବ ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା ଦେହର ଯନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଚଳାଏ, ଯେପରି ପାଷାଣକୁ ବାୟୁ ଚଳାଏ।
ଶରୀରଶକଟାନାଂ ହି କର୍ଷଣେ ପରମାତ୍ମନା । ମନଃପ୍ରାଣୋଦଯୌ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କୃତୌ କର୍ମକରୌ ଦୃଢୌ
ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ପରମାତ୍ମା ଦେହର ଗଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ଟାଣିବା ବେଳେ, ମନ ଓ ପ୍ରାଣର ଉଦୟ ଦୁଇଟି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କର୍ମକାରୀ ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି।
ଚିଜ୍ ଜଡଂ ତୂରରୀକୃତ୍ଯ ରୂପଂ ଜୀଵତ୍ଵମ୍ ଏଵ ଚ । ମନୋରଥମ୍ ଉପାରୁହ୍ଯ ଵହତ୍ପ୍ରାଣତୁରଙ୍ଗମମ୍
ଚେତନା ଓ ଜଡତାକୁ ଦୂରେ ରଖି, ଆକାର ଓ ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡି, କଳ୍ପନାର ରଥରେ ଚଡ଼ି, ପ୍ରାଣର ଘୋଡ଼ାକୁ ନେଇ ଚାଲିଯାଏ।
କ୍ଵଚିଜ୍ ଜାତପଦାର୍ଥତ୍ଵଂ କ୍ଵଚିନ୍ ନଷ୍ଟପଦାର୍ଥତାମ୍ । କ୍ଵଚିଦ୍ ବହୁପଦାର୍ଥତ୍ଵଂ କ୍ଵଚିନ୍ ନାନାପଦାର୍ଥତାଂ
କେବେ କେବେ ଏହା ପଦାର୍ଥ ପାଇଁଥାଏ, କେବେ କେବେ ପଦାର୍ଥ ହରାଇଯାଏ; କେବେ ବହୁ ପଦାର୍ଥ ଥାଏ, କେବେ ବିଭିନ୍ନ ପଦାର୍ଥ ଦେଖାଯାଏ।
ଗତେଵ ଭିନ୍ନେଵାସ୍ତେଚ୍ଛମ୍ ଅତ୍ଯଜନ୍ତୀ ନିଜଂ ପଦମ୍ । ଜଲତେଵ ତରଙ୍ଗତ୍ଵଂ ସୈଵାସେଵ ସଦୋଦିତା
ଯେପରି ଜଳ ତରଙ୍ଗ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ନିଜ ଅବସ୍ଥା ଛାଡ଼େନି, ସେପରି ଏହା ବାହାରିଗଲା ବା ଭାଙ୍ଗିଗଲା ବୋଲି ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଦା ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଉଦିତ ହୁଏ।
ଉପଜୀଵ୍ଯାତ୍ମନୋ ରୂପଂ ପରଂ ସ୍ଫୁରତି ଵୃତ୍ତିଷୁ । ଆଲୋକମ୍ ଉପଜୀଵ୍ଯେମଂ ରୂପଶ୍ରୀର୍ ଦ୍ରଵ୍ଯଗା ଯଥା
ନିଜ ଉପରେ ନିଜକୁ ଭରସା କରି, ଆତ୍ମାର ଆକାର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଯେପରି ଆକାରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଆଲୋକରେ ଭରସା କରି, ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ପରମାତ୍ମନି ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ସ୍ଥିତେ ସତି ନିରାମଯେ । ଜୀଵୋ ଜୀଵତି ସାଲୋକଂ ଦୀପେ ସତି ଗୃହଂ ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ପରମ ଆତ୍ମା, ଯାହା ଚେତନାର ସାର, ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ, ସେତେବେଳେ ଜୀବ ନିଜ ସଂସାର ସହିତ ବଞ୍ଚିଥାଏ, ଯେପରି ଘରେ ଦୀପ ରହିଲେ ଘର ଦେଖାଯାଏ।
ଆଧଯୋ ଵ୍ଯାଧଯଶ୍ ଚୈଵ ପ୍ରଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯାଃ ପ୍ରପୀନତାମ୍ । ଅପାମ୍ ଇଵ ତରଙ୍ଗତ୍ଵଂ ଵୀଚିତ୍ଵସ୍ଯେଵ ଫେନତା
ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗ ଏହାର ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ଆଣିଥାଏ, ଯେପରି ଜଳର ତରଙ୍ଗ ହେବା ଫଳରେ ଫେନ ହୁଏ।
ଆଧିଵ୍ଯାଧିଭିର୍ ଆକୀର୍ଣଶ୍ ଶରୀରାମ୍ଭୋଜଷଟ୍ପଦଃ । ଜୀଵୋ ଵୈଵଶ୍ଯମ୍ ଆଯାତି ତରଙ୍ଗତ୍ଵଂ ଯଥା ପଯଃ
ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗରେ ଘିରିଥିବା ଶରୀରର ପଦ୍ମର ମଧୁମକ୍ଷୀ ଭଳି ଜୀବ ଅସହାୟତାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ଯେପରି ଜଳ ତରଙ୍ଗ ହୁଏ।
ଚିଚ୍ଛକ୍ତିସ୍ ସର୍ଵଶକ୍ତିତ୍ଵାନ୍ ନାହଂ ଚିଦ୍ ଇତି ଭାଵନାତ୍ । ସ୍ଵଵଶୈଵୈତି ଵୈଵଶ୍ଯଂ ସୂର୍ଯଦୀପ୍ତିର୍ ଇଵାମ୍ବୁଦୈଃ
ଚେତନା ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମୂଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, 'ମୁଁ ଚେତନା ନୁହେଁ' ବୋଲି ଭାବିଲେ ନିଜ ଶକ୍ତି ତଳେ ଆସିଯାଏ ଏବଂ ଅସହାୟ ହୁଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ମେଘରେ ଢାକିଯାଏ।
ଵୈଵଶ୍ଯାଶାଵତୀ ମୌଢ୍ଯାନ୍ ନ ଵିନ୍ଦତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମସଂଵିଦମ୍ । ଘନଜାଡ୍ଯପରାଭୂତସ୍ ସ୍ଵାଙ୍ଗାଵଦଲନଂ ଯଥା
ମନ ଯେତେବେଳେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଡୁବିଯାଏ ଏବଂ ଆଶାରେ ବନ୍ଧିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ନିଜ ପରିଚୟକୁ ପାଇପାରେନାହିଁ, ଯେପରି ଗଭୀର ଅସାରତାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଅଂଗ ହଲେ ଚଳିପାରେନାହିଁ।
ପ୍ରାଣଵାଯ୍ଵନୁସନ୍ଧାନମ୍ ଅସ୍ଯା ମୋହାଦ୍ ଵିନଶ୍ଯତି । ଘନମୋହଵତୋ ଜନ୍ତୋସ୍ ସ୍ଵକାର୍ଯସ୍ମରଣଂ ଯଥା
ମନ ମୂଢ଼ତାରେ ପଡ଼ିଲେ, ଶ୍ୱାସର ସଚେତନତାର ଅଭ୍ୟାସ ହରାଇଯାଏ, ଯେପରି ଗଭୀର ଭ୍ରମରେ ଡୁବିଥିବା ଲୋକେ ନିଜ କାମକୁ ଭୁଲିଯାଏ।
ଅଥାଙ୍ଗସଂଵିଦୋ ଵାତସ୍ ସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତେଶ୍ ଚ ମୋହତଃ । ନ କରୋତ୍ଯ୍ ଅନୁସନ୍ଧାନଂ କୁଷ୍ଠୀ ସ୍ପନ୍ଦୈଷଣଂ ଯଥା
ଏଭଳି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଲେ, ସେ ନିଜ ଅଂଗର ସଚେତନତା କିମ୍ବା ଚଳନଶକ୍ତିକୁ ମନେ ରଖିପାରେନାହିଁ, ଯେପରି କୁଷ୍ଠରୋଗୀ ଅଂଗର ଚଳନ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେନାହିଁ।
ଅସଂଵିତ୍ସ୍ପନ୍ଦନେ ଦେହେ ପଦ୍ମପତ୍ତ୍ରଂ ହୃଦି ସ୍ଥିତମ୍ । ନ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅପରାମୃଷ୍ଟଂ ଦାରୁପତ୍ତ୍ରଂ ଯଥା ବହିଃ
ଦେହରେ ଯଦି ସଚେତନତା ଓ ଚଳନ ନଥାଏ, ତେବେ ହୃଦୟ ଭିତରେ ପଡ଼ିଥିବା ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଅଚଳ ରହିଯାଏ, ଯେପରି ବାହାରେ ଥିବା କାଠପତ୍ର ଅସ୍ପର୍ଶିତ ରହି ହଲୁହଲୁ କରେନାହିଁ।
ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦେ ପଦ୍ମପତ୍ତ୍ରେ ଽନ୍ତଃ ପ୍ରାଣାଶ୍ ଶାନ୍ତିଂ ପ୍ରଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅମୀ । ତାଲଵୃନ୍ତେ ଯଥାସ୍ପନ୍ଦେ ବହିଃ ପଵନଶକ୍ତଯଃ
ଯେବେ ଗୋଲାପ ପତ୍ର ନିର୍ଜନ୍ତ୍ରଣ ରହେ, ଭିତରରେ ଥିବା ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଯେପରି ତାଳପତ୍ର ଉପରେ ବାତାସ ଚଳିତ ନହେଲେ, ବାହାରର ଶକ୍ତିମାନ ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ପ୍ରାଣେ ଶାନ୍ତେ ଽନ୍ତର୍ ଅସ୍ପର୍ଶାଜ୍ ଜୀଵୋ ନିପୁଣମୂକତାମ୍ । ଯାତି ଶାନ୍ତେ ନଭୋଵାଯାଵ୍ ଅଦୃଶ୍ଯତ୍ଵଂ ଯଥା ରଜଃ
ଯେବେ ପ୍ରାଣ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଭିତରେ କୌଣସି ସ୍ପର୍ଶ ନଥାଏ, ତେବେ ଜୀବ ଗଭୀର ନିରବତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଯେପରି ଆକାଶ ଓ ବାୟୁ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଧୂଳି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଵିରଥଂ ଵିଗତାଧାରଂ ମନୋମାତ୍ରଂ ହି ଦୃଶ୍ଯତେ । ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅଲବ୍ଧୋର୍ଵୀଜଲାଦିତରୁବୀଜଵତ୍
ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଆଧାର ଓ ଯାନ ହରାଇଯାଏ, ମନ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ; ଏହା ଆତ୍ମାରେ ଏମିତି ରହେ, ଯେପରି ମାଟି ଓ ପାଣି ନମିଳିଥିବା ଗଛର ବିଉ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।
ଇତି ଵୈକଲ୍ଯମ୍ ଆଯାତେ କରଣୌଘେ ସମନ୍ତତଃ । ନାଶଂ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକେ ଯାତେ ଦେହଃ ପତତି ନିଶ୍ଚଲଃ
ଏଭଳି ଭାବେ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ଅସମର୍ଥତା ଆସିଲେ ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଦେହ ନିର୍ଜନ୍ତ୍ରଣ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଚିଚ୍ଚେତ୍ଯଚେତନାନ୍ ମୋହାତ୍ ସ୍ପନ୍ଦମ୍ ଆଯାତି ଵାସନା । ଉଦୀରିତା ସ୍ମରତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଵିସ୍ମରତି ସ୍ଵଯମ୍
ମୃଗ୍ରୁଷ୍ଟି ଭ୍ରମରେ, ଚେତନା ଓ ଅଚେତନା ସହିତ ଗୁପ୍ତ ଆଶା ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ହୁଏ; ଏହା ଉଦ୍ବୁଦ୍ଧ ହେଲେ, କେତେକ କଥାକୁ ସ୍ମରଣ କରେ ଓ କେତେକ କଥାକୁ ନିଜେ ଭୁଲିଯାଏ।
ହୃତ୍ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରସ୍ଫୁରଣାତ୍ ସ୍ଫୁଟଂ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ଭଵେତ୍ । ହୃତ୍ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରେ ଵହନାଦ୍ ରୁଦ୍ଧେ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ କ୍ଷଯି
ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ର ଉତ୍ସାହରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟ ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ର ଚଳନ ବନ୍ଦ ହୁଏ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅଟକି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଦେହେ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ଯାଵଦ୍ ଅସ୍ତି ତାଵତ୍ ସ ଜୀଵତି । ଶାନ୍ତେ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକେ ଦେହୋ ମୃତ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଦ୍ଵିଜ
ଦେହରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ରହିଥାଏ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଦେହକୁ ମୃତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ଵିରୁଦ୍ଧମଲସଂରୋଧାଚ୍ ଛେଦଭେଦଦଶାଵଶାତ୍ । ନ ପ୍ରସ୍ଫୁରତି ହୃତ୍ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରମ୍ ଅଭ୍ଯନ୍ତରେ ଯଦା
ବିରୋଧୀ ମଳ ରୋକିବା କିମ୍ବା ଛେଦ ଓ ଭଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା, ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟ ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ର ଭିତରେ କାମ କରେନାହିଁ,
ତଦା ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ଶାନ୍ତିମ୍ ଉପୈତି ଗଗନେ ଶନୈଃ । ସଂରୋଧିତେ ଵାତଯନ୍ତ୍ରେ ଯଥା ପଵନସନ୍ତତିଃ
ସେବେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଆକାଶରେ ଶାନ୍ତିକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେପରି, ବାୟୁର ଚଳାଚଳ ରୋକିଦିଆଯିବା ପରେ ପବନର ଧାରା ଥମେ।
ସ୍ଵାସଂଵିତ୍ତିଵଶାଜ୍ ଜୀଵୋ ଵୈଵଶ୍ଯମ୍ ଉପଗଚ୍ଛତି । ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରଂ ଶରୀରସ୍ଥଂ ନ ଵାହଯତି ନିସ୍ସହଃ
ଶ୍ୱାସର ସଚେତନତା ହରାଇଯିବାରୁ, ଜୀବ ଅସହାୟ ହୋଇପଡେ; ସେ ଦେହର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ରକୁ ଚଳାଇପାରେ ନାହିଁ।
ଵାସନା ଵିମଲା ଯେଷାଂ ହୃଦଯାନ୍ ନାପସର୍ପତି । ସ୍ଥିରୈକରୂପଜୀଵାସ୍ ତେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାଶ୍ ଚିରାଯୁଷଃ
ଯାହାଙ୍କର ହୃଦୟରୁ ନିର୍ମଳ ଇଚ୍ଛାବୃତ୍ତି ଅପସାରି ଯାଏନାହିଁ, ଯାହାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଏକାକାର ଏବଂ ଅଚଳ, ସେମାନେ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ଦୀର୍ଘାୟୁ।
ସଂରୁଦ୍ଧେ ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରେ ହି ପ୍ରାଣେ ଶାନ୍ତିମ୍ ଉପାଗତେ । ଦେହଃ ପତତ୍ଯ୍ ଅଧୈର୍ଯୋ ଽଯଂ କାଷ୍ଠଲୋଷ୍ଟସମଃ କ୍ଷିତୌ
ଯେତେବେଳେ ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ର ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ପ୍ରାଣ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଏହି ଦେହ ସମର୍ଥନ ନଥିବାରୁ କାଠ ବା ମାଟିର ଚୁଆଁ ପରି ଭୂମିରେ ପଡିଯାଏ।