ମନଃ ପ୍ରଶାନ୍ତମ୍ ଅତ୍ଯଚ୍ଛଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ଗତଵିଭ୍ରମମ୍ । ଅନୀହଂ ଵିଗତାଭୀଷ୍ଟଂ ନାଭିଵାଞ୍ଛତି ନୋଜ୍ଝତି
ଯେଉଁ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ, ସ୍ପଷ୍ଟ, ବିଶ୍ରାନ୍ତ ଏବଂ ଭ୍ରମ ହୀନ, ଯାହାର କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ସେ ମନ କିଛି ଚାହେ ନାହିଁ, କିଛି ତ୍ୟାଗ କରେ ନାହିଁ।
ମୋକ୍ଷଦ୍ଵାରେ ଦ୍ଵାରପାଲାନ୍ ଇମାଞ୍ ଶୃଣୁ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଯେଷାମ୍ ଏକତମାସକ୍ତ୍ଯା ମୋକ୍ଷଦ୍ଵାରେ ପ୍ରଵିଶ୍ଯତେ
ମୋକ୍ଷର ଦ୍ୱାରରେ ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଶୁଣ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଠି ଏକଙ୍କ ସହିତ ଆସକ୍ତି ହୁଏ, ସେଠାରୁ ମୋକ୍ଷ ଦ୍ୱାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରାଯାଏ।
ଦୁଃଖଦୋଷଦଶା ଦୀର୍ଘା ସଂସାରମରୁମଣ୍ଡଲୀ । ଜନ୍ତୋଶ୍ ଶୀତଲତାମ୍ ଏତି ଶୀତଲେନ ଶମାମ୍ବୁନା
ଏହି ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଓ ଦୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସାରର ମରୁଭୂମି, ଶାନ୍ତିର ଶୀତଳ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ପାଇଁ ଶୀତଳ ଓ ସୁଖଦାୟକ ହୋଇଯାଏ।
ଶମେନାସାଦ୍ଯତେ ଶ୍ରେଯଶ୍ ଶମୋ ହି ପରମଂ ପଦମ୍ । ଶମଶ୍ ଶିଵଂ ଶମଶ୍ ଶାନ୍ତିଶ୍ ଶମୋ ଭ୍ରାନ୍ତିନିଵାରଣମ୍
ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ ହୁଏ; କାରଣ ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା—ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ମଙ୍ଗଳ, ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ସମାଧାନ, ଶାନ୍ତି ଭ୍ରମକୁ ଦୂର କରେ।
ପୁଂସଃ ପ୍ରଶମତୃପ୍ତସ୍ଯ ଶୀତଲାଚ୍ଛତରାତ୍ମନଃ । ଶମତୋଷିତଚିତ୍ତସ୍ଯ ଶତ୍ରୁର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତି ମିତ୍ରତାମ୍
ଯିଏ ଶାନ୍ତିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଯାହାର ମନ ଶୀତଳ ଓ ପବିତ୍ର, ଯିଏ ଶାନ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ—ସେଠାରେ ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧୁ ହୋଇଯାଏ।
ଶମଚନ୍ଦ୍ରମସା ଯେଷାମ୍ ଆଶଯସ୍ ସମଲଙ୍କୃତଃ । କ୍ଷୀରାବ୍ଧୀନାମ୍ ଇଵୋଦେତି ତେଷାଂ ପରମଶୁଦ୍ଧତା
ଯେଉଁମାନେ ଶାନ୍ତିର ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମନକୁ ଶୋଭିତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଦୁଧର ସାଗରରୁ ଉଠୁଥିବା ପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପବିତ୍ରତା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ହୃତ୍କୁଶେଶଯକୋଶେଷୁ ଯେଷାଂ ଶମକୁଶେଶଯମ୍ । ସତାଂ ଵିକସିତଂ ତେ ହି ଦ୍ଵିହୃତ୍ପଦ୍ମାସ୍ ସମା ହରେଃ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ହୃଦୟ କମଳପରି ଶାନ୍ତିର ମାଧୁରୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଖୋଲିଯାଇଛି, ସେମାନେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହରିଙ୍କ ଦୁଇଟି ହୃଦୟକମଳ ପରି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଶମଶ୍ରୀଶ୍ ଶୋଭତେ ଯେଷାଂ ମୁଖେନ୍ଦାଵ୍ ଅକଲଙ୍କିତେ । ତେ ଽମୀ କୁଲେନ୍ଦଵୋ ଵନ୍ଦ୍ଯାସ୍ ସୌନ୍ଦର୍ଯଵିଜିତେନ୍ଦଵଃ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମୁହଁ ନିର୍ମଳ ଓ ଶାନ୍ତିର ଶୋଭାରେ ଆଲୋକିତ, ସେମାନେ ନିଜ ବଂଶର ମହାନ ମଣିଷ ଓ ସମ୍ମାନର୍ହ, ସେମାନେ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯୋଦରଵର୍ତିନ୍ଯୋ ନାନନ୍ଦାଯ ତଥା ଶ୍ରିଯଃ । ସାମ୍ରାଜ୍ଯସମ୍ପତ୍ପ୍ରତିମା ଯଥା ଶମଵିଭୂତଯଃ
ତିନି ଲୋକର ହୃଦୟରେ ଯେଉଁ ଶାନ୍ତିର ମହିମା ବସିଛି, ସେଠାରେ ଏହି ମହିମା କେବଳ ଭୋଗର ଲାଗି ନୁହେଁ, ଏହା ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଧନସମ୍ପଦ ପରି ଅମୂଲ୍ୟ।
ଯାନି ଦୁଃଖାନି ଯାସ୍ ତୃଷ୍ଣା ଦୁସ୍ସହା ଯେ ଦୁରାଧଯଃ । ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଶାନ୍ତଚେତସ୍ସୁ ତମୋ ଽର୍କେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ନଶ୍ଯତି
ଯେଉଁମାନେ ଶାନ୍ତ ମନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ, ତୃଷ୍ଣା ଓ ଅସହ୍ୟ କଷ୍ଟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଗରେ ଅନ୍ଧକାର ଯେପରି ହରାଯାଏ, ସେପରି ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ମନୋ ହି ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପ୍ରସାଦମ୍ ଅନୁଗଚ୍ଛତି । ନ ତଥେନ୍ଦୌ ଯଥା ଶାନ୍ତେ ଜନେ ଜନିତକୌତୁକମ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତିର ପଛରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଚାଲିଯାଏ; ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଶାନ୍ତ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଯେପରି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସେପରି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଶମଶାଲିନି ସୌହାର୍ଦଵତି ସର୍ଵେଷୁ ଜନ୍ତୁଷୁ । ସୁଜନେ ପରମଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ପ୍ରସୀଦତି
ଯିଏ ସ୍ୱଭାବରେ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ସଦଭାବ ରଖେ, ସେଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଉଦିତ ହୁଏ।
ମାତରୀଵ ପରଂ ଯାନ୍ତି ଵିଷମାଣି ମୃଦୂନି ଚ । ଵିଶ୍ଵାସମ୍ ଇହ ଭୂତାନି ସର୍ଵାଣି ଶମଶାଲିନି
ମାଆଁଙ୍କ ପାଖରେ ଯେପରି କଠୋର କିମ୍ବା ମୃଦୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭରସା ରଖନ୍ତି, ସେପରି ଶାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ସମସ୍ତେ ଭରସା କରନ୍ତି।
ନ ରସାଯନପାନେନ ନ ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯାଲିଙ୍ଗନେନ ଚ । ତଥା ସୁଖମ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ଶମେନାନ୍ତର୍ ଯଥା ଜନଃ
ଅମୃତ ପିଇଲେ କିମ୍ବା ଧନ-ସମ୍ପଦ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ମନର ଶାନ୍ତି ଯେପରି ସୁଖ ଦେଉଛି, ସେପରି ସୁଖ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଇପାରେ ନାହିଁ।
ସର୍ଵାଧିଵ୍ଯାଧିଵଲିତଂ କ୍ରାନ୍ତଂ ତୃଷ୍ଣାଵରତ୍ରଯା । ମନଶ୍ ଶମାମୃତାସେକୈସ୍ ସମାଶ୍ଵାସଯ ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଯେଉଁ ମନ ନାନା ପ୍ରକାର ରୋଗ ଓ ଆସକ୍ତିର ଜଞ୍ଜାଳରେ ବନ୍ଧା, ସେହି ମନକୁ ଶାନ୍ତିର ଅମୃତ ଧାରାରେ ଶାନ୍ତ କର।
ଯତ୍ କରୋଷି ଯଦ୍ ଅଶ୍ନାସି ଶମଶୀତଲଯା ଧିଯା । ତତ୍ ତେ ଽତିସ୍ଵଦତେ ସ୍ଵାଦୁ ନେତରତ୍ ତାତ ମାନସେ
ପୁଆ, ତୁମେ ଯାହା କର, ଯାହା ଖାଅ, ଯଦି ଶାନ୍ତ ମନେ କର, ସେଇ କାମ ତୁମ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ମଧୁର ଲାଗେ, ଅନ୍ୟଥା ମନରେ ସେ ମଧୁର ହୁଏନା।
ଶମାମୃତରସସ୍ନାତଂ ମନୋ ଯାମ୍ ଏତି ନିର୍ଵୃତିମ୍ । ଛିନ୍ନାନ୍ଯ୍ ଅପି ତଯାଙ୍ଗାନି ମନ୍ଯେ ରୋହନ୍ତି ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଯେତେବେଳେ ମନ ଶାନ୍ତିର ଅମୃତରେ ନିହାତି ତୃପ୍ତି ପାଏ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଭାବେ, କଟାଯାଇଥିବା ଅଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁନି ଠିକ୍ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ନ ପିଶାଚା ନ ରକ୍ଷାଂସି ନ ଦୈତ୍ଯା ନ ଚ ଶତ୍ରଵଃ । ନ ଚ ଵ୍ଯାଘ୍ରଭୁଜଙ୍ଗାଦ୍ଯା ଦ୍ଵିଷନ୍ତି ଶମଶାଲିନମ୍
ପିଶାଚ, ରାକ୍ଷସ, ଦୈତ୍ୟ, ଶତ୍ରୁ, ବାଘ, ସାପ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟ କେହି ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତିରେ ରହୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସୁସନ୍ନଦ୍ଧସମସ୍ତାଙ୍ଗଂ ପ୍ରଶମାମୃତଵର୍ମଣା । ଵେଧଯନ୍ତି ନ ଦୁଃଖାନି ଶରା ଵଜ୍ରଶିଲାମ୍ ଇଵ
ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ଶାନ୍ତିର ଅମୃତ ଆବରଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରକ୍ଷିତ, ସେଠି ଦୁଃଖମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛୁଇଁପାରନ୍ତିନାହିଁ, ଯେପରି ତୀରମାନେ ହୀରା ପଥରକୁ ଭେଦିପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ନ ତଥା ରାଜତେ ରାଜାମାତ୍ଯାନ୍ତଃପୁରସଂସ୍ଥିତଃ । ସମଯା ସ୍ଵସ୍ଥଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଯଥୋପଶମଶୋଭିତଃ
ରାଜା ଯେତେବେଳେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ଚାରିପଟେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତିଏ ଯେପରି ଶାନ୍ତି ଓ ସ୍ଥିର ଆଚରଣର ଶୋଭାରେ ଅଳଙ୍କୃତ ହେଲେ ତେବେ ଏତେ ଆଲୋକିତ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ପ୍ରାଣାତ୍ ପ୍ରିଯତରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁଷ୍ଟିମ୍ ଏତି ନ ତାଂ ଜନଃ । ଯାମ୍ ଆଯାତି ଜନଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଅଵଲୋକ୍ଯ ସମାଶଯମ୍
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଜୀବନଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କିଛି ଦେଖିଲେ ଯେତେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ଓ ସଂଯମିତ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ସମଯା ଶମଶାଲିନ୍ଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଯସ୍ ସାଧୁ ଵର୍ତତେ । ଅଭିନନ୍ଦିତଯା ଲୋକେ ଜୀଵତୀହ ସ ନେତରଃ
ଯିଏ ଶାନ୍ତି ଓ ନିୟମିତ ଆଚରଣ ସହିତ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ, ସେଠି ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସତ୍ୟରେ ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହଁନ୍ତି।
ଅନୁଦ୍ଧତମନାଶ୍ ଶାନ୍ତସ୍ ସାଧୁ କର୍ମ କରୋତି ଯତ୍ । ତତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତି ତସ୍ଯେମା ଭୂତଜାତଯଃ
ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ମନ ନମ୍ର ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଥାଏ, ସେ ଯେଉଁ ଭଲ କାମ କରନ୍ତି, ସେହି କାମକୁ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଘ୍ରାତ୍ଵା ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ନ ହୃଷ୍ଯତି ଗ୍ଲାଯତି ଯସ୍ ସ ଶାନ୍ତ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯିଏ ଶୁଣିବା, ଛୁଇଁବା, ଦେଖିବା, ଖାଇବା କିମ୍ବା ଘ୍ରାଣ କରିବା ସମୟରେ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯେଉଁଠି ମିଳେ, ସେ ନ ଖୁସି ହୁଏ, ନ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ—ସେଠିକି ତାକୁ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ ସମସ୍ ସର୍ଵଭାଵେଷୁ ନାଭିଵାଞ୍ଛତି ନୋଜ୍ଝତି । ଜିତ୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଯତ୍ନେନ ସ ଶାନ୍ତ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମଭାବ ରଖେ, ନ ଆଶା କରେ, ନ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଏବଂ ଚେଷ୍ଟାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଜିତିଛନ୍ତି—ସେଠିକି ତାକୁ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତୁଷାରକରବିମ୍ବାଚ୍ଛଂ ମନୋ ଯସ୍ଯ ନିରାକୁଲମ୍ । ମରଣୋତ୍ସଵଯୁଦ୍ଧେଷୁ ସ ଶାନ୍ତ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯାହାର ମନ ଶରତ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ ଏବଂ ଅଶାନ୍ତ ନୁହେଁ, ମୃତ୍ୟୁ, ଉତ୍ସବ କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଯିଏ ଶାନ୍ତ ରହିପାରନ୍ତି—ସେଠିକି ତାକୁ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଥିତୋ ଽପି ନ ସ୍ଥିତ ଇଵ ନ ହୃଷ୍ଯତି ନ କୁପ୍ଯତି । ଯସ୍ ସୁଷୁପ୍ତମନାସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥସ୍ ସ ଶାନ୍ତ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯିଏ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନେ ହୁଏ ଯେ ସେ ରହୁନାହାନ୍ତି, ଯିଏ ନ ଖୁସି ହୁଏ, ନ କ୍ରୋଧିତ ହୁଏ, ଯାହାର ମନ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ପରି ସ୍ଥିର ଓ ଶାନ୍ତ, ସେଉଁଠିକୁ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅମୃତସ୍ଯନ୍ଦସୁଭଗା ଯସ୍ଯ ସର୍ଵଜନଂ ପ୍ରତି । ଦୃଷ୍ଟିଃ ପ୍ରସରତି ପ୍ରୀତା ସ ଶାନ୍ତ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯାହାର ଦୃଷ୍ଟି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପରେ ଅମୃତ ପ୍ରବାହ ପରି ମଧୁର ଓ ସ୍ନେହଭରା ଭାବରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ସେଉଁଠିକୁ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ପଷ୍ଟାଵଦାତଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଯଥୈଵାନ୍ତସ୍ ତଥା ବହିଃ । ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଯସ୍ଯ କାର୍ଯାଣି ସ ଶାନ୍ତ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପବିତ୍ର, ଯାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ସେଇ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଠିକୁ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅପ୍ଯ୍ ଆପତ୍ସୁ ଦୁରନ୍ତାସୁ କଲ୍ପାନ୍ତେଷୁ ଦହତ୍ସ୍ଵ୍ ଅପି । ତୁଚ୍ଛେହଂ ନ ମନୋ ଯସ୍ଯ ସ ଶାନ୍ତ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯିଏ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା, ବିପଦ୍ ବା ବିଶ୍ୱର ସମାପ୍ତି ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ସବୁ କିଛି ଧ୍ୱଂସ ହେଉଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ, ଯାହାର ମନ ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱହୀନ ଓ ଅଚଳ ରହେ, ସେଉଁଠିକୁ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।