ରଥସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ସ୍ମୃତଃ ପ୍ରାଣଃ କଲନାଯା ମୁନୀଶ୍ଵର । ଯତ୍ର ପ୍ରାଣମରୁତ୍ ତତ୍ର ମନନଂ ପରିତିଷ୍ଠତି
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଗଣନାର ରଥ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ; ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ୱାସର ବାତାସ ଅଛି, ସେଠି ଚିନ୍ତା ରହିଥାଏ।
ଯତ୍ର ସ୍ଥିତୈଷା କଲନା ତଦ୍ ଏଵ ପରିଚୋପତି । ଯତ୍ ପ୍ରଯାତି ଵନଂ ଵାତ୍ଯା ତଦ୍ ଏଵ ପରିଘୂର୍ଣତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଗଣନା ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେଠି ସେ ଚଳିତ ହୁଏ; ଯେଉଁଠାରେ ବାତାସ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଏ, ସେଠି ସେ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲେ।
ମନସ୍ଯ୍ ଆକାଶସଂଲୀନେ ନ ପ୍ରାଣଃ ପରିଚୋପତି । ତେଜସ୍ଯ୍ ଅସତ୍ତାମ୍ ଆଯାତେ ନ ରୂପମ୍ ଇଵ ରାଜତେ
ମନ ଯେତେବେଳେ ଆକାଶରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ବାସି ରହିନଥାଏ; ଯେପରି ଆଲୋକ ନ ଥିଲେ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି।
ପ୍ରାଣେ ପ୍ରଶାନ୍ତେ ମନୁତେ ନ ମନୋ ଽନ୍ତର୍ ମନାଗ୍ ଅପି । ଵାତ୍ଯାଯାମ୍ ଉପଶାନ୍ତାଯାଂ ନ ରଜୋ ହି ଵିକମ୍ପତେ
ପ୍ରାଣ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ମନ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଚିନ୍ତା ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ବାତାସ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଧୁଳି ହଲେଲା ନାହିଁ, ସେପରି।
ଯତ୍ର ପ୍ରାଣମରୁଦ୍ ଯାତି ମନସ୍ ତତ୍ରୈଵ ତିଷ୍ଠତି । ଯତ୍ର ଯତ୍ରାନୁସରତି ରଥସ୍ ତତ୍ରୈଵ ସାରଥିଃ
ପ୍ରାଣର ବାୟୁ ଯେଉଁଠିକୁ ଯାଏ, ମନ ସେଠି ରହେ; ଯେପରି ରଥ ଯେଉଁଠିକୁ ଯାଏ, ସାରଥି ମଧ୍ୟ ସେଠି ଥାଏ।
ପ୍ରାଣସମ୍ପ୍ରେରିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଯାତି ଦେଶାନ୍ତରଂ କ୍ଷଣାତ୍ । କ୍ଷେପଣୋନ୍ମୁକ୍ତପାଷାଣ ଇଵ ତନ୍ ନାନ୍ଯଥା ଜଵି
ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ମନ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ଯେପରି ଗୁଳିରୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ପଥର ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଯାଏ, ସେପରି।
ଯତ୍ର ପୁଷ୍ପଂ ତତ୍ର ଗନ୍ଧୋ ଯତ୍ରାଗ୍ନିସ୍ ତତ୍ର ଚୋଷ୍ଣତା । ଯତ୍ର ପ୍ରାଣୋ ମନସ୍ ତତ୍ର ଯତ୍ରେନ୍ଦୁସ୍ ତତ୍ର ତଦ୍ରୁଚିଃ
ଯେଉଁଠି ଫୁଲ ଅଛି, ସେଠି ସୁଗନ୍ଧ ଅଛି; ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ଅଛି, ସେଠି ତାପ ଅଛି; ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣ ଅଛି, ସେଠି ମନ ଅଛି; ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅଛି, ସେଠି ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ଅଛି।
ସଂଵିତ୍ତିଃ ପଵନସ୍ପନ୍ଦାନ୍ ନାଡୀସଂସ୍ପର୍ଶତସ୍ ସ୍ଵତଃ । ସଂଵିତ୍ତେସ୍ ସ୍ଫାରତା ଚିତ୍ତମ୍ ଅତସ୍ ତତ୍ ପ୍ରାଣକୋଟରେ
ଚେତନା ବାୟୁର ଚଳନ, ନାଡୀର ସ୍ପର୍ଶ ଓ ନିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଚେତନାର ବିସ୍ତାର ହେଉଛି ମନ, ଏହିପରି ଏହା ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି।
ସର୍ଵତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ ସଂଵିଦ୍ ଵ୍ଯୋମସ୍ଵଚ୍ଛା ଜଡାଜଡେ । କ୍ଷୁଭ୍ଯତୀଵ ତୁ ସା ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଚେତନା ସମସ୍ତଠି, ଆକାଶ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ, ଜଡ ଓ ଚେତନ ଦୁହିଁରେ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣର ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ବେଶି ଉତ୍ତେଜିତ ହେଉଛି ବୋଲି ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ସତ୍ତାମାତ୍ରସ୍ଵରୂପେଣ ଜଡେଷୁ ସମଵସ୍ଥିତା । ପ୍ରାଣସମ୍ବୋଧିତୋଦେତି ଵେଦନାତ୍ମତଯାଜଡେ
ଜଡ ବସ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହା କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବେ ରହିଥାଏ; ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହେଲେ, ଅଜଡ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଅନୁଭୂତିର ମୂଳ ଭାବେ ଉଦୟ ହୁଏ।
ନାନାସ୍ଫାରସମୁଲ୍ଲାସୈର୍ ଯଃ ପୂର୍ଵଂ ପରିଵଲ୍ଗିତଃ । ପ୍ରାଣୋ ଽତୀତେ ତୁ ମନନେ ସ ଏଵାଶୁ ନ ଚୋପତି
ଯେ ପ୍ରାଣ ପୂର୍ବରୁ ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ସାହ ଓ ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଭରିଥିଲା, ତାହା ଯେତେବେଳେ ଧ୍ୟାନରେ ବିଲୀନ ହୁଏ, ସେହି ପ୍ରାଣ ଶୀଘ୍ର ଫେରି ଆସେନାହିଁ।
ପୁର୍ଯଷ୍ଟକେ ଚିତ୍ ପରମା ସ୍ଵେ ମୁନେ ପ୍ରତିବିମ୍ବତି । ଆଦର୍ଶ ଏଵ ପ୍ରତିମା ଦୃଶ୍ଯତେ ନୋପଲାଦିଷୁ
ହେ ମୁନି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚେତନା ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯିବା ପରି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜିନିଷରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ମନଃ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ଵିଦ୍ଧି ସର୍ଵକାର୍ଯୈକକାରଣମ୍ । ତଦ୍ ଏଵ ଭେଦୈଃ କଥିତମ୍ ଅନ୍ଯୈସ୍ ସ୍ଵାଶଯକଲ୍ପିତୈଃ
ମନକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ବୋଲି ଜାଣ, ଏହା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଏକମାତ୍ର କାରଣ। ଅନ୍ୟମାନେ ନିଜ ଧାରଣା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ମନକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।
ଯସ୍ମାଦ୍ ଉଦେତି ଫଲମ୍ ଆକୁଲଦୃଶ୍ଯଜାଲଂ ତତ୍ ତନ୍ ନ ଵସ୍ତ୍ଵିତରଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂତମ୍ ଉଚ୍ଚୈଃ । ତସ୍ମାନ୍ ମନୋ ଵିପରିଵର୍ତି ହି ଦେହଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ସର୍ଵଂ ତୁ ତତ୍ପରମ୍ ଅଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ଵିଦ୍ଧି ତତ୍ ତ୍ଵମ୍
ଯାହାରୁ ସମସ୍ତ ଫଳ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ଏହି ଅସ୍ଥିର ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ—ତାହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ତେଣୁ ମନ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କୁ ଅସତ୍ୟ ରୂପେ ଦେଖାଏ, ଏହି ମନ ହିଁ ତୁମର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଜାଣ।
ମୁନେ ଶୃଣୁ କଥଂ କାର୍ଯକାରିଣୀ ସ୍ପନ୍ଦଶାଲିନୀ । ପତନ୍ତୀଵ ଚିତିଃ ପୁଂସାମ୍ ଉପୈତି ମରଣାଭିଧାମ୍
ମୁନି, ଶୁଣ, କିପରି ଏହି ଚେତନା କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଏବଂ ସ୍ପନ୍ଦନ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ପଡ଼ିଯିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଯାହାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ପ୍ରାକ୍ତନୈସ୍ ତୈର୍ ଇହାନ୍ଯୈଶ୍ ଚ ସ୍ଵୈର୍ ମନୋମନନେହିତୈଃ । କର୍ମଵାତୈର୍ ଵିଚିତ୍ରେହୈଃ ପରିପୀଵରତାଂ ଗତୈଃ
ପୂର୍ବରୁ କିମ୍ବା ଏଠାରେ ନିଜେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନେ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ, ମନର ଚିନ୍ତା ଓ ଇଚ୍ଛା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କର୍ମର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଚେତନା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ।
ମନସ୍ତ୍ଵଂ ଯା ଗତା ଶକ୍ତିସ୍ ସୁଜଡେଵ ମୁନେ ଚିତେଃ । ସା ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅନଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସ୍ଵଚିତା ସାକ୍ଷିଭୂତଯା
ମୁନି, ମନ ଯେଉଁ ଶକ୍ତିର ଆକାର ନେଇଛି, ସେଟି ଚେତନାର ଏକ ଜଡ଼ ଶକ୍ତି ମାତ୍ର; ଏହି ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଚେତନା ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ ଏବଂ ନିଜେ ଦେଖିଥାଏ।
ଅସ୍ଯାଃ ପ୍ରସାଦାଦ୍ ଇହ ସା ଚିତ୍ କଲଙ୍କଵତୀ ମୁନେ । ଜଗଦ୍ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରଂ କରୋତି ନ କରୋତି ଚ
ମୁନି, ଏହି ଶକ୍ତିର କୃପାରେ ଏଠାରେ ଚେତନା ଦୂଷିତ ହୁଏ; ଏହା ଏହି ସଂସାରକୁ ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ପରି ତିଆରି କରେ କିମ୍ବା କରେନାହିଁ।
ଵିନାତ୍ମସତ୍ତଯା ଜୀଵୋ ମୂକସ୍ ତିଷ୍ଠତି କୁଡ୍ଯଵତ୍ । ତତ୍ସତ୍ତଯା ପ୍ରସ୍ଫୁରତି ନଭସ୍ସମ୍ପ୍ରେରିତାଶ୍ମଵତ୍
ଆତ୍ମାର ସାର ନଥିଲେ, ଜୀବ ଦେଉଳ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଦିଏଥିବା ଦିୱାଳ ଭଳି ନିର୍ବାକ ରହିଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ସେହି ସାର ଥାଏ, ତେବେ ଆକାଶରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ପଥର ଭଳି ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ।
ଯଥା ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅତିଜଡମ୍ ଅଯୋ ଽଯସ୍କାନ୍ତସନ୍ନିଧୌ । ତଥା ସ୍ଫୁରତି ଜୀଵୋ ଽଯଂ ସତି ସର୍ଵଗତେ ପରେ
ଯେପରି ଅତି ଜଡ଼ ଲୋହା ଚୁମ୍ବକ ନିକଟରେ ଆସିଲେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ପରମେଶ୍ୱର ଥିଲେ ଏହି ଜୀବ ଚଳିତ ହୁଏ।
ସର୍ଵସ୍ଥଯାତ୍ମଶକ୍ତ୍ଯୈଵ ଜୀଵ ଏଷ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ମକୁରୋ ବିମ୍ବମ୍ ଆଦତ୍ତେ ଦ୍ରଵ୍ଯାନ୍ ନାନ୍ତସ୍ସ୍ଥିତାଦ୍ ଅପି
ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଆତ୍ମାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜୀବ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ; ଯେପରି ଦର୍ପଣ ଭିତରେ ଥିବା ଜିନିଷ ନୁହେଁ ମଧ୍ୟ ତାହାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଧରିଥାଏ।
ସୁଵିସ୍ମୃତସ୍ଵଭାଵତ୍ଵାଚ୍ ଜୀଵୋ ଽଯଂ ଜଡତାଂ ଗତଃ । ମୋହାଦ୍ ଵିସ୍ମୃତଭାଵତ୍ଵାଚ୍ ଛୂଦ୍ରତାମ୍ ଇଵ ସଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ
ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲିଯିବାରୁ ଏହି ଜୀବ ଜଡତାରେ ପଡ଼ିଯାଇଛି; ମୋହ ଓ ଭ୍ରମରେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଭୁଲିଯିବାରୁ, ଏହା ଏକ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିମ୍ନ ଶ୍ରେଣୀକୁ ପଡ଼ିଯିବା ପରି।
ପ୍ରଵିସ୍ମୃତସ୍ଵଭାଵା ହି ଚିଚ୍ ଚିତ୍ତତ୍ଵମ୍ ଉପାଗତା । ମୋହୋପହତଚିତ୍ତତ୍ଵାତ୍ ସୁମହାନ୍ ଇଵ ଦୀନତାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ମନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ମୋହରେ ଆବୃତ ମନ ଥିବାକୁ ନିମିତ୍ତ କରି, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖୀ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଧନୀ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ପଡିଯାନ୍ତି।
ଜଡଯାଵଶଯା ଦେହୋ ଵାତଶକ୍ତିସମାନଯା । ସଞ୍ଚାଲ୍ଯତେ କଲନଯା ପତ୍ତ୍ରଂ ଵା ଵୀଚିମାଲଯା
ଏହି ଦେହ ଜଡତା ଓ ବାୟୁର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟ ହୋଇ, ଚିନ୍ତାରେ ଚଳିତ ହୁଏ; ଯେପରି ଏକ ପତ୍ର ବେଳିର ତରଙ୍ଗରେ ଉଡ଼ିଯାଏ।
କର୍ମାତ୍ମନା ଵରାକେଣ ଜୀଵେନ ମନସାମୁନା । ଚାଲ୍ଯନ୍ତେ ଦେହଯନ୍ତ୍ରାଣି ପାଷାଣା ଇଵ ଵାଯୁନା
କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଦୁଃଖୀ ଜୀବ ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା ଦେହର ଯନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଚଳାଏ, ଯେପରି ପାଷାଣକୁ ବାୟୁ ଚଳାଏ।
ଶରୀରଶକଟାନାଂ ହି କର୍ଷଣେ ପରମାତ୍ମନା । ମନଃପ୍ରାଣୋଦଯୌ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କୃତୌ କର୍ମକରୌ ଦୃଢୌ
ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ପରମାତ୍ମା ଦେହର ଗଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ଟାଣିବା ବେଳେ, ମନ ଓ ପ୍ରାଣର ଉଦୟ ଦୁଇଟି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କର୍ମକାରୀ ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି।
ଚିଜ୍ ଜଡଂ ତୂରରୀକୃତ୍ଯ ରୂପଂ ଜୀଵତ୍ଵମ୍ ଏଵ ଚ । ମନୋରଥମ୍ ଉପାରୁହ୍ଯ ଵହତ୍ପ୍ରାଣତୁରଙ୍ଗମମ୍
ଚେତନା ଓ ଜଡତାକୁ ଦୂରେ ରଖି, ଆକାର ଓ ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡି, କଳ୍ପନାର ରଥରେ ଚଡ଼ି, ପ୍ରାଣର ଘୋଡ଼ାକୁ ନେଇ ଚାଲିଯାଏ।
କ୍ଵଚିଜ୍ ଜାତପଦାର୍ଥତ୍ଵଂ କ୍ଵଚିନ୍ ନଷ୍ଟପଦାର୍ଥତାମ୍ । କ୍ଵଚିଦ୍ ବହୁପଦାର୍ଥତ୍ଵଂ କ୍ଵଚିନ୍ ନାନାପଦାର୍ଥତାଂ
କେବେ କେବେ ଏହା ପଦାର୍ଥ ପାଇଁଥାଏ, କେବେ କେବେ ପଦାର୍ଥ ହରାଇଯାଏ; କେବେ ବହୁ ପଦାର୍ଥ ଥାଏ, କେବେ ବିଭିନ୍ନ ପଦାର୍ଥ ଦେଖାଯାଏ।
ଗତେଵ ଭିନ୍ନେଵାସ୍ତେଚ୍ଛମ୍ ଅତ୍ଯଜନ୍ତୀ ନିଜଂ ପଦମ୍ । ଜଲତେଵ ତରଙ୍ଗତ୍ଵଂ ସୈଵାସେଵ ସଦୋଦିତା
ଯେପରି ଜଳ ତରଙ୍ଗ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ନିଜ ଅବସ୍ଥା ଛାଡ଼େନି, ସେପରି ଏହା ବାହାରିଗଲା ବା ଭାଙ୍ଗିଗଲା ବୋଲି ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଦା ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଉଦିତ ହୁଏ।
ଉପଜୀଵ୍ଯାତ୍ମନୋ ରୂପଂ ପରଂ ସ୍ଫୁରତି ଵୃତ୍ତିଷୁ । ଆଲୋକମ୍ ଉପଜୀଵ୍ଯେମଂ ରୂପଶ୍ରୀର୍ ଦ୍ରଵ୍ଯଗା ଯଥା
ନିଜ ଉପରେ ନିଜକୁ ଭରସା କରି, ଆତ୍ମାର ଆକାର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଯେପରି ଆକାରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଆଲୋକରେ ଭରସା କରି, ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।