ଗନ୍ଧତନ୍ମାତ୍ରପଵନସମ୍ବନ୍ଧୋ ଗନ୍ଧସଂଵିଦଃ । ଆସାଂ ତୁ ମନସା ହୀନଂ ଵେଦନଂ ପରମୈଵ ଚିତ୍
ଗନ୍ଧର ସୂକ୍ଷ୍ମତାତ୍ତ୍ୱ ଓ ପବନ ମିଶିଲେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ସେହି ହେଉଛି ଗନ୍ଧର ଅନୁଭୂତି; କିନ୍ତୁ ଏହାମାନେ ମନ ବିନା ଯେଉଁ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେହି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନା।
ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରଶ୍ରଵଣଶକ୍ତେସ୍ ସଙ୍ଗାନ୍ ମନୋ ଵିନା । ସୁଷୁପ୍ତସଦୃଶୀ ସଂଵିତ୍ ପରମା ଚିଦ୍ ଉଦାହୃତା
ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମତାତ୍ତ୍ୱ ଓ ଶ୍ରବଣ ଶକ୍ତି ମନ ବିନା ଯେତେବେଳେ ଏକାଠି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ତାହା ସୁସୁପ୍ତି ପରି ହୁଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନା କୁହାଯାଏ।
କ୍ରିଯୋନ୍ମୁଖତ୍ଵଂ ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପୋ ମନନକ୍ରମଃ । ମନନଂ ଚିତ୍ସ୍ଵକାଲୁଷ୍ଯମ୍ ଆତ୍ମା ଚିନ୍ ନିର୍ମଲା ଭଵେତ୍
କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଆଗ୍ରହ ଇଚ୍ଛାରୁ ହୁଏ; ଇଚ୍ଛା ହେଉଛି ଚିନ୍ତାଧାରା; ଚିନ୍ତା ହେଉଛି ଚେତନାର ଅଶୁଦ୍ଧି, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ପବିତ୍ର ଚେତନା।
ଚିତ୍ ପ୍ରକାଶାତ୍ମିକା ନିତ୍ଯା ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵ ଚ ସଂସ୍ଥିତା । ଇଦମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଜଗଦ୍ ଧତ୍ତେ ସନ୍ନିଵେଶଂ ଯଥା ଶିଲା
ଚେତନା ହେଉଛି ଆଲୋକର ସ୍ୱରୂପ, ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ନିଜେ ନିଜରେ ବ୍ୟସ୍ତ; ଏହି ଚେତନା ନିଜ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ପାଥର ଭିତରେ ତାହାର ଗଠନ ରହିଥାଏ।
ଅଦ୍ଵିତୀଯଂ ଦଧାନେଦଂ ଵିକାରାଦିଵିଵର୍ଜିତା । ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ସ୍ପନ୍ଦତେ ନୋ ନ ଵର୍ଧତେ
ଏହା ଏକମାତ୍ର ଅଦ୍ୱିତୀୟତାକୁ ଧାରଣ କରିଛି, ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ମୁକ୍ତ, ଏହା କେବେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ ନାହିଁ, କେବେ ଉଦୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏହା କେବେ କମ୍ପିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ବଢ଼େ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ସଙ୍କଲ୍ପାଜ୍ ଜୀଵତାମ୍ ଏତ୍ଯ ନିସ୍ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମନାତ୍ମନା । ଚିଜ୍ ଜଡଂ ଚାଜଡଂ ଭାଵଂ ଭାଵଯନ୍ତୀ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଥିତା
ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଜୀବନ୍ତ ହୁଏ, ଚିନ୍ତାଶୂନ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଦ୍ୱାରା ଏହା ନିଜେ ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ, ଏହା ଚେତନା, ଜଡତା ଓ ଅଜଡତାକୁ ସ୍୵ୟଂ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ରଥସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ସ୍ମୃତୋ ଜୀଵୋ ଜୀଵସ୍ଯାହଙ୍କୃତୀ ରଥଃ । ଅହଙ୍କୃତେ ରଥୋ ବୁଦ୍ଧିସ୍ ତଥା ବୁଦ୍ଧେର୍ ମନୋ ରଥଃ
ଏହାର ରଥ ହେଉଛି ଜୀବ, ଜୀବର ରଥ ହେଉଛି ଅହଂକାର, ଅହଂକାରର ରଥ ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧି, ବୁଦ୍ଧିର ରଥ ହେଉଛି ମନ।
ମନସସ୍ ତୁ ରଥଃ ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରାଣସ୍ଯାକ୍ଷଗଣୋ ରଥଃ । ଅକ୍ଷୌଘସ୍ଯ ରଥୋ ଦେହୋ ଦେହସ୍ଯ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ରଥଃ
ମନର ରଥ ହେଉଛି ପ୍ରାଣ, ପ୍ରାଣର ରଥ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ରଥ ହେଉଛି ଦେହ, ଦେହର ରଥ ହେଉଛି ଚଳନ।
ସ୍ପନ୍ଦନଂ କର୍ମ ସଂସାରୋ ଜରାମରଣପଞ୍ଜରମ୍ । ଏଵଂ ପ୍ରଵର୍ତିତଂ ଚକ୍ରମ୍ ଇଦମ୍ ଆଧିଵିଭୂତିଜମ୍
ଚଳନ ହେଉଛି କର୍ମ; ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରଟି ହେଉଛି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଏକ ଖଞ୍ଜରା। ଏହି ଚକ୍ରଟି ଦୁଃଖ ଓ ଶକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଏଭଳି ଘୁରୁଛି।
ପ୍ରତିଭାସତ ଏଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅସତ୍ସ୍ଵପ୍ନ ଇଵାତତଃ । ମନାଗ୍ ଅପି ନ ସତ୍ଯାତ୍ମ ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁଵତ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ଏହା ନିଜ ମନରେ ସ୍ୱପ୍ନର ଅସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ଏହା ଜଳର ମରୁଭୂମି ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଭଳି କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ରଥସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ସ୍ମୃତଃ ପ୍ରାଣଃ କଲନାଯା ମୁନୀଶ୍ଵର । ଯତ୍ର ପ୍ରାଣମରୁତ୍ ତତ୍ର ମନନଂ ପରିତିଷ୍ଠତି
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଗଣନାର ରଥ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ; ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ୱାସର ବାତାସ ଅଛି, ସେଠି ଚିନ୍ତା ରହିଥାଏ।
ଯତ୍ର ସ୍ଥିତୈଷା କଲନା ତଦ୍ ଏଵ ପରିଚୋପତି । ଯତ୍ ପ୍ରଯାତି ଵନଂ ଵାତ୍ଯା ତଦ୍ ଏଵ ପରିଘୂର୍ଣତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଗଣନା ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେଠି ସେ ଚଳିତ ହୁଏ; ଯେଉଁଠାରେ ବାତାସ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଏ, ସେଠି ସେ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲେ।
ମନସ୍ଯ୍ ଆକାଶସଂଲୀନେ ନ ପ୍ରାଣଃ ପରିଚୋପତି । ତେଜସ୍ଯ୍ ଅସତ୍ତାମ୍ ଆଯାତେ ନ ରୂପମ୍ ଇଵ ରାଜତେ
ମନ ଯେତେବେଳେ ଆକାଶରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ବାସି ରହିନଥାଏ; ଯେପରି ଆଲୋକ ନ ଥିଲେ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି।
ପ୍ରାଣେ ପ୍ରଶାନ୍ତେ ମନୁତେ ନ ମନୋ ଽନ୍ତର୍ ମନାଗ୍ ଅପି । ଵାତ୍ଯାଯାମ୍ ଉପଶାନ୍ତାଯାଂ ନ ରଜୋ ହି ଵିକମ୍ପତେ
ପ୍ରାଣ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ମନ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଚିନ୍ତା ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ବାତାସ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଧୁଳି ହଲେଲା ନାହିଁ, ସେପରି।
ଯତ୍ର ପ୍ରାଣମରୁଦ୍ ଯାତି ମନସ୍ ତତ୍ରୈଵ ତିଷ୍ଠତି । ଯତ୍ର ଯତ୍ରାନୁସରତି ରଥସ୍ ତତ୍ରୈଵ ସାରଥିଃ
ପ୍ରାଣର ବାୟୁ ଯେଉଁଠିକୁ ଯାଏ, ମନ ସେଠି ରହେ; ଯେପରି ରଥ ଯେଉଁଠିକୁ ଯାଏ, ସାରଥି ମଧ୍ୟ ସେଠି ଥାଏ।
ପ୍ରାଣସମ୍ପ୍ରେରିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଯାତି ଦେଶାନ୍ତରଂ କ୍ଷଣାତ୍ । କ୍ଷେପଣୋନ୍ମୁକ୍ତପାଷାଣ ଇଵ ତନ୍ ନାନ୍ଯଥା ଜଵି
ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ମନ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ଯେପରି ଗୁଳିରୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ପଥର ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଯାଏ, ସେପରି।
ଯତ୍ର ପୁଷ୍ପଂ ତତ୍ର ଗନ୍ଧୋ ଯତ୍ରାଗ୍ନିସ୍ ତତ୍ର ଚୋଷ୍ଣତା । ଯତ୍ର ପ୍ରାଣୋ ମନସ୍ ତତ୍ର ଯତ୍ରେନ୍ଦୁସ୍ ତତ୍ର ତଦ୍ରୁଚିଃ
ଯେଉଁଠି ଫୁଲ ଅଛି, ସେଠି ସୁଗନ୍ଧ ଅଛି; ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ଅଛି, ସେଠି ତାପ ଅଛି; ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣ ଅଛି, ସେଠି ମନ ଅଛି; ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅଛି, ସେଠି ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ଅଛି।
ସଂଵିତ୍ତିଃ ପଵନସ୍ପନ୍ଦାନ୍ ନାଡୀସଂସ୍ପର୍ଶତସ୍ ସ୍ଵତଃ । ସଂଵିତ୍ତେସ୍ ସ୍ଫାରତା ଚିତ୍ତମ୍ ଅତସ୍ ତତ୍ ପ୍ରାଣକୋଟରେ
ଚେତନା ବାୟୁର ଚଳନ, ନାଡୀର ସ୍ପର୍ଶ ଓ ନିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଚେତନାର ବିସ୍ତାର ହେଉଛି ମନ, ଏହିପରି ଏହା ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି।
ସର୍ଵତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ ସଂଵିଦ୍ ଵ୍ଯୋମସ୍ଵଚ୍ଛା ଜଡାଜଡେ । କ୍ଷୁଭ୍ଯତୀଵ ତୁ ସା ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଚେତନା ସମସ୍ତଠି, ଆକାଶ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ, ଜଡ ଓ ଚେତନ ଦୁହିଁରେ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣର ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ବେଶି ଉତ୍ତେଜିତ ହେଉଛି ବୋଲି ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ସତ୍ତାମାତ୍ରସ୍ଵରୂପେଣ ଜଡେଷୁ ସମଵସ୍ଥିତା । ପ୍ରାଣସମ୍ବୋଧିତୋଦେତି ଵେଦନାତ୍ମତଯାଜଡେ
ଜଡ ବସ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହା କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବେ ରହିଥାଏ; ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହେଲେ, ଅଜଡ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଅନୁଭୂତିର ମୂଳ ଭାବେ ଉଦୟ ହୁଏ।
ନାନାସ୍ଫାରସମୁଲ୍ଲାସୈର୍ ଯଃ ପୂର୍ଵଂ ପରିଵଲ୍ଗିତଃ । ପ୍ରାଣୋ ଽତୀତେ ତୁ ମନନେ ସ ଏଵାଶୁ ନ ଚୋପତି
ଯେ ପ୍ରାଣ ପୂର୍ବରୁ ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ସାହ ଓ ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଭରିଥିଲା, ତାହା ଯେତେବେଳେ ଧ୍ୟାନରେ ବିଲୀନ ହୁଏ, ସେହି ପ୍ରାଣ ଶୀଘ୍ର ଫେରି ଆସେନାହିଁ।
ପୁର୍ଯଷ୍ଟକେ ଚିତ୍ ପରମା ସ୍ଵେ ମୁନେ ପ୍ରତିବିମ୍ବତି । ଆଦର୍ଶ ଏଵ ପ୍ରତିମା ଦୃଶ୍ଯତେ ନୋପଲାଦିଷୁ
ହେ ମୁନି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚେତନା ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯିବା ପରି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜିନିଷରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ମନଃ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ଵିଦ୍ଧି ସର୍ଵକାର୍ଯୈକକାରଣମ୍ । ତଦ୍ ଏଵ ଭେଦୈଃ କଥିତମ୍ ଅନ୍ଯୈସ୍ ସ୍ଵାଶଯକଲ୍ପିତୈଃ
ମନକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ବୋଲି ଜାଣ, ଏହା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଏକମାତ୍ର କାରଣ। ଅନ୍ୟମାନେ ନିଜ ଧାରଣା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ମନକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।
ଯସ୍ମାଦ୍ ଉଦେତି ଫଲମ୍ ଆକୁଲଦୃଶ୍ଯଜାଲଂ ତତ୍ ତନ୍ ନ ଵସ୍ତ୍ଵିତରଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂତମ୍ ଉଚ୍ଚୈଃ । ତସ୍ମାନ୍ ମନୋ ଵିପରିଵର୍ତି ହି ଦେହଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ସର୍ଵଂ ତୁ ତତ୍ପରମ୍ ଅଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ଵିଦ୍ଧି ତତ୍ ତ୍ଵମ୍
ଯାହାରୁ ସମସ୍ତ ଫଳ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ଏହି ଅସ୍ଥିର ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ—ତାହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ତେଣୁ ମନ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କୁ ଅସତ୍ୟ ରୂପେ ଦେଖାଏ, ଏହି ମନ ହିଁ ତୁମର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଜାଣ।
ମୁନେ ଶୃଣୁ କଥଂ କାର୍ଯକାରିଣୀ ସ୍ପନ୍ଦଶାଲିନୀ । ପତନ୍ତୀଵ ଚିତିଃ ପୁଂସାମ୍ ଉପୈତି ମରଣାଭିଧାମ୍
ମୁନି, ଶୁଣ, କିପରି ଏହି ଚେତନା କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଏବଂ ସ୍ପନ୍ଦନ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ପଡ଼ିଯିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଯାହାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ପ୍ରାକ୍ତନୈସ୍ ତୈର୍ ଇହାନ୍ଯୈଶ୍ ଚ ସ୍ଵୈର୍ ମନୋମନନେହିତୈଃ । କର୍ମଵାତୈର୍ ଵିଚିତ୍ରେହୈଃ ପରିପୀଵରତାଂ ଗତୈଃ
ପୂର୍ବରୁ କିମ୍ବା ଏଠାରେ ନିଜେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନେ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ, ମନର ଚିନ୍ତା ଓ ଇଚ୍ଛା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କର୍ମର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଚେତନା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ।
ମନସ୍ତ୍ଵଂ ଯା ଗତା ଶକ୍ତିସ୍ ସୁଜଡେଵ ମୁନେ ଚିତେଃ । ସା ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅନଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସ୍ଵଚିତା ସାକ୍ଷିଭୂତଯା
ମୁନି, ମନ ଯେଉଁ ଶକ୍ତିର ଆକାର ନେଇଛି, ସେଟି ଚେତନାର ଏକ ଜଡ଼ ଶକ୍ତି ମାତ୍ର; ଏହି ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଚେତନା ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ ଏବଂ ନିଜେ ଦେଖିଥାଏ।
ଅସ୍ଯାଃ ପ୍ରସାଦାଦ୍ ଇହ ସା ଚିତ୍ କଲଙ୍କଵତୀ ମୁନେ । ଜଗଦ୍ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରଂ କରୋତି ନ କରୋତି ଚ
ମୁନି, ଏହି ଶକ୍ତିର କୃପାରେ ଏଠାରେ ଚେତନା ଦୂଷିତ ହୁଏ; ଏହା ଏହି ସଂସାରକୁ ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ପରି ତିଆରି କରେ କିମ୍ବା କରେନାହିଁ।
ଵିନାତ୍ମସତ୍ତଯା ଜୀଵୋ ମୂକସ୍ ତିଷ୍ଠତି କୁଡ୍ଯଵତ୍ । ତତ୍ସତ୍ତଯା ପ୍ରସ୍ଫୁରତି ନଭସ୍ସମ୍ପ୍ରେରିତାଶ୍ମଵତ୍
ଆତ୍ମାର ସାର ନଥିଲେ, ଜୀବ ଦେଉଳ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଦିଏଥିବା ଦିୱାଳ ଭଳି ନିର୍ବାକ ରହିଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ସେହି ସାର ଥାଏ, ତେବେ ଆକାଶରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ପଥର ଭଳି ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ।
ଯଥା ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅତିଜଡମ୍ ଅଯୋ ଽଯସ୍କାନ୍ତସନ୍ନିଧୌ । ତଥା ସ୍ଫୁରତି ଜୀଵୋ ଽଯଂ ସତି ସର୍ଵଗତେ ପରେ
ଯେପରି ଅତି ଜଡ଼ ଲୋହା ଚୁମ୍ବକ ନିକଟରେ ଆସିଲେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ପରମେଶ୍ୱର ଥିଲେ ଏହି ଜୀବ ଚଳିତ ହୁଏ।