ସା ପରୈଵ ଚିଦ୍ ଅତ୍ଯଚ୍ଛା ଚିନ୍ତାମ୍ ଆଯାତି ଚେତନାତ୍ । ସାଧୁର୍ ଏଵ ଯଥାସାଧୁସଂଵିତ୍ତେର୍ ଦୁର୍ଜନୈଷଣାମ୍
ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ପ୍ରସ୍ତୁତ ଚେତନା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଯେପରି ଭଲ ଲୋକ ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜର ଉତ୍ତମତାକୁ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ଖରାପ ଲୋକ ନିଜ ମନରେ ଖରାପତାକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ସତମସ୍ ସ୍ଵର୍ଣମ୍ ଆଯାତି ତାମ୍ରତାଂ ମଲମାର୍ଜନାତ୍ । ପୁନଃ କନକତାମ୍ ଏତି ଯଥା ଚିତ୍ ପରମା ତଥା
ସୁନା ଯେତେବେଳେ ମଳିନତାରେ ମିଶିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ତାମ୍ବାର ରଙ୍ଗ ନେଇଯାଏ; ମଳିନତା ଦୂର ହେଲେ, ପୁଣି ସୁନା ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପାଇଯାଏ; ସେହିପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନା ମଧ୍ୟ।
ଶ୍ଵାସୋପଶାନ୍ତାଵ୍ ଆଦର୍ଶୋ ଯଥୈତି ପ୍ରଥମାଂ ସ୍ଥିତିମ୍ । ତଥା ସର୍ଗମ୍ ଇହାଗତ୍ଯ ବୋଧାତ୍ ସ୍ଵଂ ଯାତି ଚିତ୍ ପଦମ୍
ଯେପରି ଶ୍ୱାସ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଆଇନା ପୁନି ନିଜର ପ୍ରଥମ ଚେହେରାକୁ ଫେରିଯାଏ, ସେପରି ଚେତନା ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜର ଅସଲ ଦଶାକୁ ଫେରିଯାଏ।
ସ୍ଵଭାଵାଵେଦନାଦ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ସଂସାରସ୍ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ । ସ୍ଵଭାଵଵେଦନାଦ୍ ଏଷ ତ୍ଵ୍ ଅସନ୍ନ୍ ଏଵୋପଶାମ୍ଯତି
ନିଜର ସ୍ୱଭାବକୁ ଜାଣିଲେ ଏହି ଜଗତର ଚକ୍ର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ହରାଇ ଯିବା ସହିତ, ଏହା ଅସାର ହୋଇ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ଯଦା ଚିତ୍ତ୍ଵାଚ୍ ଚିନୋତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅନ୍ଯତାମ୍ ଅସତୀଂ ତଦା । ଅହନ୍ତାମ୍ ଇଵ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ନଶ୍ଯତୀଵାପ୍ଯ୍ ଅନାଶିନୀ
ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଭିତରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିଥାଏ, ଏହି ଅସତ ଭିନ୍ନତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଆମ୍ଭେତି ଭାବ ପରି, ଏହା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅବିନାଶୀ ରହିଥାଏ।
ଈଷତ୍ସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଅଧୋ ଯାତି ଶୃଙ୍ଗପ୍ରାନ୍ତାତଲୋପଲଃ । ଯଥା ତଥୈଵ ସଂଵିତ୍ତେର୍ ଅଧଃପାତୋ ମହାଚିତଃ
ଯେପରି ଶିଳା ଅଳ୍ପ ଉତ୍ସାହରେ ଶୃଙ୍ଗରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ମହାଚେତନାର ଅବତରଣ ଜ୍ଞାନରେ ତଳକୁ ଯାଏ।
ରୂପାଦୀନାଂ ତୁ ସତ୍ତୈଷା ଚେତ୍ଯମ୍ ଏଵାମଲୈଵ ଚିତ୍ । ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକତ୍ଵେ ତ୍ଵ୍ ଅବୋଧୋତ୍ଥେ ବୋଧେନ ଵିଲଯଂ ଗତେ
ରୂପ ଓ ଏହାଦିକର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ଏକ ନିର୍ମଳ ଚେତନା, ଯାହାକୁ ଚିନିବା ଦରକାର। ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଓ ଏକତା ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଆସିଲେ ସେଗୁଡିକ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ସତ୍ତାମାତ୍ରେଣ ଚିତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ବୋଧଶ୍ ଚିତ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯାଦିଷୁ । ଆଲୋକସତ୍ତାମାତ୍ରେଣ ଵ୍ଯଵହାରଃ କ୍ରିଯାସ୍ଵ୍ ଇଵ
କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଚେତନା ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକରେ ସଚେତନତା ହୁଏ; ଯେପରି ଆଲୋକ ଥିଲେ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ହେବା ସମ୍ଭବ ହୁଏ।
ଵାତାତ୍ କନୀନିକାସ୍ପନ୍ଦସ୍ ତଦ୍ଦୀପ୍ତିର୍ ଦୃଷ୍ଟିର୍ ଉଚ୍ଯତେ । ତଦ୍ବାହ୍ଯପାତିତା ରୂପଂ ରୂପବୋଧସ୍ ତୁ ଚିତ୍ ପରା
ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା କନିନିକାର ହଲଚଳକୁ ଏହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ଦୃଷ୍ଟି ବୋଲାଯାଏ; ଏହା ବାହାରୁ ପଡିଲେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ହେଉଛି ରୂପ; ତଥାପି ରୂପକୁ ଜାଣିବା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନା।
ତ୍ଵଙ୍ମାରୁତୌ ଜଡୌ ତୁଚ୍ଛୌ ତତ୍ସଙ୍ଗସ୍ ସ୍ପର୍ଶ ଉଚ୍ଯତେ । ମନନଂ ସ୍ପର୍ଶସଂଵିତ୍ତିସ୍ ତତ୍ସଂଵିତ୍ତିସ୍ ତୁ ଚିତ୍ ପରା
ଚର୍ମ ଓ ବାୟୁ ଯଦି ଜଡ ଓ ଖାଲି ଥାଏ, ସେମାନଙ୍କର ସମ୍ପର୍କକୁ ସ୍ପର୍ଶ ବୋଲାଯାଏ; ସ୍ପର୍ଶ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶର ସଚେତନତା, ଏହି ସଚେତନତା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନା।
ଗନ୍ଧତନ୍ମାତ୍ରପଵନସମ୍ବନ୍ଧୋ ଗନ୍ଧସଂଵିଦଃ । ଆସାଂ ତୁ ମନସା ହୀନଂ ଵେଦନଂ ପରମୈଵ ଚିତ୍
ଗନ୍ଧର ସୂକ୍ଷ୍ମତାତ୍ତ୍ୱ ଓ ପବନ ମିଶିଲେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ସେହି ହେଉଛି ଗନ୍ଧର ଅନୁଭୂତି; କିନ୍ତୁ ଏହାମାନେ ମନ ବିନା ଯେଉଁ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେହି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନା।
ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରଶ୍ରଵଣଶକ୍ତେସ୍ ସଙ୍ଗାନ୍ ମନୋ ଵିନା । ସୁଷୁପ୍ତସଦୃଶୀ ସଂଵିତ୍ ପରମା ଚିଦ୍ ଉଦାହୃତା
ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମତାତ୍ତ୍ୱ ଓ ଶ୍ରବଣ ଶକ୍ତି ମନ ବିନା ଯେତେବେଳେ ଏକାଠି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ତାହା ସୁସୁପ୍ତି ପରି ହୁଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନା କୁହାଯାଏ।
କ୍ରିଯୋନ୍ମୁଖତ୍ଵଂ ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପୋ ମନନକ୍ରମଃ । ମନନଂ ଚିତ୍ସ୍ଵକାଲୁଷ୍ଯମ୍ ଆତ୍ମା ଚିନ୍ ନିର୍ମଲା ଭଵେତ୍
କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଆଗ୍ରହ ଇଚ୍ଛାରୁ ହୁଏ; ଇଚ୍ଛା ହେଉଛି ଚିନ୍ତାଧାରା; ଚିନ୍ତା ହେଉଛି ଚେତନାର ଅଶୁଦ୍ଧି, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ପବିତ୍ର ଚେତନା।
ଚିତ୍ ପ୍ରକାଶାତ୍ମିକା ନିତ୍ଯା ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵ ଚ ସଂସ୍ଥିତା । ଇଦମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଜଗଦ୍ ଧତ୍ତେ ସନ୍ନିଵେଶଂ ଯଥା ଶିଲା
ଚେତନା ହେଉଛି ଆଲୋକର ସ୍ୱରୂପ, ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ନିଜେ ନିଜରେ ବ୍ୟସ୍ତ; ଏହି ଚେତନା ନିଜ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ପାଥର ଭିତରେ ତାହାର ଗଠନ ରହିଥାଏ।
ଅଦ୍ଵିତୀଯଂ ଦଧାନେଦଂ ଵିକାରାଦିଵିଵର୍ଜିତା । ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ସ୍ପନ୍ଦତେ ନୋ ନ ଵର୍ଧତେ
ଏହା ଏକମାତ୍ର ଅଦ୍ୱିତୀୟତାକୁ ଧାରଣ କରିଛି, ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ମୁକ୍ତ, ଏହା କେବେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ ନାହିଁ, କେବେ ଉଦୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏହା କେବେ କମ୍ପିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ବଢ଼େ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ସଙ୍କଲ୍ପାଜ୍ ଜୀଵତାମ୍ ଏତ୍ଯ ନିସ୍ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମନାତ୍ମନା । ଚିଜ୍ ଜଡଂ ଚାଜଡଂ ଭାଵଂ ଭାଵଯନ୍ତୀ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଥିତା
ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଜୀବନ୍ତ ହୁଏ, ଚିନ୍ତାଶୂନ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଦ୍ୱାରା ଏହା ନିଜେ ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ, ଏହା ଚେତନା, ଜଡତା ଓ ଅଜଡତାକୁ ସ୍୵ୟଂ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ରଥସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ସ୍ମୃତୋ ଜୀଵୋ ଜୀଵସ୍ଯାହଙ୍କୃତୀ ରଥଃ । ଅହଙ୍କୃତେ ରଥୋ ବୁଦ୍ଧିସ୍ ତଥା ବୁଦ୍ଧେର୍ ମନୋ ରଥଃ
ଏହାର ରଥ ହେଉଛି ଜୀବ, ଜୀବର ରଥ ହେଉଛି ଅହଂକାର, ଅହଂକାରର ରଥ ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧି, ବୁଦ୍ଧିର ରଥ ହେଉଛି ମନ।
ମନସସ୍ ତୁ ରଥଃ ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରାଣସ୍ଯାକ୍ଷଗଣୋ ରଥଃ । ଅକ୍ଷୌଘସ୍ଯ ରଥୋ ଦେହୋ ଦେହସ୍ଯ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ରଥଃ
ମନର ରଥ ହେଉଛି ପ୍ରାଣ, ପ୍ରାଣର ରଥ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ରଥ ହେଉଛି ଦେହ, ଦେହର ରଥ ହେଉଛି ଚଳନ।
ସ୍ପନ୍ଦନଂ କର୍ମ ସଂସାରୋ ଜରାମରଣପଞ୍ଜରମ୍ । ଏଵଂ ପ୍ରଵର୍ତିତଂ ଚକ୍ରମ୍ ଇଦମ୍ ଆଧିଵିଭୂତିଜମ୍
ଚଳନ ହେଉଛି କର୍ମ; ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରଟି ହେଉଛି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଏକ ଖଞ୍ଜରା। ଏହି ଚକ୍ରଟି ଦୁଃଖ ଓ ଶକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଏଭଳି ଘୁରୁଛି।
ପ୍ରତିଭାସତ ଏଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅସତ୍ସ୍ଵପ୍ନ ଇଵାତତଃ । ମନାଗ୍ ଅପି ନ ସତ୍ଯାତ୍ମ ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁଵତ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ଏହା ନିଜ ମନରେ ସ୍ୱପ୍ନର ଅସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ଏହା ଜଳର ମରୁଭୂମି ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଭଳି କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ରଥସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ସ୍ମୃତଃ ପ୍ରାଣଃ କଲନାଯା ମୁନୀଶ୍ଵର । ଯତ୍ର ପ୍ରାଣମରୁତ୍ ତତ୍ର ମନନଂ ପରିତିଷ୍ଠତି
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଗଣନାର ରଥ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ; ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ୱାସର ବାତାସ ଅଛି, ସେଠି ଚିନ୍ତା ରହିଥାଏ।
ଯତ୍ର ସ୍ଥିତୈଷା କଲନା ତଦ୍ ଏଵ ପରିଚୋପତି । ଯତ୍ ପ୍ରଯାତି ଵନଂ ଵାତ୍ଯା ତଦ୍ ଏଵ ପରିଘୂର୍ଣତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଗଣନା ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେଠି ସେ ଚଳିତ ହୁଏ; ଯେଉଁଠାରେ ବାତାସ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଏ, ସେଠି ସେ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲେ।
ମନସ୍ଯ୍ ଆକାଶସଂଲୀନେ ନ ପ୍ରାଣଃ ପରିଚୋପତି । ତେଜସ୍ଯ୍ ଅସତ୍ତାମ୍ ଆଯାତେ ନ ରୂପମ୍ ଇଵ ରାଜତେ
ମନ ଯେତେବେଳେ ଆକାଶରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ବାସି ରହିନଥାଏ; ଯେପରି ଆଲୋକ ନ ଥିଲେ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି।
ପ୍ରାଣେ ପ୍ରଶାନ୍ତେ ମନୁତେ ନ ମନୋ ଽନ୍ତର୍ ମନାଗ୍ ଅପି । ଵାତ୍ଯାଯାମ୍ ଉପଶାନ୍ତାଯାଂ ନ ରଜୋ ହି ଵିକମ୍ପତେ
ପ୍ରାଣ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ମନ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଚିନ୍ତା ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ବାତାସ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଧୁଳି ହଲେଲା ନାହିଁ, ସେପରି।
ଯତ୍ର ପ୍ରାଣମରୁଦ୍ ଯାତି ମନସ୍ ତତ୍ରୈଵ ତିଷ୍ଠତି । ଯତ୍ର ଯତ୍ରାନୁସରତି ରଥସ୍ ତତ୍ରୈଵ ସାରଥିଃ
ପ୍ରାଣର ବାୟୁ ଯେଉଁଠିକୁ ଯାଏ, ମନ ସେଠି ରହେ; ଯେପରି ରଥ ଯେଉଁଠିକୁ ଯାଏ, ସାରଥି ମଧ୍ୟ ସେଠି ଥାଏ।
ପ୍ରାଣସମ୍ପ୍ରେରିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଯାତି ଦେଶାନ୍ତରଂ କ୍ଷଣାତ୍ । କ୍ଷେପଣୋନ୍ମୁକ୍ତପାଷାଣ ଇଵ ତନ୍ ନାନ୍ଯଥା ଜଵି
ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ମନ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ଯେପରି ଗୁଳିରୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ପଥର ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଯାଏ, ସେପରି।
ଯତ୍ର ପୁଷ୍ପଂ ତତ୍ର ଗନ୍ଧୋ ଯତ୍ରାଗ୍ନିସ୍ ତତ୍ର ଚୋଷ୍ଣତା । ଯତ୍ର ପ୍ରାଣୋ ମନସ୍ ତତ୍ର ଯତ୍ରେନ୍ଦୁସ୍ ତତ୍ର ତଦ୍ରୁଚିଃ
ଯେଉଁଠି ଫୁଲ ଅଛି, ସେଠି ସୁଗନ୍ଧ ଅଛି; ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ଅଛି, ସେଠି ତାପ ଅଛି; ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣ ଅଛି, ସେଠି ମନ ଅଛି; ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅଛି, ସେଠି ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ଅଛି।
ସଂଵିତ୍ତିଃ ପଵନସ୍ପନ୍ଦାନ୍ ନାଡୀସଂସ୍ପର୍ଶତସ୍ ସ୍ଵତଃ । ସଂଵିତ୍ତେସ୍ ସ୍ଫାରତା ଚିତ୍ତମ୍ ଅତସ୍ ତତ୍ ପ୍ରାଣକୋଟରେ
ଚେତନା ବାୟୁର ଚଳନ, ନାଡୀର ସ୍ପର୍ଶ ଓ ନିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଚେତନାର ବିସ୍ତାର ହେଉଛି ମନ, ଏହିପରି ଏହା ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି।
ସର୍ଵତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ ସଂଵିଦ୍ ଵ୍ଯୋମସ୍ଵଚ୍ଛା ଜଡାଜଡେ । କ୍ଷୁଭ୍ଯତୀଵ ତୁ ସା ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଚେତନା ସମସ୍ତଠି, ଆକାଶ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ, ଜଡ ଓ ଚେତନ ଦୁହିଁରେ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣର ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ବେଶି ଉତ୍ତେଜିତ ହେଉଛି ବୋଲି ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ସତ୍ତାମାତ୍ରସ୍ଵରୂପେଣ ଜଡେଷୁ ସମଵସ୍ଥିତା । ପ୍ରାଣସମ୍ବୋଧିତୋଦେତି ଵେଦନାତ୍ମତଯାଜଡେ
ଜଡ ବସ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହା କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବେ ରହିଥାଏ; ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହେଲେ, ଅଜଡ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଅନୁଭୂତିର ମୂଳ ଭାବେ ଉଦୟ ହୁଏ।