ନଞର୍ଥାଭାଵନାମାତ୍ରେଣାନର୍ଥଃ ପ୍ରସୃତଶ୍ ଚିତେଃ । ନଞର୍ଥଭାଵନାମାତ୍ରେଣାନର୍ଥ ଉପଶାମ୍ଯତି
ମନରେ ନାସ୍ତି ବୋଧ କରିବା ମାତ୍ରରେ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏହି ନାସ୍ତି ବୋଧ କରିବା ମାତ୍ରରେ ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହେଇଯାଏ।
ନଞର୍ଥଭାଵନାମାତ୍ରାଦ୍ ଋତେ ଽତ୍ରାଙ୍ଗୋପଯୁଜ୍ଯତେ । ନ ତୃଣଂ ନ ଚ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମ୍ ଇତି ସ୍ଵାଯତ୍ତତାତ୍ର ତେ
ନାସ୍ତି ବୋଧ ଛଡ଼ା ଏଠାରେ କିଛି ଅନ୍ୟ କାରଣ ନାହିଁ; ଏହି ବିଷୟରେ ତୁମରେ ଏକ ତିନି ଲୋକ କିମ୍ବା ଏକ ତିନି ପତ୍ର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ।
ସ୍ଵାଯତ୍ତ ଏଵ ହ୍ଯ୍ ଏଷୋ ଽର୍ଥୋ ଦୁସ୍ସାଧୋ ଽଭାଵନାତ୍ ସ୍ଥିତଃ । ଯଦ୍ ଯନ୍ ନ ସାଧ୍ଯତେ ପୁଂସା ତତ୍ କଥଂ କିଲ ଲଭ୍ଯତେ
ଏହି ବିଷୟ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଏବଂ ଚେଷ୍ଟା ନଥିଲେ ଅସାଧ୍ୟ ରହିଯାଏ; ଯାହା ମନୁଷ୍ୟ କରିପାରେନାହିଁ, ସେଥିରେ କେମିତି ଲାଭ ହେବ?
ନିର୍ଵିକଲ୍ପାଦ୍ଵିତୀଯା ଚିଦ୍ ଯାସୌ ସକଲଗା ସତୀ । ପରମୈକା ପରା ସାଚ୍ଛା ଦୀପିକା ତେଜସାମ୍ ଅପି
ଯେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଚେତନା ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ସେଠି ଏହି ଚେତନା ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ପରମ, ସତ୍ୟ ଏବଂ ଆଲୋକର ଆଲୋକ।
ସୈଷାଵଭାସନକରୀ ସର୍ଵଗା ନିତ୍ଯନିର୍ମଲା । ନିତ୍ଯୋଦିତା ନିର୍ମନସ୍କା ନିର୍ଵିକାରା ନିରଞ୍ଜନା
ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦେଉଥିବା, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ସଦା ପବିତ୍ର, ସଦା ପ୍ରକାଶିତ, ମନର ଅଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, କେବେ ବଦଳନ୍ତିନାହିଁ, ଏବଂ ଦାଗରହିତ।
ଘଟେ ପଟେ ଵଟେ କୁଡ୍ଯେ ଶକଟେ ଵାନରେ ସୁରେ । ଅସୁରେ ସାଗରେ ଭୂତେ ନରେ ନାଗେ ଚ ସଂସ୍ଥିତା
ଘଡ଼ା, କପଡ଼ା, ବଟବୃକ୍ଷ, ଦିଵାଲ, ଗଡ଼ି, ବାନର, ଦେବତା, ଦାନବ, ସମୁଦ୍ର, ପଞ୍ଚଭୂତ, ମଣିଷ ଓ ସାପ—ସେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ବ୍ୟାପିଥାନ୍ତି।
ସାକ୍ଷିଵତ୍ ତିଷ୍ଠତି ସତୀ ସ୍ପନ୍ଦତେ ଚ ନ କୁତ୍ରଚିତ୍ । ଦୀପଃ ପ୍ରକାଶନାଯୈଵ କରୋତି ନ ପୁନଃ କ୍ରିଯାମ୍
ସେ ସାକ୍ଷୀଭାବେ ରହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେଉଁଠିଓ ଚଳନ୍ତିନାହିଁ; ଯେପରି ଦୀପ ମାତ୍ର ପ୍ରକାଶ ଦେଇଥାଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାମ କରେନାହିଁ।
ମଲିନାପ୍ଯ୍ ଅମଲୈଷା ସା ଵିକଲ୍ପାଢ୍ଯାଵିକଲ୍ପିନୀ । ଜଡୈଵାଜଡତାସାରା ନସର୍ଵା ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ଚ
ଦେଖିବାକୁ ଅପବିତ୍ର ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପବିତ୍ର; ବିଭିନ୍ନତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ; ଜଡ଼ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଜଡ଼ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ନୁହେଁ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।
ନିର୍ଵିକଲ୍ପା ପରା ସୂକ୍ଷ୍ମା ଚିଚ୍ ଚିନୋତି ସ୍ଵସଂଵିଦମ୍ । ଵାତ ଏଵାଙ୍ଗମର୍ମାଦି ଯଥା ଯନ୍ତ୍ରାଦି ଚେଷ୍ଟତେ
ଯେଉଁ ଚେତନା ସମସ୍ତ ଭେଦରୁ ମୁକ୍ତ, ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା ନିଜ ଅନୁଭୂତିକୁ ଆଲୋକିତ କରେ; ଯେପରିକି ପବନ ଦେହର ଅଙ୍ଗ ଓ ଗଠି ଚଳାଇଥାଏ କିମ୍ବା ଯନ୍ତ୍ରକୁ ଚଳାଇଥାଏ।
ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରଵଲିତା ଚିଦ୍ ଅବୋଧତଃ । ବୋଧତସ୍ ସୈଵ ଭଵତି ନୈଷା ସଦସତୀ ଯତଃ
ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମନସିକ କ୍ରିୟାରେ ଢାକିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଅଜ୍ଞାନ ହୋଇଯାଏ; ଜାଗୃତ ହେଲେ ଏହା ନିଜରେ ରହେ, କାରଣ ଏହା ନା ସତ୍ ନା ଅସତ୍।
ସା ପରୈଵ ଚିଦ୍ ଅତ୍ଯଚ୍ଛା ଚିନ୍ତାମ୍ ଆଯାତି ଚେତନାତ୍ । ସାଧୁର୍ ଏଵ ଯଥାସାଧୁସଂଵିତ୍ତେର୍ ଦୁର୍ଜନୈଷଣାମ୍
ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ପ୍ରସ୍ତୁତ ଚେତନା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଯେପରି ଭଲ ଲୋକ ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜର ଉତ୍ତମତାକୁ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ଖରାପ ଲୋକ ନିଜ ମନରେ ଖରାପତାକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ସତମସ୍ ସ୍ଵର୍ଣମ୍ ଆଯାତି ତାମ୍ରତାଂ ମଲମାର୍ଜନାତ୍ । ପୁନଃ କନକତାମ୍ ଏତି ଯଥା ଚିତ୍ ପରମା ତଥା
ସୁନା ଯେତେବେଳେ ମଳିନତାରେ ମିଶିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ତାମ୍ବାର ରଙ୍ଗ ନେଇଯାଏ; ମଳିନତା ଦୂର ହେଲେ, ପୁଣି ସୁନା ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପାଇଯାଏ; ସେହିପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନା ମଧ୍ୟ।
ଶ୍ଵାସୋପଶାନ୍ତାଵ୍ ଆଦର୍ଶୋ ଯଥୈତି ପ୍ରଥମାଂ ସ୍ଥିତିମ୍ । ତଥା ସର୍ଗମ୍ ଇହାଗତ୍ଯ ବୋଧାତ୍ ସ୍ଵଂ ଯାତି ଚିତ୍ ପଦମ୍
ଯେପରି ଶ୍ୱାସ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଆଇନା ପୁନି ନିଜର ପ୍ରଥମ ଚେହେରାକୁ ଫେରିଯାଏ, ସେପରି ଚେତନା ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜର ଅସଲ ଦଶାକୁ ଫେରିଯାଏ।
ସ୍ଵଭାଵାଵେଦନାଦ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ସଂସାରସ୍ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ । ସ୍ଵଭାଵଵେଦନାଦ୍ ଏଷ ତ୍ଵ୍ ଅସନ୍ନ୍ ଏଵୋପଶାମ୍ଯତି
ନିଜର ସ୍ୱଭାବକୁ ଜାଣିଲେ ଏହି ଜଗତର ଚକ୍ର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ହରାଇ ଯିବା ସହିତ, ଏହା ଅସାର ହୋଇ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ଯଦା ଚିତ୍ତ୍ଵାଚ୍ ଚିନୋତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅନ୍ଯତାମ୍ ଅସତୀଂ ତଦା । ଅହନ୍ତାମ୍ ଇଵ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ନଶ୍ଯତୀଵାପ୍ଯ୍ ଅନାଶିନୀ
ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଭିତରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିଥାଏ, ଏହି ଅସତ ଭିନ୍ନତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଆମ୍ଭେତି ଭାବ ପରି, ଏହା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅବିନାଶୀ ରହିଥାଏ।
ଈଷତ୍ସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଅଧୋ ଯାତି ଶୃଙ୍ଗପ୍ରାନ୍ତାତଲୋପଲଃ । ଯଥା ତଥୈଵ ସଂଵିତ୍ତେର୍ ଅଧଃପାତୋ ମହାଚିତଃ
ଯେପରି ଶିଳା ଅଳ୍ପ ଉତ୍ସାହରେ ଶୃଙ୍ଗରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ମହାଚେତନାର ଅବତରଣ ଜ୍ଞାନରେ ତଳକୁ ଯାଏ।
ରୂପାଦୀନାଂ ତୁ ସତ୍ତୈଷା ଚେତ୍ଯମ୍ ଏଵାମଲୈଵ ଚିତ୍ । ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକତ୍ଵେ ତ୍ଵ୍ ଅବୋଧୋତ୍ଥେ ବୋଧେନ ଵିଲଯଂ ଗତେ
ରୂପ ଓ ଏହାଦିକର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ଏକ ନିର୍ମଳ ଚେତନା, ଯାହାକୁ ଚିନିବା ଦରକାର। ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଓ ଏକତା ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଆସିଲେ ସେଗୁଡିକ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ସତ୍ତାମାତ୍ରେଣ ଚିତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ବୋଧଶ୍ ଚିତ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯାଦିଷୁ । ଆଲୋକସତ୍ତାମାତ୍ରେଣ ଵ୍ଯଵହାରଃ କ୍ରିଯାସ୍ଵ୍ ଇଵ
କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଚେତନା ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକରେ ସଚେତନତା ହୁଏ; ଯେପରି ଆଲୋକ ଥିଲେ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ହେବା ସମ୍ଭବ ହୁଏ।
ଵାତାତ୍ କନୀନିକାସ୍ପନ୍ଦସ୍ ତଦ୍ଦୀପ୍ତିର୍ ଦୃଷ୍ଟିର୍ ଉଚ୍ଯତେ । ତଦ୍ବାହ୍ଯପାତିତା ରୂପଂ ରୂପବୋଧସ୍ ତୁ ଚିତ୍ ପରା
ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା କନିନିକାର ହଲଚଳକୁ ଏହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ଦୃଷ୍ଟି ବୋଲାଯାଏ; ଏହା ବାହାରୁ ପଡିଲେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ହେଉଛି ରୂପ; ତଥାପି ରୂପକୁ ଜାଣିବା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନା।
ତ୍ଵଙ୍ମାରୁତୌ ଜଡୌ ତୁଚ୍ଛୌ ତତ୍ସଙ୍ଗସ୍ ସ୍ପର୍ଶ ଉଚ୍ଯତେ । ମନନଂ ସ୍ପର୍ଶସଂଵିତ୍ତିସ୍ ତତ୍ସଂଵିତ୍ତିସ୍ ତୁ ଚିତ୍ ପରା
ଚର୍ମ ଓ ବାୟୁ ଯଦି ଜଡ ଓ ଖାଲି ଥାଏ, ସେମାନଙ୍କର ସମ୍ପର୍କକୁ ସ୍ପର୍ଶ ବୋଲାଯାଏ; ସ୍ପର୍ଶ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶର ସଚେତନତା, ଏହି ସଚେତନତା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନା।
ଗନ୍ଧତନ୍ମାତ୍ରପଵନସମ୍ବନ୍ଧୋ ଗନ୍ଧସଂଵିଦଃ । ଆସାଂ ତୁ ମନସା ହୀନଂ ଵେଦନଂ ପରମୈଵ ଚିତ୍
ଗନ୍ଧର ସୂକ୍ଷ୍ମତାତ୍ତ୍ୱ ଓ ପବନ ମିଶିଲେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ସେହି ହେଉଛି ଗନ୍ଧର ଅନୁଭୂତି; କିନ୍ତୁ ଏହାମାନେ ମନ ବିନା ଯେଉଁ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେହି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନା।
ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରଶ୍ରଵଣଶକ୍ତେସ୍ ସଙ୍ଗାନ୍ ମନୋ ଵିନା । ସୁଷୁପ୍ତସଦୃଶୀ ସଂଵିତ୍ ପରମା ଚିଦ୍ ଉଦାହୃତା
ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମତାତ୍ତ୍ୱ ଓ ଶ୍ରବଣ ଶକ୍ତି ମନ ବିନା ଯେତେବେଳେ ଏକାଠି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ତାହା ସୁସୁପ୍ତି ପରି ହୁଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନା କୁହାଯାଏ।
କ୍ରିଯୋନ୍ମୁଖତ୍ଵଂ ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପୋ ମନନକ୍ରମଃ । ମନନଂ ଚିତ୍ସ୍ଵକାଲୁଷ୍ଯମ୍ ଆତ୍ମା ଚିନ୍ ନିର୍ମଲା ଭଵେତ୍
କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଆଗ୍ରହ ଇଚ୍ଛାରୁ ହୁଏ; ଇଚ୍ଛା ହେଉଛି ଚିନ୍ତାଧାରା; ଚିନ୍ତା ହେଉଛି ଚେତନାର ଅଶୁଦ୍ଧି, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ପବିତ୍ର ଚେତନା।
ଚିତ୍ ପ୍ରକାଶାତ୍ମିକା ନିତ୍ଯା ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵ ଚ ସଂସ୍ଥିତା । ଇଦମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଜଗଦ୍ ଧତ୍ତେ ସନ୍ନିଵେଶଂ ଯଥା ଶିଲା
ଚେତନା ହେଉଛି ଆଲୋକର ସ୍ୱରୂପ, ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ନିଜେ ନିଜରେ ବ୍ୟସ୍ତ; ଏହି ଚେତନା ନିଜ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ପାଥର ଭିତରେ ତାହାର ଗଠନ ରହିଥାଏ।
ଅଦ୍ଵିତୀଯଂ ଦଧାନେଦଂ ଵିକାରାଦିଵିଵର୍ଜିତା । ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ସ୍ପନ୍ଦତେ ନୋ ନ ଵର୍ଧତେ
ଏହା ଏକମାତ୍ର ଅଦ୍ୱିତୀୟତାକୁ ଧାରଣ କରିଛି, ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ମୁକ୍ତ, ଏହା କେବେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ ନାହିଁ, କେବେ ଉଦୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏହା କେବେ କମ୍ପିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ବଢ଼େ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ସଙ୍କଲ୍ପାଜ୍ ଜୀଵତାମ୍ ଏତ୍ଯ ନିସ୍ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମନାତ୍ମନା । ଚିଜ୍ ଜଡଂ ଚାଜଡଂ ଭାଵଂ ଭାଵଯନ୍ତୀ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଥିତା
ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଜୀବନ୍ତ ହୁଏ, ଚିନ୍ତାଶୂନ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଦ୍ୱାରା ଏହା ନିଜେ ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ, ଏହା ଚେତନା, ଜଡତା ଓ ଅଜଡତାକୁ ସ୍୵ୟଂ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ରଥସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ସ୍ମୃତୋ ଜୀଵୋ ଜୀଵସ୍ଯାହଙ୍କୃତୀ ରଥଃ । ଅହଙ୍କୃତେ ରଥୋ ବୁଦ୍ଧିସ୍ ତଥା ବୁଦ୍ଧେର୍ ମନୋ ରଥଃ
ଏହାର ରଥ ହେଉଛି ଜୀବ, ଜୀବର ରଥ ହେଉଛି ଅହଂକାର, ଅହଂକାରର ରଥ ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧି, ବୁଦ୍ଧିର ରଥ ହେଉଛି ମନ।
ମନସସ୍ ତୁ ରଥଃ ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରାଣସ୍ଯାକ୍ଷଗଣୋ ରଥଃ । ଅକ୍ଷୌଘସ୍ଯ ରଥୋ ଦେହୋ ଦେହସ୍ଯ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ରଥଃ
ମନର ରଥ ହେଉଛି ପ୍ରାଣ, ପ୍ରାଣର ରଥ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ରଥ ହେଉଛି ଦେହ, ଦେହର ରଥ ହେଉଛି ଚଳନ।
ସ୍ପନ୍ଦନଂ କର୍ମ ସଂସାରୋ ଜରାମରଣପଞ୍ଜରମ୍ । ଏଵଂ ପ୍ରଵର୍ତିତଂ ଚକ୍ରମ୍ ଇଦମ୍ ଆଧିଵିଭୂତିଜମ୍
ଚଳନ ହେଉଛି କର୍ମ; ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରଟି ହେଉଛି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଏକ ଖଞ୍ଜରା। ଏହି ଚକ୍ରଟି ଦୁଃଖ ଓ ଶକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଏଭଳି ଘୁରୁଛି।
ପ୍ରତିଭାସତ ଏଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅସତ୍ସ୍ଵପ୍ନ ଇଵାତତଃ । ମନାଗ୍ ଅପି ନ ସତ୍ଯାତ୍ମ ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁଵତ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ଏହା ନିଜ ମନରେ ସ୍ୱପ୍ନର ଅସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ଏହା ଜଳର ମରୁଭୂମି ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଭଳି କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।