ଅକାରଣଵିପର୍ଯସ୍ତମତିର୍ ଭ୍ରାନ୍ତମ୍ ଅପି ସ୍ଥିରମ୍ । ଯଥା ଜଗତ୍ ପଶ୍ଯତୀଦଂ ତଥାହନ୍ତାଭ୍ରମଂ ଚିତିଃ
ଯେପରି କୌଣସି କାରଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ମନ ଅସତ୍ୟକୁ ସ୍ଥିର ଭାବେ ଦେଖେ, ସେହିପରି ଏହି ସଂସାରକୁ ଯେପରି ଦେଖୁଛି, ଚେତନା ମଧ୍ୟ 'ମୁଁ' ବୋଲି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ହି କାରଣଂ ତସ୍ଯାସ୍ ସଂସାରାନୁଭଵେ ଚିତେଃ । ନ ଚ ତତ୍କାରଣଂ କିଞ୍ଚିଚ୍ ଚିତ୍ତ୍ଵାନ୍ଯତ୍ଵାତ୍ଯସମ୍ଭଵାତ୍
ଚେତନା ନିଜେ ଏହି ସଂସାର ଅନୁଭବର କାରଣ; ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, କାରଣ ଚେତନା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥାଏ।
ଏଵଂ ହି କାରଣାଭାଵାଚ୍ ଚେତ୍ଯସ୍ଯାସମ୍ଭଵାଦ୍ ଅପି । ନାସୌ ଚିନ୍ ନ ଚ ତଚ୍ ଚେତ୍ଯଂ ନ ଚ ତଚ୍ ଚେତ୍ଯତେ ତଯା
ଏହିପରି, କାରଣର ଅଭାବ ଓ ଜାଣିବା ପାଇଁ ବସ୍ତୁ ନଥିବାରୁ, ସେଠାରେ ସେ ନ ଚେତନା, ନ ତାହା ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁ, ନ ତାହା ଦ୍ୱାରା କିଛି ଜାଣାଯାଏ।
ନ ଦୃଶ୍ଯଦର୍ଶନଦ୍ରଷ୍ଟୃରୂପଂ ତୈଲମ୍ ଇଵୋପଲେ । ନ କର୍ତୃକର୍ମକରଣଦୃଗ୍ ଇନ୍ଦାଵ୍ ଇଵ କୃଷ୍ଣତା
ଏହା ଦେଖୁଥିବା, ଦେଖାଯାଉଥିବା କିମ୍ବା ଦେଖିବାର ରୂପ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଥିଆରେ ତେଲ ନଥାଏ; ଏହା କର୍ତ୍ତା, କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା କାରଣ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରରେ କଳାପନି ନଥାଏ।
ନ ମନୋମେଯମାନାନି ନଭସୀଵ ନଵାଙ୍କୁରଃ । ନ ଚିଚ୍ଚେତନଚେତ୍ଯାଦି ନନ୍ଦନେ ଖଦିରୋ ଯଥା
ଏହା ମନ ନୁହେଁ, ମନେ ଯାହାକୁ ଜାଣିପାରିବ, କିମ୍ବା ଜାଣିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ନୁହେଁ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଅଙ୍କୁର ନଥାଏ; ଏହା ଚେତନା, ଜୀବନ୍ତତା କିମ୍ବା ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ, ଯେପରି ନନ୍ଦନବନରେ ଖଦିର ଗଛ ନଥାଏ।
ନାହନ୍ତ୍ଵତ୍ଵତ୍ତ୍ଵତତ୍ତ୍ଵାଦି ପର୍ଵତତ୍ଵମ୍ ଇଵାମ୍ବରେ । ନ ଚେହତ୍ଵାନ୍ଯଦେଶତ୍ଵେ ଶଙ୍ଖତ୍ଵକ୍ଷ୍ଵ୍ ଇଵ କଜ୍ଜଲମ୍
ଏହା 'ମୁଁ', 'ତୁମେ', 'ସେ' ଏମିତି ଭେଦବୁଧି ନୁହେଁ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ପାହାଡ଼ ହେବାର ଗୁଣ ନଥାଏ; ଏଠାରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନର ଭାବ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଶଂଖରେ କଳାପନି ନଥାଏ।
ନାନାନାନା ନ ଚାପ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅଣାଵ୍ ଇଵ ସୁମେରଵଃ । ନ ଚ ଶବ୍ଦାର୍ଥଶବ୍ଦଶ୍ରୀର୍ ମହୋଷରଲତା ଯଥା
ଏଠାରେ ଏକାଧିକତା କିମ୍ବା ଏକାଧିକତାର ଅଭାବ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଅଣୁରେ ସୁମେରୁ ପର୍ବତ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ଶବ୍ଦ, ଅର୍ଥ କିମ୍ବା ଶବ୍ଦର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ନାହିଁ, ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ଲତାରେ ହରିତତା ନାହିଁ।
ନେତି ନେତି ନ ଚୈଵାର୍କମଣ୍ଡଲେ ରଜନୀ ଯଥା । ନ ଵସ୍ତୁତାଵସ୍ତୁତେ ଚ ତୁଷାରେଷୁ ଯଥୋଷ୍ଣତା
ଏଠାରେ 'ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ନୁହେଁ' ଭାବ ନାହିଁ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳରେ ରାତି ନାହିଁ; ଏଠାରେ ବସ୍ତୁତ୍ୱ କିମ୍ବା ବସ୍ତୁତ୍ୱର ଅଭାବ ନାହିଁ, ଯେପରି ବରଫରେ ତାପ ନାହିଁ।
ନ ଶୂନ୍ଯତାଶୂନ୍ଯତେ ଚ ଶିଲାକୋଶ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ । ଶୂନ୍ଯତାଶୂନ୍ଯତା ନାପି ମହତୀ ଖ ଇଵାଖତା
ଏଠାରେ ଶୂନ୍ୟତା କିମ୍ବା ଶୂନ୍ୟତାର ଅଭାବ ନାହିଁ, ଯେପରି ପାଥର ଖଣ୍ଡରେ ଗଛ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ଶୂନ୍ୟତାର ଶୂନ୍ୟତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଯେପରି ବିଶାଳ ଆକାଶରେ ଅନାକାଶ ନାହିଁ।
କେଵଲଂ କେଵଲୀଭାଵସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥତୈଵାଵଶିଷ୍ଯତେ । ନ କଶ୍ଚିତ୍ କସ୍ଯଚିଦ୍ ଦୋଷୋ ଜ୍ଞତଯୈତଦ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
କେବଳ ନିଜର ସ୍ୱଭାବିକ ଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; କାହାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ନଞର୍ଥାଭାଵନାମାତ୍ରେଣାନର୍ଥଃ ପ୍ରସୃତଶ୍ ଚିତେଃ । ନଞର୍ଥଭାଵନାମାତ୍ରେଣାନର୍ଥ ଉପଶାମ୍ଯତି
ମନରେ ନାସ୍ତି ବୋଧ କରିବା ମାତ୍ରରେ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏହି ନାସ୍ତି ବୋଧ କରିବା ମାତ୍ରରେ ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହେଇଯାଏ।
ନଞର୍ଥଭାଵନାମାତ୍ରାଦ୍ ଋତେ ଽତ୍ରାଙ୍ଗୋପଯୁଜ୍ଯତେ । ନ ତୃଣଂ ନ ଚ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମ୍ ଇତି ସ୍ଵାଯତ୍ତତାତ୍ର ତେ
ନାସ୍ତି ବୋଧ ଛଡ଼ା ଏଠାରେ କିଛି ଅନ୍ୟ କାରଣ ନାହିଁ; ଏହି ବିଷୟରେ ତୁମରେ ଏକ ତିନି ଲୋକ କିମ୍ବା ଏକ ତିନି ପତ୍ର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ।
ସ୍ଵାଯତ୍ତ ଏଵ ହ୍ଯ୍ ଏଷୋ ଽର୍ଥୋ ଦୁସ୍ସାଧୋ ଽଭାଵନାତ୍ ସ୍ଥିତଃ । ଯଦ୍ ଯନ୍ ନ ସାଧ୍ଯତେ ପୁଂସା ତତ୍ କଥଂ କିଲ ଲଭ୍ଯତେ
ଏହି ବିଷୟ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଏବଂ ଚେଷ୍ଟା ନଥିଲେ ଅସାଧ୍ୟ ରହିଯାଏ; ଯାହା ମନୁଷ୍ୟ କରିପାରେନାହିଁ, ସେଥିରେ କେମିତି ଲାଭ ହେବ?
ନିର୍ଵିକଲ୍ପାଦ୍ଵିତୀଯା ଚିଦ୍ ଯାସୌ ସକଲଗା ସତୀ । ପରମୈକା ପରା ସାଚ୍ଛା ଦୀପିକା ତେଜସାମ୍ ଅପି
ଯେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଚେତନା ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ସେଠି ଏହି ଚେତନା ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ପରମ, ସତ୍ୟ ଏବଂ ଆଲୋକର ଆଲୋକ।
ସୈଷାଵଭାସନକରୀ ସର୍ଵଗା ନିତ୍ଯନିର୍ମଲା । ନିତ୍ଯୋଦିତା ନିର୍ମନସ୍କା ନିର୍ଵିକାରା ନିରଞ୍ଜନା
ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦେଉଥିବା, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ସଦା ପବିତ୍ର, ସଦା ପ୍ରକାଶିତ, ମନର ଅଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, କେବେ ବଦଳନ୍ତିନାହିଁ, ଏବଂ ଦାଗରହିତ।
ଘଟେ ପଟେ ଵଟେ କୁଡ୍ଯେ ଶକଟେ ଵାନରେ ସୁରେ । ଅସୁରେ ସାଗରେ ଭୂତେ ନରେ ନାଗେ ଚ ସଂସ୍ଥିତା
ଘଡ଼ା, କପଡ଼ା, ବଟବୃକ୍ଷ, ଦିଵାଲ, ଗଡ଼ି, ବାନର, ଦେବତା, ଦାନବ, ସମୁଦ୍ର, ପଞ୍ଚଭୂତ, ମଣିଷ ଓ ସାପ—ସେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ବ୍ୟାପିଥାନ୍ତି।
ସାକ୍ଷିଵତ୍ ତିଷ୍ଠତି ସତୀ ସ୍ପନ୍ଦତେ ଚ ନ କୁତ୍ରଚିତ୍ । ଦୀପଃ ପ୍ରକାଶନାଯୈଵ କରୋତି ନ ପୁନଃ କ୍ରିଯାମ୍
ସେ ସାକ୍ଷୀଭାବେ ରହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେଉଁଠିଓ ଚଳନ୍ତିନାହିଁ; ଯେପରି ଦୀପ ମାତ୍ର ପ୍ରକାଶ ଦେଇଥାଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାମ କରେନାହିଁ।
ମଲିନାପ୍ଯ୍ ଅମଲୈଷା ସା ଵିକଲ୍ପାଢ୍ଯାଵିକଲ୍ପିନୀ । ଜଡୈଵାଜଡତାସାରା ନସର୍ଵା ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ଚ
ଦେଖିବାକୁ ଅପବିତ୍ର ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପବିତ୍ର; ବିଭିନ୍ନତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ; ଜଡ଼ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଜଡ଼ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ନୁହେଁ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।
ନିର୍ଵିକଲ୍ପା ପରା ସୂକ୍ଷ୍ମା ଚିଚ୍ ଚିନୋତି ସ୍ଵସଂଵିଦମ୍ । ଵାତ ଏଵାଙ୍ଗମର୍ମାଦି ଯଥା ଯନ୍ତ୍ରାଦି ଚେଷ୍ଟତେ
ଯେଉଁ ଚେତନା ସମସ୍ତ ଭେଦରୁ ମୁକ୍ତ, ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା ନିଜ ଅନୁଭୂତିକୁ ଆଲୋକିତ କରେ; ଯେପରିକି ପବନ ଦେହର ଅଙ୍ଗ ଓ ଗଠି ଚଳାଇଥାଏ କିମ୍ବା ଯନ୍ତ୍ରକୁ ଚଳାଇଥାଏ।
ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରଵଲିତା ଚିଦ୍ ଅବୋଧତଃ । ବୋଧତସ୍ ସୈଵ ଭଵତି ନୈଷା ସଦସତୀ ଯତଃ
ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମନସିକ କ୍ରିୟାରେ ଢାକିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଅଜ୍ଞାନ ହୋଇଯାଏ; ଜାଗୃତ ହେଲେ ଏହା ନିଜରେ ରହେ, କାରଣ ଏହା ନା ସତ୍ ନା ଅସତ୍।
ସା ପରୈଵ ଚିଦ୍ ଅତ୍ଯଚ୍ଛା ଚିନ୍ତାମ୍ ଆଯାତି ଚେତନାତ୍ । ସାଧୁର୍ ଏଵ ଯଥାସାଧୁସଂଵିତ୍ତେର୍ ଦୁର୍ଜନୈଷଣାମ୍
ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ପ୍ରସ୍ତୁତ ଚେତନା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଯେପରି ଭଲ ଲୋକ ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜର ଉତ୍ତମତାକୁ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ଖରାପ ଲୋକ ନିଜ ମନରେ ଖରାପତାକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ସତମସ୍ ସ୍ଵର୍ଣମ୍ ଆଯାତି ତାମ୍ରତାଂ ମଲମାର୍ଜନାତ୍ । ପୁନଃ କନକତାମ୍ ଏତି ଯଥା ଚିତ୍ ପରମା ତଥା
ସୁନା ଯେତେବେଳେ ମଳିନତାରେ ମିଶିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ତାମ୍ବାର ରଙ୍ଗ ନେଇଯାଏ; ମଳିନତା ଦୂର ହେଲେ, ପୁଣି ସୁନା ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପାଇଯାଏ; ସେହିପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନା ମଧ୍ୟ।
ଶ୍ଵାସୋପଶାନ୍ତାଵ୍ ଆଦର୍ଶୋ ଯଥୈତି ପ୍ରଥମାଂ ସ୍ଥିତିମ୍ । ତଥା ସର୍ଗମ୍ ଇହାଗତ୍ଯ ବୋଧାତ୍ ସ୍ଵଂ ଯାତି ଚିତ୍ ପଦମ୍
ଯେପରି ଶ୍ୱାସ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଆଇନା ପୁନି ନିଜର ପ୍ରଥମ ଚେହେରାକୁ ଫେରିଯାଏ, ସେପରି ଚେତନା ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜର ଅସଲ ଦଶାକୁ ଫେରିଯାଏ।
ସ୍ଵଭାଵାଵେଦନାଦ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ସଂସାରସ୍ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ । ସ୍ଵଭାଵଵେଦନାଦ୍ ଏଷ ତ୍ଵ୍ ଅସନ୍ନ୍ ଏଵୋପଶାମ୍ଯତି
ନିଜର ସ୍ୱଭାବକୁ ଜାଣିଲେ ଏହି ଜଗତର ଚକ୍ର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ହରାଇ ଯିବା ସହିତ, ଏହା ଅସାର ହୋଇ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ଯଦା ଚିତ୍ତ୍ଵାଚ୍ ଚିନୋତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅନ୍ଯତାମ୍ ଅସତୀଂ ତଦା । ଅହନ୍ତାମ୍ ଇଵ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ନଶ୍ଯତୀଵାପ୍ଯ୍ ଅନାଶିନୀ
ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଭିତରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିଥାଏ, ଏହି ଅସତ ଭିନ୍ନତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଆମ୍ଭେତି ଭାବ ପରି, ଏହା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅବିନାଶୀ ରହିଥାଏ।
ଈଷତ୍ସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଅଧୋ ଯାତି ଶୃଙ୍ଗପ୍ରାନ୍ତାତଲୋପଲଃ । ଯଥା ତଥୈଵ ସଂଵିତ୍ତେର୍ ଅଧଃପାତୋ ମହାଚିତଃ
ଯେପରି ଶିଳା ଅଳ୍ପ ଉତ୍ସାହରେ ଶୃଙ୍ଗରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ମହାଚେତନାର ଅବତରଣ ଜ୍ଞାନରେ ତଳକୁ ଯାଏ।
ରୂପାଦୀନାଂ ତୁ ସତ୍ତୈଷା ଚେତ୍ଯମ୍ ଏଵାମଲୈଵ ଚିତ୍ । ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକତ୍ଵେ ତ୍ଵ୍ ଅବୋଧୋତ୍ଥେ ବୋଧେନ ଵିଲଯଂ ଗତେ
ରୂପ ଓ ଏହାଦିକର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ଏକ ନିର୍ମଳ ଚେତନା, ଯାହାକୁ ଚିନିବା ଦରକାର। ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଓ ଏକତା ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଆସିଲେ ସେଗୁଡିକ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ସତ୍ତାମାତ୍ରେଣ ଚିତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ବୋଧଶ୍ ଚିତ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯାଦିଷୁ । ଆଲୋକସତ୍ତାମାତ୍ରେଣ ଵ୍ଯଵହାରଃ କ୍ରିଯାସ୍ଵ୍ ଇଵ
କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଚେତନା ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକରେ ସଚେତନତା ହୁଏ; ଯେପରି ଆଲୋକ ଥିଲେ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ହେବା ସମ୍ଭବ ହୁଏ।
ଵାତାତ୍ କନୀନିକାସ୍ପନ୍ଦସ୍ ତଦ୍ଦୀପ୍ତିର୍ ଦୃଷ୍ଟିର୍ ଉଚ୍ଯତେ । ତଦ୍ବାହ୍ଯପାତିତା ରୂପଂ ରୂପବୋଧସ୍ ତୁ ଚିତ୍ ପରା
ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା କନିନିକାର ହଲଚଳକୁ ଏହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ଦୃଷ୍ଟି ବୋଲାଯାଏ; ଏହା ବାହାରୁ ପଡିଲେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ହେଉଛି ରୂପ; ତଥାପି ରୂପକୁ ଜାଣିବା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନା।
ତ୍ଵଙ୍ମାରୁତୌ ଜଡୌ ତୁଚ୍ଛୌ ତତ୍ସଙ୍ଗସ୍ ସ୍ପର୍ଶ ଉଚ୍ଯତେ । ମନନଂ ସ୍ପର୍ଶସଂଵିତ୍ତିସ୍ ତତ୍ସଂଵିତ୍ତିସ୍ ତୁ ଚିତ୍ ପରା
ଚର୍ମ ଓ ବାୟୁ ଯଦି ଜଡ ଓ ଖାଲି ଥାଏ, ସେମାନଙ୍କର ସମ୍ପର୍କକୁ ସ୍ପର୍ଶ ବୋଲାଯାଏ; ସ୍ପର୍ଶ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶର ସଚେତନତା, ଏହି ସଚେତନତା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନା।