ଚଟିକା ଵଞ୍ଜୁଲୀ ଶାରୀ ମକ୍ଷିକା ଷଟ୍ପଦୀ ଶୁକୀ । ଧୀଶ୍ ଶ୍ରୀର୍ ହ୍ରୀଃ ପ୍ରୀତିର୍ ଆର୍ତିଶ୍ ଚ ଶଵରୀ ଶର୍ଵରୀ ଶଶୀ
ଏହି ଜୀବ ମେଉଁ ଚିଡ଼ିଆ, ଦୟାଳୁ, ଚକ୍କା, ମଧୁମକ୍ଷୀ, ପତଙ୍ଗା, ଟିଆ, ବୁଦ୍ଧି, ଧନ, ଲଜ୍ଜା, ପ୍ରେମ, ଦୁଃଖ, ଅଧବାସିଣୀ, ରାତି, ଚନ୍ଦ୍ରମା—ଏମିତି ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧରେ।
ଏତାସ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯାସୁ ଚାନ୍ଯାସୁ ପରିଭ୍ରମତି ଯୋନିଷୁ । ଵିଵର୍ତମାନା ସଂସାରେ ଜଲାଵର୍ତେ ତୃଣଂ ଯଥା
ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଏହା ଘୁରିଘୁରି ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ସଂସାରର ଚକ୍ରରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଳର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ଘାସ ଟୁକୁଡ଼ିଏ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ।
ବିଭେତ୍ଯ୍ ଏଷା ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ସ୍ଵଶବ୍ଦାଦ୍ ଇଵ ଗର୍ଦଭୀ । ନାନଯା ସଦୃଗ୍ ଅନ୍ଯାସ୍ତି ମୁଗ୍ଧା ବାଲାବଲା ଚଲା
ଏହି ଜୀବ ନିଜର ଭାବନାକୁ ଭୟ କରେ, ଯେପରି ଗଧିନୀ ନିଜର ଚିତ୍କାରକୁ ଡରେ। ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ—ମୂଢ଼, ଶିଶୁସଦୃଶ, ଅସ୍ଥିର।
ଏଷା ସା କଥିତା ତୁଭ୍ଯଂ ଜୀଵଶକ୍ତିର୍ ମଯା ମୁନେ । ପ୍ରାକୃତାଚାରଵିଵଶା ଵରାକୀ ପଶୁଧର୍ମିଣୀ
ମୁନି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେଉଁ ଜୀବଶକ୍ତି ବିବର୍ଣ୍ଣନା କଲି, ଏହି ହେଉଛି ସେଇ—ସ୍ୱାଭାବିକ ଆଚରଣରେ ବନ୍ଧା, ଅସହାୟ, ଦୟାନୀୟ, ପଶୁସଦୃଶ।
କର୍ମାତ୍ମେତ୍ଯ୍ ଅଭିଧାଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଶୋଚ୍ଯାସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ । ଅନନ୍ତଦୁଃଖବହଲଂ ସ୍ଵଯଂ ସମ୍ଭ୍ରମମ୍ ଆଶ୍ରିତା
ଏହି ପରମ ଆତ୍ମା, ଯାହାକୁ କର୍ମର ଆତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ ନିଜେ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମର ଭାର ଉଠାଇଛି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଦୟା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଅସଦ୍ ଏଵାନଯାକ୍ରାନ୍ତଂ ଵିନାଶି ସହଜଂ ମଲମ୍ । ତଣ୍ଡୁଲେନେଵ କମ୍ବୂକମ୍ ଅନନ୍ଯଚ୍ ଚାନ୍ଯଵତ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅସତ୍ୟ, ନଶ୍ୱର ମଳ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଢାକି ଦେଇଛି — ଯେପରି ଧାନର ଚାଲି ଧାନକୁ ଢାକି ରହେ, ଯଦିଓ ଧାନ ନିଜେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥାଏ।
ଅନନ୍ତଵିଭଵଭ୍ରଷ୍ଟା ଦୌର୍ଭାଗ୍ଯପରିତାପିନୀ । ଶୋଚତି ପ୍ରାପ୍ଯ ଜୀଵତ୍ଵଂ ଭର୍ତୃହୀନେଵ ନାଯିକା
ଅସୀମ ମହିମା ହରାଇ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ପୀଡିତ ଏହି ଆତ୍ମା, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ ପାଇଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ — ଯେପରି ପ୍ରିୟଜନ ବିହୀନ ନାୟିକା ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଏ।
ଜଡରତେର୍ ଅଵଲୋକଯ ଶକ୍ତତାଂ ନିଜପଦସ୍ମରଣେନ ଵିନେହ ଯତ୍ । ଵ୍ରଜତି ପୃଷ୍ଠମ୍ ଅଧଃପତନାଯ ଖାଦ୍ ଦୁରରଘଟ୍ଟଘଟୀପୁଟପୀଠଵତ୍
ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ମନେ ନ ରଖିଲେ, ଜଡ ଆସକ୍ତିର ଶକ୍ତି କିପରି କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ଦେଖ; ଏହା ପଛକୁ ହଟି ଅବନତି ପାଇଁ ଯାଏ — ଯେପରି ଘଣ୍ଟା ମାରିଲେ ପଛକୁ ଫେରିଯାଏ।
ଚିନୋତ୍ଯ୍ ଅଲୀକମ୍ ଏଵୈଵଂ ଦୁଃଖିତାସ୍ମୀତି ଭାଵନାତ୍ । ଚିଦ୍ ଵଧୂଃ କ୍ଷୀଵସୁପ୍ତୈଵ ପତିତାସ୍ମୀତ୍ଯ୍ ଅଲଂ ଯଥା
ଯେପରି, 'ମୁଁ ଦୁଃଖିତ' ବୋଲି ମନେ କରିଲେ, ସେହିଭଳି ଚେତନା ଏକ ନବବଧୂ ନିମିଳିତ ନୟନରେ ଶୋଇଥିବା ଭଳି, କିଛି ଘଟିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ 'ମୁଁ ପଡ଼ିଗଲି' ବୋଲି ଭାବି, ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଧାରଣ କରେ।
ଅମୃତୈଵ ମୃତାସ୍ମୀତି ଵିପର୍ଯସ୍ତମତିର୍ ଵଧୂଃ । ଯଥା ରୋଦିତ୍ଯ୍ ଅନଷ୍ଟୈଵ ନଷ୍ଟାସ୍ମୀତି ତଥୈଵ ଚିତ୍
ଯେପରି ଏକ ଜୀବନ୍ତ ବଧୂ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେବାରୁ 'ମୁଁ ମରିଗଲି' ବୋଲି କାନ୍ଦେ, ସେହିଭଳି ଚେତନା ମଧ୍ୟ କିଛି ହରାଇନଥିଲେ ମଧ୍ୟ 'ମୁଁ ହରାଇଗଲି' ବୋଲି ଦୁଃଖ କରେ।
ଅକାରଣଵିପର୍ଯସ୍ତମତିର୍ ଭ୍ରାନ୍ତମ୍ ଅପି ସ୍ଥିରମ୍ । ଯଥା ଜଗତ୍ ପଶ୍ଯତୀଦଂ ତଥାହନ୍ତାଭ୍ରମଂ ଚିତିଃ
ଯେପରି କୌଣସି କାରଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ମନ ଅସତ୍ୟକୁ ସ୍ଥିର ଭାବେ ଦେଖେ, ସେହିପରି ଏହି ସଂସାରକୁ ଯେପରି ଦେଖୁଛି, ଚେତନା ମଧ୍ୟ 'ମୁଁ' ବୋଲି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ହି କାରଣଂ ତସ୍ଯାସ୍ ସଂସାରାନୁଭଵେ ଚିତେଃ । ନ ଚ ତତ୍କାରଣଂ କିଞ୍ଚିଚ୍ ଚିତ୍ତ୍ଵାନ୍ଯତ୍ଵାତ୍ଯସମ୍ଭଵାତ୍
ଚେତନା ନିଜେ ଏହି ସଂସାର ଅନୁଭବର କାରଣ; ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, କାରଣ ଚେତନା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥାଏ।
ଏଵଂ ହି କାରଣାଭାଵାଚ୍ ଚେତ୍ଯସ୍ଯାସମ୍ଭଵାଦ୍ ଅପି । ନାସୌ ଚିନ୍ ନ ଚ ତଚ୍ ଚେତ୍ଯଂ ନ ଚ ତଚ୍ ଚେତ୍ଯତେ ତଯା
ଏହିପରି, କାରଣର ଅଭାବ ଓ ଜାଣିବା ପାଇଁ ବସ୍ତୁ ନଥିବାରୁ, ସେଠାରେ ସେ ନ ଚେତନା, ନ ତାହା ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁ, ନ ତାହା ଦ୍ୱାରା କିଛି ଜାଣାଯାଏ।
ନ ଦୃଶ୍ଯଦର୍ଶନଦ୍ରଷ୍ଟୃରୂପଂ ତୈଲମ୍ ଇଵୋପଲେ । ନ କର୍ତୃକର୍ମକରଣଦୃଗ୍ ଇନ୍ଦାଵ୍ ଇଵ କୃଷ୍ଣତା
ଏହା ଦେଖୁଥିବା, ଦେଖାଯାଉଥିବା କିମ୍ବା ଦେଖିବାର ରୂପ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଥିଆରେ ତେଲ ନଥାଏ; ଏହା କର୍ତ୍ତା, କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା କାରଣ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରରେ କଳାପନି ନଥାଏ।
ନ ମନୋମେଯମାନାନି ନଭସୀଵ ନଵାଙ୍କୁରଃ । ନ ଚିଚ୍ଚେତନଚେତ୍ଯାଦି ନନ୍ଦନେ ଖଦିରୋ ଯଥା
ଏହା ମନ ନୁହେଁ, ମନେ ଯାହାକୁ ଜାଣିପାରିବ, କିମ୍ବା ଜାଣିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ନୁହେଁ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଅଙ୍କୁର ନଥାଏ; ଏହା ଚେତନା, ଜୀବନ୍ତତା କିମ୍ବା ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ, ଯେପରି ନନ୍ଦନବନରେ ଖଦିର ଗଛ ନଥାଏ।
ନାହନ୍ତ୍ଵତ୍ଵତ୍ତ୍ଵତତ୍ତ୍ଵାଦି ପର୍ଵତତ୍ଵମ୍ ଇଵାମ୍ବରେ । ନ ଚେହତ୍ଵାନ୍ଯଦେଶତ୍ଵେ ଶଙ୍ଖତ୍ଵକ୍ଷ୍ଵ୍ ଇଵ କଜ୍ଜଲମ୍
ଏହା 'ମୁଁ', 'ତୁମେ', 'ସେ' ଏମିତି ଭେଦବୁଧି ନୁହେଁ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ପାହାଡ଼ ହେବାର ଗୁଣ ନଥାଏ; ଏଠାରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନର ଭାବ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଶଂଖରେ କଳାପନି ନଥାଏ।
ନାନାନାନା ନ ଚାପ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅଣାଵ୍ ଇଵ ସୁମେରଵଃ । ନ ଚ ଶବ୍ଦାର୍ଥଶବ୍ଦଶ୍ରୀର୍ ମହୋଷରଲତା ଯଥା
ଏଠାରେ ଏକାଧିକତା କିମ୍ବା ଏକାଧିକତାର ଅଭାବ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଅଣୁରେ ସୁମେରୁ ପର୍ବତ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ଶବ୍ଦ, ଅର୍ଥ କିମ୍ବା ଶବ୍ଦର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ନାହିଁ, ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ଲତାରେ ହରିତତା ନାହିଁ।
ନେତି ନେତି ନ ଚୈଵାର୍କମଣ୍ଡଲେ ରଜନୀ ଯଥା । ନ ଵସ୍ତୁତାଵସ୍ତୁତେ ଚ ତୁଷାରେଷୁ ଯଥୋଷ୍ଣତା
ଏଠାରେ 'ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ନୁହେଁ' ଭାବ ନାହିଁ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳରେ ରାତି ନାହିଁ; ଏଠାରେ ବସ୍ତୁତ୍ୱ କିମ୍ବା ବସ୍ତୁତ୍ୱର ଅଭାବ ନାହିଁ, ଯେପରି ବରଫରେ ତାପ ନାହିଁ।
ନ ଶୂନ୍ଯତାଶୂନ୍ଯତେ ଚ ଶିଲାକୋଶ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ । ଶୂନ୍ଯତାଶୂନ୍ଯତା ନାପି ମହତୀ ଖ ଇଵାଖତା
ଏଠାରେ ଶୂନ୍ୟତା କିମ୍ବା ଶୂନ୍ୟତାର ଅଭାବ ନାହିଁ, ଯେପରି ପାଥର ଖଣ୍ଡରେ ଗଛ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ଶୂନ୍ୟତାର ଶୂନ୍ୟତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଯେପରି ବିଶାଳ ଆକାଶରେ ଅନାକାଶ ନାହିଁ।
କେଵଲଂ କେଵଲୀଭାଵସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥତୈଵାଵଶିଷ୍ଯତେ । ନ କଶ୍ଚିତ୍ କସ୍ଯଚିଦ୍ ଦୋଷୋ ଜ୍ଞତଯୈତଦ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
କେବଳ ନିଜର ସ୍ୱଭାବିକ ଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; କାହାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ନଞର୍ଥାଭାଵନାମାତ୍ରେଣାନର୍ଥଃ ପ୍ରସୃତଶ୍ ଚିତେଃ । ନଞର୍ଥଭାଵନାମାତ୍ରେଣାନର୍ଥ ଉପଶାମ୍ଯତି
ମନରେ ନାସ୍ତି ବୋଧ କରିବା ମାତ୍ରରେ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏହି ନାସ୍ତି ବୋଧ କରିବା ମାତ୍ରରେ ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହେଇଯାଏ।
ନଞର୍ଥଭାଵନାମାତ୍ରାଦ୍ ଋତେ ଽତ୍ରାଙ୍ଗୋପଯୁଜ୍ଯତେ । ନ ତୃଣଂ ନ ଚ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମ୍ ଇତି ସ୍ଵାଯତ୍ତତାତ୍ର ତେ
ନାସ୍ତି ବୋଧ ଛଡ଼ା ଏଠାରେ କିଛି ଅନ୍ୟ କାରଣ ନାହିଁ; ଏହି ବିଷୟରେ ତୁମରେ ଏକ ତିନି ଲୋକ କିମ୍ବା ଏକ ତିନି ପତ୍ର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ।
ସ୍ଵାଯତ୍ତ ଏଵ ହ୍ଯ୍ ଏଷୋ ଽର୍ଥୋ ଦୁସ୍ସାଧୋ ଽଭାଵନାତ୍ ସ୍ଥିତଃ । ଯଦ୍ ଯନ୍ ନ ସାଧ୍ଯତେ ପୁଂସା ତତ୍ କଥଂ କିଲ ଲଭ୍ଯତେ
ଏହି ବିଷୟ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଏବଂ ଚେଷ୍ଟା ନଥିଲେ ଅସାଧ୍ୟ ରହିଯାଏ; ଯାହା ମନୁଷ୍ୟ କରିପାରେନାହିଁ, ସେଥିରେ କେମିତି ଲାଭ ହେବ?
ନିର୍ଵିକଲ୍ପାଦ୍ଵିତୀଯା ଚିଦ୍ ଯାସୌ ସକଲଗା ସତୀ । ପରମୈକା ପରା ସାଚ୍ଛା ଦୀପିକା ତେଜସାମ୍ ଅପି
ଯେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଚେତନା ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ସେଠି ଏହି ଚେତନା ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ପରମ, ସତ୍ୟ ଏବଂ ଆଲୋକର ଆଲୋକ।
ସୈଷାଵଭାସନକରୀ ସର୍ଵଗା ନିତ୍ଯନିର୍ମଲା । ନିତ୍ଯୋଦିତା ନିର୍ମନସ୍କା ନିର୍ଵିକାରା ନିରଞ୍ଜନା
ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦେଉଥିବା, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ସଦା ପବିତ୍ର, ସଦା ପ୍ରକାଶିତ, ମନର ଅଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, କେବେ ବଦଳନ୍ତିନାହିଁ, ଏବଂ ଦାଗରହିତ।
ଘଟେ ପଟେ ଵଟେ କୁଡ୍ଯେ ଶକଟେ ଵାନରେ ସୁରେ । ଅସୁରେ ସାଗରେ ଭୂତେ ନରେ ନାଗେ ଚ ସଂସ୍ଥିତା
ଘଡ଼ା, କପଡ଼ା, ବଟବୃକ୍ଷ, ଦିଵାଲ, ଗଡ଼ି, ବାନର, ଦେବତା, ଦାନବ, ସମୁଦ୍ର, ପଞ୍ଚଭୂତ, ମଣିଷ ଓ ସାପ—ସେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ବ୍ୟାପିଥାନ୍ତି।
ସାକ୍ଷିଵତ୍ ତିଷ୍ଠତି ସତୀ ସ୍ପନ୍ଦତେ ଚ ନ କୁତ୍ରଚିତ୍ । ଦୀପଃ ପ୍ରକାଶନାଯୈଵ କରୋତି ନ ପୁନଃ କ୍ରିଯାମ୍
ସେ ସାକ୍ଷୀଭାବେ ରହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେଉଁଠିଓ ଚଳନ୍ତିନାହିଁ; ଯେପରି ଦୀପ ମାତ୍ର ପ୍ରକାଶ ଦେଇଥାଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାମ କରେନାହିଁ।
ମଲିନାପ୍ଯ୍ ଅମଲୈଷା ସା ଵିକଲ୍ପାଢ୍ଯାଵିକଲ୍ପିନୀ । ଜଡୈଵାଜଡତାସାରା ନସର୍ଵା ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ଚ
ଦେଖିବାକୁ ଅପବିତ୍ର ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପବିତ୍ର; ବିଭିନ୍ନତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ; ଜଡ଼ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଜଡ଼ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ନୁହେଁ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।
ନିର୍ଵିକଲ୍ପା ପରା ସୂକ୍ଷ୍ମା ଚିଚ୍ ଚିନୋତି ସ୍ଵସଂଵିଦମ୍ । ଵାତ ଏଵାଙ୍ଗମର୍ମାଦି ଯଥା ଯନ୍ତ୍ରାଦି ଚେଷ୍ଟତେ
ଯେଉଁ ଚେତନା ସମସ୍ତ ଭେଦରୁ ମୁକ୍ତ, ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା ନିଜ ଅନୁଭୂତିକୁ ଆଲୋକିତ କରେ; ଯେପରିକି ପବନ ଦେହର ଅଙ୍ଗ ଓ ଗଠି ଚଳାଇଥାଏ କିମ୍ବା ଯନ୍ତ୍ରକୁ ଚଳାଇଥାଏ।
ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରଵଲିତା ଚିଦ୍ ଅବୋଧତଃ । ବୋଧତସ୍ ସୈଵ ଭଵତି ନୈଷା ସଦସତୀ ଯତଃ
ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମନସିକ କ୍ରିୟାରେ ଢାକିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଅଜ୍ଞାନ ହୋଇଯାଏ; ଜାଗୃତ ହେଲେ ଏହା ନିଜରେ ରହେ, କାରଣ ଏହା ନା ସତ୍ ନା ଅସତ୍।