ଵିଦ୍ଯାଧରୀ ଦେଵଗିରୌ ଵ୍ଯାଲୀ ଚାଵନିଗର୍ତକେ । ଲତା ତରୌ ଖଗୀ ନୀଡେ ଵୀରୁତ୍ ସାନୌ ଵନେ ମୃଗୀ
ବିଦ୍ୟାଧରୀମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ପାହାଡ଼ରେ ବସନ୍ତି, ସର୍ପକନ୍ୟାମାନେ ଭୂମିର ଗହୀର ଗଡ଼ିକୁଏ ରହନ୍ତି, ଲତା ଗଛରେ ଲଗିଥାଏ, ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଘଉଁସରେ ବସେ, ଜଡି ଛୋଟ ପାହାଡ଼ରେ ରହେ, ଏବଂ ମୃଗୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ଚରେ।
ଶେତେ ନାରାଯଣୋ ଽମ୍ଭୋଧୌ ଧ୍ଯାନୀ ବ୍ରହ୍ମପୁରେ ଽବ୍ଜଜଃ । କାନ୍ତାସଖୋ ହରଶ୍ ଶୈଲେ ସ୍ଵର୍ଗେ ସୁରଵରୋ ହରିଃ
ନାରାୟଣ ସମୁଦ୍ରରେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମାପୁରରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ହର ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସହ ପାହାଡ଼ରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସନ୍ତି।
ଦିନଂ କରୋତି ତୀକ୍ଷ୍ଣାଂଶୁର୍ ଵର୍ଷତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁଧରୋ ଜଲମ୍ । କରୋତି ରଜନୀମ୍ ଇନ୍ଦୁର୍ ଧତ୍ତେ ନୀରଂ ମହୋଦଧିଃ
ତୀବ୍ର କିରଣ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନକୁ ଆଣେ, ମେଘ ଜଳ ବର୍ଷାଏ, ଚନ୍ଦ୍ର ରାତିକୁ ଆଣେ ଏବଂ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ସବୁ ଜଳକୁ ଧରି ରଖେ।
ଋତୁଚକ୍ରଂ ପ୍ରଵହତି ସହକାଲର୍କ୍ଷମଣ୍ଡଲମ୍ । ଦିନରାତ୍ରିତଯୋଦେତି ତେଜସ୍ତିମିରତା କ୍ଵଚିତ୍
ଋତୁମାନ୍ୟ ଏବଂ ସମୟ ଏହାଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଥାଏ, ଦିନ ଓ ରାତି ଉଦୟ ହୁଏ, କେବେ ଆଲୋକ ଥାଏ, କେବେ ଅନ୍ଧାର ହୁଏ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ବୀଜରସୋଲ୍ଲାସଃ କ୍ଵଚିତ୍ ପାଷାଣମୌନିନୀ । କ୍ଵଚିନ୍ ନଦୀ ରସଵହା କ୍ଵଚିତ୍ କୁସୁମଵିସ୍ତୃତିଃ
କେଉଁଠି ବିଜରେ ରସର ଉଲ୍ଲାସ ଦେଖାଯାଏ, କେଉଁଠି ପଥର ନିରବତା ରହିଥାଏ; କେଉଁଠି ନଦୀ ଜଳ ବହାଏ, କେଉଁଠି ଫୁଲ ଖୁବ ଫୁଲିଯାଏ।
କ୍ଵଚିତ୍ ଫଲାଵଲୀପାକଃ କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ଵାଥୋ ଽନଲାଦିଭିଃ । କ୍ଵଚିଚ୍ ଛୈତ୍ଯଂ ହିମେନ୍ଦ୍ଵାଦି କ୍ଵଚିତ୍ ଖାଦି ନକିଞ୍ଚନ
କେଉଁଠି ଫଳ ଗଛରେ ଗୋଛାଗୋଛା ପକେ, କେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ କିଛି ଉବା ହୁଏ; କେଉଁଠି ହିମର ଚୂଡ଼ା ଥାଏ, କେଉଁଠି କିଛି ନାହିଁ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଉଜ୍ଜ୍ଵଲିତାକାରା କ୍ଵଚିତ୍ କୃଷ୍ଣା କ୍ଵଚିତ୍ ସିତା । କ୍ଵଚିନ୍ ନୀଲାଥ ହରିତା କ୍ଵଚିଦ୍ ଅଗ୍ନିଃ କ୍ଵଚିନ୍ ମହୀ
କେବେ ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖାଯାଏ, କେବେ କଳା, କେବେ ଧଳା; କେବେ ନୀଳ, କେବେ ହରିତ, କେବେ ଅଗ୍ନି ଭଳି, କେବେ ମାଟି ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ସର୍ଵାତ୍ମତ୍ଵାତ୍ ସର୍ଵଗତ୍ଵାତ୍ ସର୍ଵଶକ୍ତିତଯେଦ୍ଧଯା । ସର୍ଵତ୍ଵାଦ୍ ଏକରୂପୈଵ ଖାଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଚ୍ଛୈଵ ସା ପରା
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମାଲିକା; ଏହିପରି ସେ ଏକମାତ୍ର ରୂପ, ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପବିତ୍ର।
ଚିଚ୍ ଚିନୋତି ଯଥାତ୍ମାନଂ ଯେନ ଯତ୍ର ଯଥା ଯଦା । ତତ୍ ତଥାଶୁ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁରଯାଦ୍ ଵୀଚ୍ଯାଦିତା ଯଥା
ଚେତନା ଯେପରି ନିଜକୁ ଯେଉଁଠି, ଯେଉଁଠାରେ, ଯେପରି, ଯେତେବେଳେ ଗଢ଼ିନେଇଥାଏ, ସେପରି ସେ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ପାଣିରୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ।
ହଂସୀ କ୍ରୌଞ୍ଚୀ ବକୀ କାକୀ ସରସୀସାରସୀ ଵୃକୀ । ପିକୀ ବଲାକା ହରିଣୀ ଵାନରୀ କରିଣୀ ଶୁନୀ
ହଂସୀ, କୌଞ୍ଚୀ, ବକୀ, କାକୀ, ସରସୀ, ସାରସୀ, ଗୃଧ୍ରୀ, କୋକିଳା, ବଲାକା, ହରିଣୀ, ବନରୀ, ହାତୀଣୀ, କୁକୁରୀ—
ଚଟିକା ଵଞ୍ଜୁଲୀ ଶାରୀ ମକ୍ଷିକା ଷଟ୍ପଦୀ ଶୁକୀ । ଧୀଶ୍ ଶ୍ରୀର୍ ହ୍ରୀଃ ପ୍ରୀତିର୍ ଆର୍ତିଶ୍ ଚ ଶଵରୀ ଶର୍ଵରୀ ଶଶୀ
ଏହି ଜୀବ ମେଉଁ ଚିଡ଼ିଆ, ଦୟାଳୁ, ଚକ୍କା, ମଧୁମକ୍ଷୀ, ପତଙ୍ଗା, ଟିଆ, ବୁଦ୍ଧି, ଧନ, ଲଜ୍ଜା, ପ୍ରେମ, ଦୁଃଖ, ଅଧବାସିଣୀ, ରାତି, ଚନ୍ଦ୍ରମା—ଏମିତି ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧରେ।
ଏତାସ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯାସୁ ଚାନ୍ଯାସୁ ପରିଭ୍ରମତି ଯୋନିଷୁ । ଵିଵର୍ତମାନା ସଂସାରେ ଜଲାଵର୍ତେ ତୃଣଂ ଯଥା
ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଏହା ଘୁରିଘୁରି ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ସଂସାରର ଚକ୍ରରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଳର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ଘାସ ଟୁକୁଡ଼ିଏ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ।
ବିଭେତ୍ଯ୍ ଏଷା ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ସ୍ଵଶବ୍ଦାଦ୍ ଇଵ ଗର୍ଦଭୀ । ନାନଯା ସଦୃଗ୍ ଅନ୍ଯାସ୍ତି ମୁଗ୍ଧା ବାଲାବଲା ଚଲା
ଏହି ଜୀବ ନିଜର ଭାବନାକୁ ଭୟ କରେ, ଯେପରି ଗଧିନୀ ନିଜର ଚିତ୍କାରକୁ ଡରେ। ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ—ମୂଢ଼, ଶିଶୁସଦୃଶ, ଅସ୍ଥିର।
ଏଷା ସା କଥିତା ତୁଭ୍ଯଂ ଜୀଵଶକ୍ତିର୍ ମଯା ମୁନେ । ପ୍ରାକୃତାଚାରଵିଵଶା ଵରାକୀ ପଶୁଧର୍ମିଣୀ
ମୁନି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେଉଁ ଜୀବଶକ୍ତି ବିବର୍ଣ୍ଣନା କଲି, ଏହି ହେଉଛି ସେଇ—ସ୍ୱାଭାବିକ ଆଚରଣରେ ବନ୍ଧା, ଅସହାୟ, ଦୟାନୀୟ, ପଶୁସଦୃଶ।
କର୍ମାତ୍ମେତ୍ଯ୍ ଅଭିଧାଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଶୋଚ୍ଯାସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ । ଅନନ୍ତଦୁଃଖବହଲଂ ସ୍ଵଯଂ ସମ୍ଭ୍ରମମ୍ ଆଶ୍ରିତା
ଏହି ପରମ ଆତ୍ମା, ଯାହାକୁ କର୍ମର ଆତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ ନିଜେ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମର ଭାର ଉଠାଇଛି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଦୟା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଅସଦ୍ ଏଵାନଯାକ୍ରାନ୍ତଂ ଵିନାଶି ସହଜଂ ମଲମ୍ । ତଣ୍ଡୁଲେନେଵ କମ୍ବୂକମ୍ ଅନନ୍ଯଚ୍ ଚାନ୍ଯଵତ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅସତ୍ୟ, ନଶ୍ୱର ମଳ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଢାକି ଦେଇଛି — ଯେପରି ଧାନର ଚାଲି ଧାନକୁ ଢାକି ରହେ, ଯଦିଓ ଧାନ ନିଜେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥାଏ।
ଅନନ୍ତଵିଭଵଭ୍ରଷ୍ଟା ଦୌର୍ଭାଗ୍ଯପରିତାପିନୀ । ଶୋଚତି ପ୍ରାପ୍ଯ ଜୀଵତ୍ଵଂ ଭର୍ତୃହୀନେଵ ନାଯିକା
ଅସୀମ ମହିମା ହରାଇ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ପୀଡିତ ଏହି ଆତ୍ମା, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ ପାଇଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ — ଯେପରି ପ୍ରିୟଜନ ବିହୀନ ନାୟିକା ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଏ।
ଜଡରତେର୍ ଅଵଲୋକଯ ଶକ୍ତତାଂ ନିଜପଦସ୍ମରଣେନ ଵିନେହ ଯତ୍ । ଵ୍ରଜତି ପୃଷ୍ଠମ୍ ଅଧଃପତନାଯ ଖାଦ୍ ଦୁରରଘଟ୍ଟଘଟୀପୁଟପୀଠଵତ୍
ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ମନେ ନ ରଖିଲେ, ଜଡ ଆସକ୍ତିର ଶକ୍ତି କିପରି କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ଦେଖ; ଏହା ପଛକୁ ହଟି ଅବନତି ପାଇଁ ଯାଏ — ଯେପରି ଘଣ୍ଟା ମାରିଲେ ପଛକୁ ଫେରିଯାଏ।
ଚିନୋତ୍ଯ୍ ଅଲୀକମ୍ ଏଵୈଵଂ ଦୁଃଖିତାସ୍ମୀତି ଭାଵନାତ୍ । ଚିଦ୍ ଵଧୂଃ କ୍ଷୀଵସୁପ୍ତୈଵ ପତିତାସ୍ମୀତ୍ଯ୍ ଅଲଂ ଯଥା
ଯେପରି, 'ମୁଁ ଦୁଃଖିତ' ବୋଲି ମନେ କରିଲେ, ସେହିଭଳି ଚେତନା ଏକ ନବବଧୂ ନିମିଳିତ ନୟନରେ ଶୋଇଥିବା ଭଳି, କିଛି ଘଟିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ 'ମୁଁ ପଡ଼ିଗଲି' ବୋଲି ଭାବି, ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଧାରଣ କରେ।
ଅମୃତୈଵ ମୃତାସ୍ମୀତି ଵିପର୍ଯସ୍ତମତିର୍ ଵଧୂଃ । ଯଥା ରୋଦିତ୍ଯ୍ ଅନଷ୍ଟୈଵ ନଷ୍ଟାସ୍ମୀତି ତଥୈଵ ଚିତ୍
ଯେପରି ଏକ ଜୀବନ୍ତ ବଧୂ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେବାରୁ 'ମୁଁ ମରିଗଲି' ବୋଲି କାନ୍ଦେ, ସେହିଭଳି ଚେତନା ମଧ୍ୟ କିଛି ହରାଇନଥିଲେ ମଧ୍ୟ 'ମୁଁ ହରାଇଗଲି' ବୋଲି ଦୁଃଖ କରେ।
ଅକାରଣଵିପର୍ଯସ୍ତମତିର୍ ଭ୍ରାନ୍ତମ୍ ଅପି ସ୍ଥିରମ୍ । ଯଥା ଜଗତ୍ ପଶ୍ଯତୀଦଂ ତଥାହନ୍ତାଭ୍ରମଂ ଚିତିଃ
ଯେପରି କୌଣସି କାରଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ମନ ଅସତ୍ୟକୁ ସ୍ଥିର ଭାବେ ଦେଖେ, ସେହିପରି ଏହି ସଂସାରକୁ ଯେପରି ଦେଖୁଛି, ଚେତନା ମଧ୍ୟ 'ମୁଁ' ବୋଲି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ହି କାରଣଂ ତସ୍ଯାସ୍ ସଂସାରାନୁଭଵେ ଚିତେଃ । ନ ଚ ତତ୍କାରଣଂ କିଞ୍ଚିଚ୍ ଚିତ୍ତ୍ଵାନ୍ଯତ୍ଵାତ୍ଯସମ୍ଭଵାତ୍
ଚେତନା ନିଜେ ଏହି ସଂସାର ଅନୁଭବର କାରଣ; ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, କାରଣ ଚେତନା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥାଏ।
ଏଵଂ ହି କାରଣାଭାଵାଚ୍ ଚେତ୍ଯସ୍ଯାସମ୍ଭଵାଦ୍ ଅପି । ନାସୌ ଚିନ୍ ନ ଚ ତଚ୍ ଚେତ୍ଯଂ ନ ଚ ତଚ୍ ଚେତ୍ଯତେ ତଯା
ଏହିପରି, କାରଣର ଅଭାବ ଓ ଜାଣିବା ପାଇଁ ବସ୍ତୁ ନଥିବାରୁ, ସେଠାରେ ସେ ନ ଚେତନା, ନ ତାହା ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁ, ନ ତାହା ଦ୍ୱାରା କିଛି ଜାଣାଯାଏ।
ନ ଦୃଶ୍ଯଦର୍ଶନଦ୍ରଷ୍ଟୃରୂପଂ ତୈଲମ୍ ଇଵୋପଲେ । ନ କର୍ତୃକର୍ମକରଣଦୃଗ୍ ଇନ୍ଦାଵ୍ ଇଵ କୃଷ୍ଣତା
ଏହା ଦେଖୁଥିବା, ଦେଖାଯାଉଥିବା କିମ୍ବା ଦେଖିବାର ରୂପ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଥିଆରେ ତେଲ ନଥାଏ; ଏହା କର୍ତ୍ତା, କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା କାରଣ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରରେ କଳାପନି ନଥାଏ।
ନ ମନୋମେଯମାନାନି ନଭସୀଵ ନଵାଙ୍କୁରଃ । ନ ଚିଚ୍ଚେତନଚେତ୍ଯାଦି ନନ୍ଦନେ ଖଦିରୋ ଯଥା
ଏହା ମନ ନୁହେଁ, ମନେ ଯାହାକୁ ଜାଣିପାରିବ, କିମ୍ବା ଜାଣିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ନୁହେଁ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଅଙ୍କୁର ନଥାଏ; ଏହା ଚେତନା, ଜୀବନ୍ତତା କିମ୍ବା ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ, ଯେପରି ନନ୍ଦନବନରେ ଖଦିର ଗଛ ନଥାଏ।
ନାହନ୍ତ୍ଵତ୍ଵତ୍ତ୍ଵତତ୍ତ୍ଵାଦି ପର୍ଵତତ୍ଵମ୍ ଇଵାମ୍ବରେ । ନ ଚେହତ୍ଵାନ୍ଯଦେଶତ୍ଵେ ଶଙ୍ଖତ୍ଵକ୍ଷ୍ଵ୍ ଇଵ କଜ୍ଜଲମ୍
ଏହା 'ମୁଁ', 'ତୁମେ', 'ସେ' ଏମିତି ଭେଦବୁଧି ନୁହେଁ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ପାହାଡ଼ ହେବାର ଗୁଣ ନଥାଏ; ଏଠାରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନର ଭାବ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଶଂଖରେ କଳାପନି ନଥାଏ।
ନାନାନାନା ନ ଚାପ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅଣାଵ୍ ଇଵ ସୁମେରଵଃ । ନ ଚ ଶବ୍ଦାର୍ଥଶବ୍ଦଶ୍ରୀର୍ ମହୋଷରଲତା ଯଥା
ଏଠାରେ ଏକାଧିକତା କିମ୍ବା ଏକାଧିକତାର ଅଭାବ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଅଣୁରେ ସୁମେରୁ ପର୍ବତ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ଶବ୍ଦ, ଅର୍ଥ କିମ୍ବା ଶବ୍ଦର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ନାହିଁ, ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ଲତାରେ ହରିତତା ନାହିଁ।
ନେତି ନେତି ନ ଚୈଵାର୍କମଣ୍ଡଲେ ରଜନୀ ଯଥା । ନ ଵସ୍ତୁତାଵସ୍ତୁତେ ଚ ତୁଷାରେଷୁ ଯଥୋଷ୍ଣତା
ଏଠାରେ 'ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ନୁହେଁ' ଭାବ ନାହିଁ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳରେ ରାତି ନାହିଁ; ଏଠାରେ ବସ୍ତୁତ୍ୱ କିମ୍ବା ବସ୍ତୁତ୍ୱର ଅଭାବ ନାହିଁ, ଯେପରି ବରଫରେ ତାପ ନାହିଁ।
ନ ଶୂନ୍ଯତାଶୂନ୍ଯତେ ଚ ଶିଲାକୋଶ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ । ଶୂନ୍ଯତାଶୂନ୍ଯତା ନାପି ମହତୀ ଖ ଇଵାଖତା
ଏଠାରେ ଶୂନ୍ୟତା କିମ୍ବା ଶୂନ୍ୟତାର ଅଭାବ ନାହିଁ, ଯେପରି ପାଥର ଖଣ୍ଡରେ ଗଛ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ଶୂନ୍ୟତାର ଶୂନ୍ୟତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଯେପରି ବିଶାଳ ଆକାଶରେ ଅନାକାଶ ନାହିଁ।
କେଵଲଂ କେଵଲୀଭାଵସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥତୈଵାଵଶିଷ୍ଯତେ । ନ କଶ୍ଚିତ୍ କସ୍ଯଚିଦ୍ ଦୋଷୋ ଜ୍ଞତଯୈତଦ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
କେବଳ ନିଜର ସ୍ୱଭାବିକ ଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; କାହାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।