ଉଷ୍ଟ୍ରୀଵ ମଧୁନୋ ବିନ୍ଦୁଂ ଵାଞ୍ଛତେ ଭାଵିତଂ ସୁଖମ୍ । ଅଵାନ୍ତରପରିଭ୍ରଷ୍ଟା ଦୋଷାଦ୍ ଦୋଷଂ ପତତ୍ଯ୍ ଅଧଃ
ଏକ ଉଷ୍ଟ୍ରୀ ଯେପରି ଜଳର ଏକ ଫୋଟା ପାଇଁ ଆତୁର ହୁଏ, ସେପରି କଳ୍ପିତ ସୁଖ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ । ଭିତରରୁ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଏକ ଦୋଷରୁ ଅନ୍ୟ ଦୋଷକୁ ଲୁହୁଁ ଲୁହୁଁ ଗଡ଼ିଯାଏ ।
ପରଂ ଵୈଵଶ୍ଯମ୍ ଆଯାତି ସଙ୍କଟାତ୍ ସଙ୍କଟଂ ଗତା । ଦୁଃଖାଦ୍ ଦୁଃଖେ ନିପତିତା ଵିପଦୋ ଵିପଦି ସ୍ଥିତା
ସେ ଏକ ଦୁଃଖରୁ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ବଢ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସହାୟତାକୁ ଆସେ । ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖରେ ଢୁକିଯାଏ, ଏକ ଆପଦରୁ ଅନ୍ୟ ଆପଦରେ ଅଟକି ରହିଯାଏ ।
ନାନାନର୍ଥଗଣୋପେତା ଚେଷ୍ଟାପରଵଶାଶଯା । କଷ୍ଟାତ୍ କଷ୍ଟମ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ତା ପରିତାପାନୁତାପିନୀ
ଅନେକ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ଘେରା ହୋଇ, ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର କାମନାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେ ଏକ କଷ୍ଟରୁ ଅନ୍ୟ କଷ୍ଟକୁ ଯାଏ, ମନେ ଦୁଃଖ ଓ ପଶ୍ଚାତାପରେ ପଡ଼ିଥାଏ ।
କ୍ରମାନ୍ ନଵେ ନଵେ ବନ୍ଧେ ଽଵୈଦଗ୍ଧ୍ଯଂ ସମୁପାଗତା । ଵିଚିତ୍ରବନ୍ଧନିର୍ମାଣପରା କ୍ରିମିପଦଂ ଗତା
ସେ ଦେଖିବାକୁ ନୂଆ ନୂଆ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ି, ବୁଦ୍ଧିକୁ ହରାଇଦେଉଛି । ଅଜଣା ବନ୍ଧନ ତିଆରି କରିବାରେ ମନ ଲଗାଇ, ପଶୁପାତି ଭଳି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ ।
ସର୍ଵତଶ୍ଶଙ୍କରେ ଭୀତା ପ୍ରାଣାତ୍ଯଯମ୍ ଉପାଗତା । କ୍ଷୀଣତୋଯେଵ ଶଫରୀ ଵିଵର୍ତନପରାଯଣା
ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଭୟ ଓ ଆପଦରେ ଆତଙ୍କିତ ହୋଇ, ସେ ଜୀବନର ଶେଷ ସୀମାକୁ ନିକଟିଯାଉଛି; ଶୁଖିଯାଉଥିବା ପାଣିରେ ଏକ ମାଛ ଯେପରି ଅଶାନ୍ତ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ସେମିତି ସେ ଅବିରତ ଅଶାନ୍ତିରେ ରହୁଛି।
ବାଲ୍ଯେ ଵିଵଶସର୍ଵାର୍ଥା ଯୌଵନେ ଚିନ୍ତଯାହୃତା । ଵାର୍ଦ୍ଧକେ ମୃତିଦୁଃଖାତ୍ତା ମୃତା କର୍ମଵଶୀକୃତା
ଶିଶୁବୟସରେ ସେ ସମସ୍ତ କାମରେ ଅସହାୟ, ଯୁବାବୟସରେ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଏ; ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କର୍ମର ଶକ୍ତିକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ।
ଜାଯତେ ଦୁଃଖଶବଲା ମ୍ରିଯତେ ଜନନୋନ୍ମୁଖୀ । କରୋତ୍ଯ୍ ଆଵେଶଵିଵଶା ନିଗିରତ୍ଯ୍ ଆର୍ତିଧାରିଣୀ
ସେ ଦୁଃଖର ଚିହ୍ନ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ମୃତ୍ୟୁରେ ପୁଣି ଜନ୍ମକୁ ମୁହାଁ ଦେଉଛି; ବାଧ୍ୟ ହୋଇ କାମ କରେ, ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ ଏବଂ ଦୁଃଖକୁ ବହନ କରେ।
ଗଚ୍ଛତି ଶ୍ରମସନ୍ତପ୍ତା ଭଵତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁଦଭଙ୍ଗୁରା । ରୋଦିତ୍ଯ୍ ଆକ୍ରାନ୍ତହୃଦଯା ପରାକ୍ରନ୍ଦତି ତାପିତା
କ୍ଲାନ୍ତିର ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ସେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଉଛି, ଜଳବୁଦ୍ବୁଡି ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭଙ୍ଗୁର; ହୃଦୟ ଭାରି ହୋଇ କାନ୍ଦେ, ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରେ।
ଅପ୍ସରାସ୍ ସ୍ଵର୍ଗନଗରେ ନାଗୀ ପାତାଲକୋଟରେ । ଅସୁରୀ ଦୈତ୍ଯଵିଵରେ ନରସ୍ତ୍ରୀ ଵସୁଧାତଲେ
ଅପ୍ସରାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗନଗରରେ ବସନ୍ତି, ନାଗିନୀମାନେ ପାତାଳର ଗଭୀର ଗୁହାରେ ରହନ୍ତି, ଅସୁରୀମାନେ ଦାୟତ୍ୟମାନଙ୍କ ଗୁହାରେ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ମଣିଷ ଜନନୀମାନେ ପୃଥିବୀର ଉପରେ ବସନ୍ତି।
ରାକ୍ଷସୀ ରାକ୍ଷସାଧାରେ ଵାନରୀ ଵନକୋଟରେ । ସିଂହୀ ଗିରୀନ୍ଦ୍ରଶିଖରେ କିନ୍ନରୀ କୁଲପର୍ଵତେ
ରାକ୍ଷସୀମାନେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନିବାସରେ ରହନ୍ତି, ବାନରୀମାନେ ଜଙ୍ଗଲର ଗୁହାରେ ବସନ୍ତି, ସିଂହୀମାନେ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ରହନ୍ତି, ଏବଂ କିନ୍ନରୀମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପାହାଡ଼ରେ ବସନ୍ତି।
ଵିଦ୍ଯାଧରୀ ଦେଵଗିରୌ ଵ୍ଯାଲୀ ଚାଵନିଗର୍ତକେ । ଲତା ତରୌ ଖଗୀ ନୀଡେ ଵୀରୁତ୍ ସାନୌ ଵନେ ମୃଗୀ
ବିଦ୍ୟାଧରୀମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ପାହାଡ଼ରେ ବସନ୍ତି, ସର୍ପକନ୍ୟାମାନେ ଭୂମିର ଗହୀର ଗଡ଼ିକୁଏ ରହନ୍ତି, ଲତା ଗଛରେ ଲଗିଥାଏ, ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଘଉଁସରେ ବସେ, ଜଡି ଛୋଟ ପାହାଡ଼ରେ ରହେ, ଏବଂ ମୃଗୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ଚରେ।
ଶେତେ ନାରାଯଣୋ ଽମ୍ଭୋଧୌ ଧ୍ଯାନୀ ବ୍ରହ୍ମପୁରେ ଽବ୍ଜଜଃ । କାନ୍ତାସଖୋ ହରଶ୍ ଶୈଲେ ସ୍ଵର୍ଗେ ସୁରଵରୋ ହରିଃ
ନାରାୟଣ ସମୁଦ୍ରରେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମାପୁରରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ହର ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସହ ପାହାଡ଼ରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସନ୍ତି।
ଦିନଂ କରୋତି ତୀକ୍ଷ୍ଣାଂଶୁର୍ ଵର୍ଷତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁଧରୋ ଜଲମ୍ । କରୋତି ରଜନୀମ୍ ଇନ୍ଦୁର୍ ଧତ୍ତେ ନୀରଂ ମହୋଦଧିଃ
ତୀବ୍ର କିରଣ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନକୁ ଆଣେ, ମେଘ ଜଳ ବର୍ଷାଏ, ଚନ୍ଦ୍ର ରାତିକୁ ଆଣେ ଏବଂ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ସବୁ ଜଳକୁ ଧରି ରଖେ।
ଋତୁଚକ୍ରଂ ପ୍ରଵହତି ସହକାଲର୍କ୍ଷମଣ୍ଡଲମ୍ । ଦିନରାତ୍ରିତଯୋଦେତି ତେଜସ୍ତିମିରତା କ୍ଵଚିତ୍
ଋତୁମାନ୍ୟ ଏବଂ ସମୟ ଏହାଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଥାଏ, ଦିନ ଓ ରାତି ଉଦୟ ହୁଏ, କେବେ ଆଲୋକ ଥାଏ, କେବେ ଅନ୍ଧାର ହୁଏ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ବୀଜରସୋଲ୍ଲାସଃ କ୍ଵଚିତ୍ ପାଷାଣମୌନିନୀ । କ୍ଵଚିନ୍ ନଦୀ ରସଵହା କ୍ଵଚିତ୍ କୁସୁମଵିସ୍ତୃତିଃ
କେଉଁଠି ବିଜରେ ରସର ଉଲ୍ଲାସ ଦେଖାଯାଏ, କେଉଁଠି ପଥର ନିରବତା ରହିଥାଏ; କେଉଁଠି ନଦୀ ଜଳ ବହାଏ, କେଉଁଠି ଫୁଲ ଖୁବ ଫୁଲିଯାଏ।
କ୍ଵଚିତ୍ ଫଲାଵଲୀପାକଃ କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ଵାଥୋ ଽନଲାଦିଭିଃ । କ୍ଵଚିଚ୍ ଛୈତ୍ଯଂ ହିମେନ୍ଦ୍ଵାଦି କ୍ଵଚିତ୍ ଖାଦି ନକିଞ୍ଚନ
କେଉଁଠି ଫଳ ଗଛରେ ଗୋଛାଗୋଛା ପକେ, କେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ କିଛି ଉବା ହୁଏ; କେଉଁଠି ହିମର ଚୂଡ଼ା ଥାଏ, କେଉଁଠି କିଛି ନାହିଁ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଉଜ୍ଜ୍ଵଲିତାକାରା କ୍ଵଚିତ୍ କୃଷ୍ଣା କ୍ଵଚିତ୍ ସିତା । କ୍ଵଚିନ୍ ନୀଲାଥ ହରିତା କ୍ଵଚିଦ୍ ଅଗ୍ନିଃ କ୍ଵଚିନ୍ ମହୀ
କେବେ ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖାଯାଏ, କେବେ କଳା, କେବେ ଧଳା; କେବେ ନୀଳ, କେବେ ହରିତ, କେବେ ଅଗ୍ନି ଭଳି, କେବେ ମାଟି ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ସର୍ଵାତ୍ମତ୍ଵାତ୍ ସର୍ଵଗତ୍ଵାତ୍ ସର୍ଵଶକ୍ତିତଯେଦ୍ଧଯା । ସର୍ଵତ୍ଵାଦ୍ ଏକରୂପୈଵ ଖାଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଚ୍ଛୈଵ ସା ପରା
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମାଲିକା; ଏହିପରି ସେ ଏକମାତ୍ର ରୂପ, ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପବିତ୍ର।
ଚିଚ୍ ଚିନୋତି ଯଥାତ୍ମାନଂ ଯେନ ଯତ୍ର ଯଥା ଯଦା । ତତ୍ ତଥାଶୁ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁରଯାଦ୍ ଵୀଚ୍ଯାଦିତା ଯଥା
ଚେତନା ଯେପରି ନିଜକୁ ଯେଉଁଠି, ଯେଉଁଠାରେ, ଯେପରି, ଯେତେବେଳେ ଗଢ଼ିନେଇଥାଏ, ସେପରି ସେ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ପାଣିରୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ।
ହଂସୀ କ୍ରୌଞ୍ଚୀ ବକୀ କାକୀ ସରସୀସାରସୀ ଵୃକୀ । ପିକୀ ବଲାକା ହରିଣୀ ଵାନରୀ କରିଣୀ ଶୁନୀ
ହଂସୀ, କୌଞ୍ଚୀ, ବକୀ, କାକୀ, ସରସୀ, ସାରସୀ, ଗୃଧ୍ରୀ, କୋକିଳା, ବଲାକା, ହରିଣୀ, ବନରୀ, ହାତୀଣୀ, କୁକୁରୀ—
ଚଟିକା ଵଞ୍ଜୁଲୀ ଶାରୀ ମକ୍ଷିକା ଷଟ୍ପଦୀ ଶୁକୀ । ଧୀଶ୍ ଶ୍ରୀର୍ ହ୍ରୀଃ ପ୍ରୀତିର୍ ଆର୍ତିଶ୍ ଚ ଶଵରୀ ଶର୍ଵରୀ ଶଶୀ
ଏହି ଜୀବ ମେଉଁ ଚିଡ଼ିଆ, ଦୟାଳୁ, ଚକ୍କା, ମଧୁମକ୍ଷୀ, ପତଙ୍ଗା, ଟିଆ, ବୁଦ୍ଧି, ଧନ, ଲଜ୍ଜା, ପ୍ରେମ, ଦୁଃଖ, ଅଧବାସିଣୀ, ରାତି, ଚନ୍ଦ୍ରମା—ଏମିତି ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧରେ।
ଏତାସ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯାସୁ ଚାନ୍ଯାସୁ ପରିଭ୍ରମତି ଯୋନିଷୁ । ଵିଵର୍ତମାନା ସଂସାରେ ଜଲାଵର୍ତେ ତୃଣଂ ଯଥା
ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଏହା ଘୁରିଘୁରି ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ସଂସାରର ଚକ୍ରରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଳର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ଘାସ ଟୁକୁଡ଼ିଏ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ।
ବିଭେତ୍ଯ୍ ଏଷା ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ସ୍ଵଶବ୍ଦାଦ୍ ଇଵ ଗର୍ଦଭୀ । ନାନଯା ସଦୃଗ୍ ଅନ୍ଯାସ୍ତି ମୁଗ୍ଧା ବାଲାବଲା ଚଲା
ଏହି ଜୀବ ନିଜର ଭାବନାକୁ ଭୟ କରେ, ଯେପରି ଗଧିନୀ ନିଜର ଚିତ୍କାରକୁ ଡରେ। ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ—ମୂଢ଼, ଶିଶୁସଦୃଶ, ଅସ୍ଥିର।
ଏଷା ସା କଥିତା ତୁଭ୍ଯଂ ଜୀଵଶକ୍ତିର୍ ମଯା ମୁନେ । ପ୍ରାକୃତାଚାରଵିଵଶା ଵରାକୀ ପଶୁଧର୍ମିଣୀ
ମୁନି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେଉଁ ଜୀବଶକ୍ତି ବିବର୍ଣ୍ଣନା କଲି, ଏହି ହେଉଛି ସେଇ—ସ୍ୱାଭାବିକ ଆଚରଣରେ ବନ୍ଧା, ଅସହାୟ, ଦୟାନୀୟ, ପଶୁସଦୃଶ।
କର୍ମାତ୍ମେତ୍ଯ୍ ଅଭିଧାଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଶୋଚ୍ଯାସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ । ଅନନ୍ତଦୁଃଖବହଲଂ ସ୍ଵଯଂ ସମ୍ଭ୍ରମମ୍ ଆଶ୍ରିତା
ଏହି ପରମ ଆତ୍ମା, ଯାହାକୁ କର୍ମର ଆତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ ନିଜେ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମର ଭାର ଉଠାଇଛି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଦୟା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଅସଦ୍ ଏଵାନଯାକ୍ରାନ୍ତଂ ଵିନାଶି ସହଜଂ ମଲମ୍ । ତଣ୍ଡୁଲେନେଵ କମ୍ବୂକମ୍ ଅନନ୍ଯଚ୍ ଚାନ୍ଯଵତ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅସତ୍ୟ, ନଶ୍ୱର ମଳ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଢାକି ଦେଇଛି — ଯେପରି ଧାନର ଚାଲି ଧାନକୁ ଢାକି ରହେ, ଯଦିଓ ଧାନ ନିଜେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥାଏ।
ଅନନ୍ତଵିଭଵଭ୍ରଷ୍ଟା ଦୌର୍ଭାଗ୍ଯପରିତାପିନୀ । ଶୋଚତି ପ୍ରାପ୍ଯ ଜୀଵତ୍ଵଂ ଭର୍ତୃହୀନେଵ ନାଯିକା
ଅସୀମ ମହିମା ହରାଇ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ପୀଡିତ ଏହି ଆତ୍ମା, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ ପାଇଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ — ଯେପରି ପ୍ରିୟଜନ ବିହୀନ ନାୟିକା ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଏ।
ଜଡରତେର୍ ଅଵଲୋକଯ ଶକ୍ତତାଂ ନିଜପଦସ୍ମରଣେନ ଵିନେହ ଯତ୍ । ଵ୍ରଜତି ପୃଷ୍ଠମ୍ ଅଧଃପତନାଯ ଖାଦ୍ ଦୁରରଘଟ୍ଟଘଟୀପୁଟପୀଠଵତ୍
ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ମନେ ନ ରଖିଲେ, ଜଡ ଆସକ୍ତିର ଶକ୍ତି କିପରି କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ଦେଖ; ଏହା ପଛକୁ ହଟି ଅବନତି ପାଇଁ ଯାଏ — ଯେପରି ଘଣ୍ଟା ମାରିଲେ ପଛକୁ ଫେରିଯାଏ।
ଚିନୋତ୍ଯ୍ ଅଲୀକମ୍ ଏଵୈଵଂ ଦୁଃଖିତାସ୍ମୀତି ଭାଵନାତ୍ । ଚିଦ୍ ଵଧୂଃ କ୍ଷୀଵସୁପ୍ତୈଵ ପତିତାସ୍ମୀତ୍ଯ୍ ଅଲଂ ଯଥା
ଯେପରି, 'ମୁଁ ଦୁଃଖିତ' ବୋଲି ମନେ କରିଲେ, ସେହିଭଳି ଚେତନା ଏକ ନବବଧୂ ନିମିଳିତ ନୟନରେ ଶୋଇଥିବା ଭଳି, କିଛି ଘଟିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ 'ମୁଁ ପଡ଼ିଗଲି' ବୋଲି ଭାବି, ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଧାରଣ କରେ।
ଅମୃତୈଵ ମୃତାସ୍ମୀତି ଵିପର୍ଯସ୍ତମତିର୍ ଵଧୂଃ । ଯଥା ରୋଦିତ୍ଯ୍ ଅନଷ୍ଟୈଵ ନଷ୍ଟାସ୍ମୀତି ତଥୈଵ ଚିତ୍
ଯେପରି ଏକ ଜୀବନ୍ତ ବଧୂ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେବାରୁ 'ମୁଁ ମରିଗଲି' ବୋଲି କାନ୍ଦେ, ସେହିଭଳି ଚେତନା ମଧ୍ୟ କିଛି ହରାଇନଥିଲେ ମଧ୍ୟ 'ମୁଁ ହରାଇଗଲି' ବୋଲି ଦୁଃଖ କରେ।