ସଙ୍କଲ୍ପିତାପ୍ରବୋଧେନ ଜାଡ୍ଯାଚ୍ ଚିତ୍ ସ୍ଵପ୍ରବୋଧିନୀ । ଶବଲଂ ରୂପମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ସଙ୍କଲ୍ପାନ୍ ଯାତ୍ଯ୍ ଅନାରତମ୍
କଳ୍ପିତ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ନିଜର ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚେତନା ଅନେକ ପ୍ରକାର ରୂପ ଧାରଣ କରେ ଏବଂ ସେ ସବୁ କଳ୍ପନାରେ ଅବିରତ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରେ ।
ଅନନ୍ତସଙ୍କଲ୍ପମଯୀ ଜାଡ୍ଯସଙ୍କଲ୍ପପୀଵରୀ । ଚିଜ୍ ଜାଡ୍ଯାଦ୍ ଦେହମ୍ ଆଯାତି ପଯଃ ପାଷାଣତାମ୍ ଇଵ
ଅନେକ କଳ୍ପନାରେ ଗଢ଼ା ଏହି ଚେତନା, ଅଜ୍ଞାନର କଳ୍ପନାରେ ଭରିଯାଇ, ଜେପରି ପାଣି ପାଥର ହୁଏ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଧାରଣ କରେ ।
ତତଶ୍ ଚିତ୍ତମନୋମୋହମାଯେତି ଵିହିତାଭିଧା । ଜାଡ୍ଯଂ ନିପୁଣମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ସଂସାରେ ଜାଯତେ ମୁନେ
ଏହାପରେ, ମୁନିବର, ଯେଉଁ ଚିତ୍ତ ଓ ମନର ଭ୍ରମ ଥାଏ, ସେ ଜଡତାକୁ ଆଧାର କରି ସଂସାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ମୋହସାତ୍ମ୍ଯମ୍ ଉପାଯାତା ତୃଷ୍ଣାନିଗଡପୀଡିତା । କାମକୋପଭଯୋପେତା ଭାଵାଭାଵାତିପାତିନୀ
ଭ୍ରମର ସ୍ୱଭାବକୁ ପାଇ, ତୃଷ୍ଣାର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ ଓ ଭୟ ସହିତ, ଏହା ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତିର ଚରମ ସୀମାକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ।
ତ୍ଯକ୍ତାନନ୍ତନିଜାଭୋଗା ଵ୍ଯଵଚ୍ଛେଦଵିକାରିଣୀ । ଦୁଃଖଦାଵାନଲାତପ୍ତା ଶୋକାଶନିକୃଶାଶଯା
ଅନେକ ନିଜ ଭୋଗକୁ ଛାଡ଼ି, ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ହୋଇ, ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ି, ଶୋକର ଆଘାତରେ ମନ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ।
ଇଯମ୍ ଅସ୍ମୀତି ଭାଵେନ ଶୂନ୍ଯେନ ଵିକଲୀକୃତା । ଭେଦମାତ୍ରଗୃହୀତାସ୍ଥା ପରଂ ଦୈନ୍ଯମ୍ ଉପାଗତା
‘ମୁଁ ଏହି’ ବୋଧର ଶୂନ୍ୟ ଭାବରେ, ଏହା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, କେବଳ ଭିନ୍ନତାକୁ ଧରି ରହି, ସର୍ବାଙ୍ଗୀଣ ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ମଗ୍ନା ମୋହମହାପଙ୍କେ ପଙ୍କେ ଜୀର୍ଣେଵ ଦନ୍ତିନୀ । ଭାଵାଭାଵଲତାଦୋଲାପରିଲୋଲଶରୀରକା
ମହାଭ୍ରମର ଦଳିଆ କାଦିରେ ଡୁବିଯାଇଛି, ଯେପରିକି ଜରା ହାତୀ କାଦିରେ ଫସିଯାଏ, ଏହାର ଦେହ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱର ଲତାରେ ଦୋଳିଉଛି।
ଅସାରାଵରସଂସାରଵିକାରଵ୍ଯଵହାରିଣୀ । ତାପୋପତପ୍ତହୃଦଯା ରାଗରୋଗାନୁସାରିଣୀ
ଏହା ନିରର୍ଥକ ଓ ରସହୀନ ସଂସାରର ରୂପାନ୍ତରରେ ଲିନ, ଏହାର ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ପୋଡ଼ିଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହା କାମ ରୋଗ ପଛରେ ଚାଲିଯାଉଛି।
ନିଜଯୂଥପରିଭ୍ରଷ୍ଟା ମୃଗୀଵାଵଶତାଂ ଗତା । ଆଵିର୍ଭାଵୋଦିତାକାରା ତିରୋଭାଵେ ଽସ୍ତମ୍ ଆଗତା
ନିଜ ଦଳରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ମୃଗୀ ପରି ଅସହାୟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ, ଏହା ଉଦୟ ସମୟରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ ଏବଂ ଲୟ ସମୟରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପୋପଯାତାସୁ ଭୀତା ସମ୍ଭ୍ରମଦୃଷ୍ଟିଷୁ । ପଲାଯତେ ଽପ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯାସୁ ଵେତାଲୀଷ୍ଵ୍ ଇଵ ବାଲିକା
ନିଜ ଭାବନାରେ ଆସି, ଭୟଭୀତ ଓ ଭ୍ରମିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଏହା ଅସତ୍ୟ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ପଳାଇଯାଏ, ଯେପରି ଛୋଟିଏ ଝିଅ ଭୂତକୁ ଦେଖି ଡରେ ପଳାଏ।
ଉଷ୍ଟ୍ରୀଵ ମଧୁନୋ ବିନ୍ଦୁଂ ଵାଞ୍ଛତେ ଭାଵିତଂ ସୁଖମ୍ । ଅଵାନ୍ତରପରିଭ୍ରଷ୍ଟା ଦୋଷାଦ୍ ଦୋଷଂ ପତତ୍ଯ୍ ଅଧଃ
ଏକ ଉଷ୍ଟ୍ରୀ ଯେପରି ଜଳର ଏକ ଫୋଟା ପାଇଁ ଆତୁର ହୁଏ, ସେପରି କଳ୍ପିତ ସୁଖ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ । ଭିତରରୁ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଏକ ଦୋଷରୁ ଅନ୍ୟ ଦୋଷକୁ ଲୁହୁଁ ଲୁହୁଁ ଗଡ଼ିଯାଏ ।
ପରଂ ଵୈଵଶ୍ଯମ୍ ଆଯାତି ସଙ୍କଟାତ୍ ସଙ୍କଟଂ ଗତା । ଦୁଃଖାଦ୍ ଦୁଃଖେ ନିପତିତା ଵିପଦୋ ଵିପଦି ସ୍ଥିତା
ସେ ଏକ ଦୁଃଖରୁ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ବଢ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସହାୟତାକୁ ଆସେ । ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖରେ ଢୁକିଯାଏ, ଏକ ଆପଦରୁ ଅନ୍ୟ ଆପଦରେ ଅଟକି ରହିଯାଏ ।
ନାନାନର୍ଥଗଣୋପେତା ଚେଷ୍ଟାପରଵଶାଶଯା । କଷ୍ଟାତ୍ କଷ୍ଟମ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ତା ପରିତାପାନୁତାପିନୀ
ଅନେକ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ଘେରା ହୋଇ, ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର କାମନାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେ ଏକ କଷ୍ଟରୁ ଅନ୍ୟ କଷ୍ଟକୁ ଯାଏ, ମନେ ଦୁଃଖ ଓ ପଶ୍ଚାତାପରେ ପଡ଼ିଥାଏ ।
କ୍ରମାନ୍ ନଵେ ନଵେ ବନ୍ଧେ ଽଵୈଦଗ୍ଧ୍ଯଂ ସମୁପାଗତା । ଵିଚିତ୍ରବନ୍ଧନିର୍ମାଣପରା କ୍ରିମିପଦଂ ଗତା
ସେ ଦେଖିବାକୁ ନୂଆ ନୂଆ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ି, ବୁଦ୍ଧିକୁ ହରାଇଦେଉଛି । ଅଜଣା ବନ୍ଧନ ତିଆରି କରିବାରେ ମନ ଲଗାଇ, ପଶୁପାତି ଭଳି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ ।
ସର୍ଵତଶ୍ଶଙ୍କରେ ଭୀତା ପ୍ରାଣାତ୍ଯଯମ୍ ଉପାଗତା । କ୍ଷୀଣତୋଯେଵ ଶଫରୀ ଵିଵର୍ତନପରାଯଣା
ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଭୟ ଓ ଆପଦରେ ଆତଙ୍କିତ ହୋଇ, ସେ ଜୀବନର ଶେଷ ସୀମାକୁ ନିକଟିଯାଉଛି; ଶୁଖିଯାଉଥିବା ପାଣିରେ ଏକ ମାଛ ଯେପରି ଅଶାନ୍ତ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ସେମିତି ସେ ଅବିରତ ଅଶାନ୍ତିରେ ରହୁଛି।
ବାଲ୍ଯେ ଵିଵଶସର୍ଵାର୍ଥା ଯୌଵନେ ଚିନ୍ତଯାହୃତା । ଵାର୍ଦ୍ଧକେ ମୃତିଦୁଃଖାତ୍ତା ମୃତା କର୍ମଵଶୀକୃତା
ଶିଶୁବୟସରେ ସେ ସମସ୍ତ କାମରେ ଅସହାୟ, ଯୁବାବୟସରେ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଏ; ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କର୍ମର ଶକ୍ତିକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ।
ଜାଯତେ ଦୁଃଖଶବଲା ମ୍ରିଯତେ ଜନନୋନ୍ମୁଖୀ । କରୋତ୍ଯ୍ ଆଵେଶଵିଵଶା ନିଗିରତ୍ଯ୍ ଆର୍ତିଧାରିଣୀ
ସେ ଦୁଃଖର ଚିହ୍ନ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ମୃତ୍ୟୁରେ ପୁଣି ଜନ୍ମକୁ ମୁହାଁ ଦେଉଛି; ବାଧ୍ୟ ହୋଇ କାମ କରେ, ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ ଏବଂ ଦୁଃଖକୁ ବହନ କରେ।
ଗଚ୍ଛତି ଶ୍ରମସନ୍ତପ୍ତା ଭଵତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁଦଭଙ୍ଗୁରା । ରୋଦିତ୍ଯ୍ ଆକ୍ରାନ୍ତହୃଦଯା ପରାକ୍ରନ୍ଦତି ତାପିତା
କ୍ଲାନ୍ତିର ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ସେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଉଛି, ଜଳବୁଦ୍ବୁଡି ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭଙ୍ଗୁର; ହୃଦୟ ଭାରି ହୋଇ କାନ୍ଦେ, ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରେ।
ଅପ୍ସରାସ୍ ସ୍ଵର୍ଗନଗରେ ନାଗୀ ପାତାଲକୋଟରେ । ଅସୁରୀ ଦୈତ୍ଯଵିଵରେ ନରସ୍ତ୍ରୀ ଵସୁଧାତଲେ
ଅପ୍ସରାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗନଗରରେ ବସନ୍ତି, ନାଗିନୀମାନେ ପାତାଳର ଗଭୀର ଗୁହାରେ ରହନ୍ତି, ଅସୁରୀମାନେ ଦାୟତ୍ୟମାନଙ୍କ ଗୁହାରେ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ମଣିଷ ଜନନୀମାନେ ପୃଥିବୀର ଉପରେ ବସନ୍ତି।
ରାକ୍ଷସୀ ରାକ୍ଷସାଧାରେ ଵାନରୀ ଵନକୋଟରେ । ସିଂହୀ ଗିରୀନ୍ଦ୍ରଶିଖରେ କିନ୍ନରୀ କୁଲପର୍ଵତେ
ରାକ୍ଷସୀମାନେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନିବାସରେ ରହନ୍ତି, ବାନରୀମାନେ ଜଙ୍ଗଲର ଗୁହାରେ ବସନ୍ତି, ସିଂହୀମାନେ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ରହନ୍ତି, ଏବଂ କିନ୍ନରୀମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପାହାଡ଼ରେ ବସନ୍ତି।
ଵିଦ୍ଯାଧରୀ ଦେଵଗିରୌ ଵ୍ଯାଲୀ ଚାଵନିଗର୍ତକେ । ଲତା ତରୌ ଖଗୀ ନୀଡେ ଵୀରୁତ୍ ସାନୌ ଵନେ ମୃଗୀ
ବିଦ୍ୟାଧରୀମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ପାହାଡ଼ରେ ବସନ୍ତି, ସର୍ପକନ୍ୟାମାନେ ଭୂମିର ଗହୀର ଗଡ଼ିକୁଏ ରହନ୍ତି, ଲତା ଗଛରେ ଲଗିଥାଏ, ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଘଉଁସରେ ବସେ, ଜଡି ଛୋଟ ପାହାଡ଼ରେ ରହେ, ଏବଂ ମୃଗୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ଚରେ।
ଶେତେ ନାରାଯଣୋ ଽମ୍ଭୋଧୌ ଧ୍ଯାନୀ ବ୍ରହ୍ମପୁରେ ଽବ୍ଜଜଃ । କାନ୍ତାସଖୋ ହରଶ୍ ଶୈଲେ ସ୍ଵର୍ଗେ ସୁରଵରୋ ହରିଃ
ନାରାୟଣ ସମୁଦ୍ରରେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମାପୁରରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ହର ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସହ ପାହାଡ଼ରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସନ୍ତି।
ଦିନଂ କରୋତି ତୀକ୍ଷ୍ଣାଂଶୁର୍ ଵର୍ଷତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁଧରୋ ଜଲମ୍ । କରୋତି ରଜନୀମ୍ ଇନ୍ଦୁର୍ ଧତ୍ତେ ନୀରଂ ମହୋଦଧିଃ
ତୀବ୍ର କିରଣ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନକୁ ଆଣେ, ମେଘ ଜଳ ବର୍ଷାଏ, ଚନ୍ଦ୍ର ରାତିକୁ ଆଣେ ଏବଂ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ସବୁ ଜଳକୁ ଧରି ରଖେ।
ଋତୁଚକ୍ରଂ ପ୍ରଵହତି ସହକାଲର୍କ୍ଷମଣ୍ଡଲମ୍ । ଦିନରାତ୍ରିତଯୋଦେତି ତେଜସ୍ତିମିରତା କ୍ଵଚିତ୍
ଋତୁମାନ୍ୟ ଏବଂ ସମୟ ଏହାଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଥାଏ, ଦିନ ଓ ରାତି ଉଦୟ ହୁଏ, କେବେ ଆଲୋକ ଥାଏ, କେବେ ଅନ୍ଧାର ହୁଏ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ବୀଜରସୋଲ୍ଲାସଃ କ୍ଵଚିତ୍ ପାଷାଣମୌନିନୀ । କ୍ଵଚିନ୍ ନଦୀ ରସଵହା କ୍ଵଚିତ୍ କୁସୁମଵିସ୍ତୃତିଃ
କେଉଁଠି ବିଜରେ ରସର ଉଲ୍ଲାସ ଦେଖାଯାଏ, କେଉଁଠି ପଥର ନିରବତା ରହିଥାଏ; କେଉଁଠି ନଦୀ ଜଳ ବହାଏ, କେଉଁଠି ଫୁଲ ଖୁବ ଫୁଲିଯାଏ।
କ୍ଵଚିତ୍ ଫଲାଵଲୀପାକଃ କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ଵାଥୋ ଽନଲାଦିଭିଃ । କ୍ଵଚିଚ୍ ଛୈତ୍ଯଂ ହିମେନ୍ଦ୍ଵାଦି କ୍ଵଚିତ୍ ଖାଦି ନକିଞ୍ଚନ
କେଉଁଠି ଫଳ ଗଛରେ ଗୋଛାଗୋଛା ପକେ, କେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ କିଛି ଉବା ହୁଏ; କେଉଁଠି ହିମର ଚୂଡ଼ା ଥାଏ, କେଉଁଠି କିଛି ନାହିଁ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଉଜ୍ଜ୍ଵଲିତାକାରା କ୍ଵଚିତ୍ କୃଷ୍ଣା କ୍ଵଚିତ୍ ସିତା । କ୍ଵଚିନ୍ ନୀଲାଥ ହରିତା କ୍ଵଚିଦ୍ ଅଗ୍ନିଃ କ୍ଵଚିନ୍ ମହୀ
କେବେ ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖାଯାଏ, କେବେ କଳା, କେବେ ଧଳା; କେବେ ନୀଳ, କେବେ ହରିତ, କେବେ ଅଗ୍ନି ଭଳି, କେବେ ମାଟି ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ସର୍ଵାତ୍ମତ୍ଵାତ୍ ସର୍ଵଗତ୍ଵାତ୍ ସର୍ଵଶକ୍ତିତଯେଦ୍ଧଯା । ସର୍ଵତ୍ଵାଦ୍ ଏକରୂପୈଵ ଖାଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଚ୍ଛୈଵ ସା ପରା
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମାଲିକା; ଏହିପରି ସେ ଏକମାତ୍ର ରୂପ, ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପବିତ୍ର।
ଚିଚ୍ ଚିନୋତି ଯଥାତ୍ମାନଂ ଯେନ ଯତ୍ର ଯଥା ଯଦା । ତତ୍ ତଥାଶୁ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁରଯାଦ୍ ଵୀଚ୍ଯାଦିତା ଯଥା
ଚେତନା ଯେପରି ନିଜକୁ ଯେଉଁଠି, ଯେଉଁଠାରେ, ଯେପରି, ଯେତେବେଳେ ଗଢ଼ିନେଇଥାଏ, ସେପରି ସେ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ପାଣିରୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ।
ହଂସୀ କ୍ରୌଞ୍ଚୀ ବକୀ କାକୀ ସରସୀସାରସୀ ଵୃକୀ । ପିକୀ ବଲାକା ହରିଣୀ ଵାନରୀ କରିଣୀ ଶୁନୀ
ହଂସୀ, କୌଞ୍ଚୀ, ବକୀ, କାକୀ, ସରସୀ, ସାରସୀ, ଗୃଧ୍ରୀ, କୋକିଳା, ବଲାକା, ହରିଣୀ, ବନରୀ, ହାତୀଣୀ, କୁକୁରୀ—