ନ ହସ୍ତପାଦଚଲନଂ ନ ଦେଶାନ୍ତରସଙ୍ଗମଃ । କ୍ଲେଶାତିଶଯସାଧ୍ଯୋ ଵା ନ ତୀର୍ଥାଯତନାଶ୍ରଯଃ
ହାତ ପାଉଁ ଚଲାଇବା, ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଯିବା, ଅତିରିକ୍ତ କଷ୍ଟ ସହିବା କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା—ଏଠି କିଛି ଦରକାର ନାହିଁ।
ପୁରୁଷାର୍ଥୈକସାଧ୍ଯେନ ଵାସନୈକାର୍ଥକର୍ମଣା । କେଵଲଂ ତନ୍ ମନୋମାତ୍ରଜଯେନାସାଦ୍ଯତେ ପଦମ୍
ମନକୁ ଜିତିବା ଦ୍ୱାରା, ମାନବ ଜୀବନର ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ କାମ କରିବା ମାଧ୍ୟମରେ, ସେଇ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ।
ଵିଵେକମାତ୍ରସାଧ୍ଯଂ ତଦ୍ଵିଚାରୈକାନ୍ତନିଶ୍ଚଯମ୍ । ତ୍ଯଜତା ଦୁଃଖଜାଲାନି ନରେଣ ତଦ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
ବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ଏକାଗ୍ର ଚିନ୍ତା ଓ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ମାଧ୍ୟମରେ, ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ଦୁଃଖର ଜାଳକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେଠିଏ ସେ ଦଶାକୁ ପାଇଥାଏ।
ସୁଖସେଵ୍ଯାସନସ୍ଥେନ ତଦ୍ ଵିଚାରଯତା ସ୍ଵଯମ୍ । ନ ଶୋଚ୍ଯତେ ପଦଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନ ଚ ଭୂଯୋ ଽଭିଜାଯତେ
ସୁବିଧାଜନକ ଆସନରେ ବସି, ନିଜେ ଏହି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ, ସେ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ; ଏହାକୁ ପାଇଲେ ଆଉ କେବେ ଶୋକ କରିବାକୁ ପଡ଼େନାହିଁ, ନାହିଁ ଆଉ ଜନ୍ମ ହୁଏ।
ତତ୍ ସମସ୍ତସୁଖାସାରସୀମାନ୍ତଂ ସାଧଵୋ ଵିଦୁଃ । ତଦ୍ ଅନୁତ୍ତମନିଷ୍ଷ୍ଯନ୍ଦଂ ପରମ୍ ଆହୂ ରସାଯନମ୍
ସମସ୍ତ ସୁଖର ସାର ଯେଉଁଠାରେ ସେଷ ହୁଏ, ଜଣେ ମହାନ ମନୁଷ୍ୟ ତାହାକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ସେହି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଧାରାକୁ ସେମାନେ ପରମ ରସାୟନ ବୋଲି କହନ୍ତି।
କ୍ଷଯିତ୍ଵାତ୍ ସର୍ଵଭାଵାନାଂ ସ୍ଵର୍ଗମାନୁଷ୍ଯଯୋର୍ ଦ୍ଵଯୋଃ । ସୁଖଂ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ସଲିଲଂ ମୃଗତୃଷ୍ଣାସ୍ଵ୍ ଇଵୈତଯୋଃ
ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଇଁଠିରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଦଶା ଅସ୍ଥାୟୀ ଥିବାରୁ, ଏହି ଦୁଇଁଠିରେ ସତ୍ୟ ସୁଖ କେବେ ମିଳେନାହିଁ—ଯେପରି ମୃଗମରୀଚିକାରେ ପାଣି ନଥାଏ।
ଅତୋ ମନୋଜଯଶ୍ ଚିନ୍ତ୍ଯଶ୍ ଶମସ୍ ସନ୍ତୋଷସାଧନଃ । ଅନନ୍ତଶମସମ୍ଭୋଗସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଆନନ୍ଦ ଆପ୍ଯତେ
ଏହି କାରଣରୁ ମନକୁ ଜିତିବା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଶାନ୍ତି ଓ ସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ। ଅନନ୍ତ ଶାନ୍ତିର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଲେ ପ୍ରକୃତ ସୁଖ ମିଳେ।
ଜୀଵତା ଗଚ୍ଛତା ଚୈଵ ଭ୍ରମତା ପତତା ତଥା । ରକ୍ଷସା ଦାନଵେନାପି ଦେଵେନ ପୁରୁଷେଣ ଵା
ଜୀବନ୍ତ, ଚଳିତ, ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା କିମ୍ବା ପତିତ ଯେଉଁ କିଏ ହେଉନାହିଁ—ରାକ୍ଷସ, ଦାନବ, ଦେବତା କିମ୍ବା ମନୁଷ୍ୟ—
ମନଃପ୍ରଶମନୋଦ୍ଭୂତଂ ତତ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ପରମଂ ସୁଖମ୍ । ଵିକାସିଶମପୁଷ୍ପସ୍ଯ ଵିଵେକୋଚ୍ଚତରୋଃ ଫଲମ୍
ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଖ ମିଳେ, ସେହି ସୁଖ ପାଇଲେ ବୁଦ୍ଧିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଫଳ ମିଳେ, ଯେପରି ଶାନ୍ତିର ପୁଷ୍ପ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲିଥିବା ବେଳେ ତାହାର ଫଳ ମିଳେ।
ଵ୍ଯଵହାରପରେଣାପି କାର୍ଯଵୃନ୍ଦମ୍ ଅଚିନ୍ଵତା । ଭାନୁନେଵାମ୍ବରସ୍ଥେନ ନୋଜ୍ଝ୍ଯତେ ନ ଚ ଵାଞ୍ଛ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଦୈନିକ କାମକାଜ କରୁଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ କାମ ଚାହିଁନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରେ ଯେପରି ଅସ୍ଥିର ନୁହେଁ, ତେଣୁ ସେମାନେ କାହାରୁ ବି ତ୍ୟାଗ ନ କରନ୍ତି, ନ କିଛି ଆଶା କରନ୍ତି।
ମନଃ ପ୍ରଶାନ୍ତମ୍ ଅତ୍ଯଚ୍ଛଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ଗତଵିଭ୍ରମମ୍ । ଅନୀହଂ ଵିଗତାଭୀଷ୍ଟଂ ନାଭିଵାଞ୍ଛତି ନୋଜ୍ଝତି
ଯେଉଁ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ, ସ୍ପଷ୍ଟ, ବିଶ୍ରାନ୍ତ ଏବଂ ଭ୍ରମ ହୀନ, ଯାହାର କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ସେ ମନ କିଛି ଚାହେ ନାହିଁ, କିଛି ତ୍ୟାଗ କରେ ନାହିଁ।
ମୋକ୍ଷଦ୍ଵାରେ ଦ୍ଵାରପାଲାନ୍ ଇମାଞ୍ ଶୃଣୁ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଯେଷାମ୍ ଏକତମାସକ୍ତ୍ଯା ମୋକ୍ଷଦ୍ଵାରେ ପ୍ରଵିଶ୍ଯତେ
ମୋକ୍ଷର ଦ୍ୱାରରେ ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଶୁଣ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଠି ଏକଙ୍କ ସହିତ ଆସକ୍ତି ହୁଏ, ସେଠାରୁ ମୋକ୍ଷ ଦ୍ୱାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରାଯାଏ।
ଦୁଃଖଦୋଷଦଶା ଦୀର୍ଘା ସଂସାରମରୁମଣ୍ଡଲୀ । ଜନ୍ତୋଶ୍ ଶୀତଲତାମ୍ ଏତି ଶୀତଲେନ ଶମାମ୍ବୁନା
ଏହି ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଓ ଦୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସାରର ମରୁଭୂମି, ଶାନ୍ତିର ଶୀତଳ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ପାଇଁ ଶୀତଳ ଓ ସୁଖଦାୟକ ହୋଇଯାଏ।
ଶମେନାସାଦ୍ଯତେ ଶ୍ରେଯଶ୍ ଶମୋ ହି ପରମଂ ପଦମ୍ । ଶମଶ୍ ଶିଵଂ ଶମଶ୍ ଶାନ୍ତିଶ୍ ଶମୋ ଭ୍ରାନ୍ତିନିଵାରଣମ୍
ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ ହୁଏ; କାରଣ ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା—ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ମଙ୍ଗଳ, ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ସମାଧାନ, ଶାନ୍ତି ଭ୍ରମକୁ ଦୂର କରେ।
ପୁଂସଃ ପ୍ରଶମତୃପ୍ତସ୍ଯ ଶୀତଲାଚ୍ଛତରାତ୍ମନଃ । ଶମତୋଷିତଚିତ୍ତସ୍ଯ ଶତ୍ରୁର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତି ମିତ୍ରତାମ୍
ଯିଏ ଶାନ୍ତିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଯାହାର ମନ ଶୀତଳ ଓ ପବିତ୍ର, ଯିଏ ଶାନ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ—ସେଠାରେ ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧୁ ହୋଇଯାଏ।
ଶମଚନ୍ଦ୍ରମସା ଯେଷାମ୍ ଆଶଯସ୍ ସମଲଙ୍କୃତଃ । କ୍ଷୀରାବ୍ଧୀନାମ୍ ଇଵୋଦେତି ତେଷାଂ ପରମଶୁଦ୍ଧତା
ଯେଉଁମାନେ ଶାନ୍ତିର ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମନକୁ ଶୋଭିତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଦୁଧର ସାଗରରୁ ଉଠୁଥିବା ପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପବିତ୍ରତା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ହୃତ୍କୁଶେଶଯକୋଶେଷୁ ଯେଷାଂ ଶମକୁଶେଶଯମ୍ । ସତାଂ ଵିକସିତଂ ତେ ହି ଦ୍ଵିହୃତ୍ପଦ୍ମାସ୍ ସମା ହରେଃ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ହୃଦୟ କମଳପରି ଶାନ୍ତିର ମାଧୁରୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଖୋଲିଯାଇଛି, ସେମାନେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହରିଙ୍କ ଦୁଇଟି ହୃଦୟକମଳ ପରି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଶମଶ୍ରୀଶ୍ ଶୋଭତେ ଯେଷାଂ ମୁଖେନ୍ଦାଵ୍ ଅକଲଙ୍କିତେ । ତେ ଽମୀ କୁଲେନ୍ଦଵୋ ଵନ୍ଦ୍ଯାସ୍ ସୌନ୍ଦର୍ଯଵିଜିତେନ୍ଦଵଃ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମୁହଁ ନିର୍ମଳ ଓ ଶାନ୍ତିର ଶୋଭାରେ ଆଲୋକିତ, ସେମାନେ ନିଜ ବଂଶର ମହାନ ମଣିଷ ଓ ସମ୍ମାନର୍ହ, ସେମାନେ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯୋଦରଵର୍ତିନ୍ଯୋ ନାନନ୍ଦାଯ ତଥା ଶ୍ରିଯଃ । ସାମ୍ରାଜ୍ଯସମ୍ପତ୍ପ୍ରତିମା ଯଥା ଶମଵିଭୂତଯଃ
ତିନି ଲୋକର ହୃଦୟରେ ଯେଉଁ ଶାନ୍ତିର ମହିମା ବସିଛି, ସେଠାରେ ଏହି ମହିମା କେବଳ ଭୋଗର ଲାଗି ନୁହେଁ, ଏହା ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଧନସମ୍ପଦ ପରି ଅମୂଲ୍ୟ।
ଯାନି ଦୁଃଖାନି ଯାସ୍ ତୃଷ୍ଣା ଦୁସ୍ସହା ଯେ ଦୁରାଧଯଃ । ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଶାନ୍ତଚେତସ୍ସୁ ତମୋ ଽର୍କେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ନଶ୍ଯତି
ଯେଉଁମାନେ ଶାନ୍ତ ମନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ, ତୃଷ୍ଣା ଓ ଅସହ୍ୟ କଷ୍ଟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଗରେ ଅନ୍ଧକାର ଯେପରି ହରାଯାଏ, ସେପରି ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ମନୋ ହି ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପ୍ରସାଦମ୍ ଅନୁଗଚ୍ଛତି । ନ ତଥେନ୍ଦୌ ଯଥା ଶାନ୍ତେ ଜନେ ଜନିତକୌତୁକମ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତିର ପଛରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଚାଲିଯାଏ; ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଶାନ୍ତ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଯେପରି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସେପରି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଶମଶାଲିନି ସୌହାର୍ଦଵତି ସର୍ଵେଷୁ ଜନ୍ତୁଷୁ । ସୁଜନେ ପରମଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ପ୍ରସୀଦତି
ଯିଏ ସ୍ୱଭାବରେ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ସଦଭାବ ରଖେ, ସେଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଉଦିତ ହୁଏ।
ମାତରୀଵ ପରଂ ଯାନ୍ତି ଵିଷମାଣି ମୃଦୂନି ଚ । ଵିଶ୍ଵାସମ୍ ଇହ ଭୂତାନି ସର୍ଵାଣି ଶମଶାଲିନି
ମାଆଁଙ୍କ ପାଖରେ ଯେପରି କଠୋର କିମ୍ବା ମୃଦୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭରସା ରଖନ୍ତି, ସେପରି ଶାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ସମସ୍ତେ ଭରସା କରନ୍ତି।
ନ ରସାଯନପାନେନ ନ ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯାଲିଙ୍ଗନେନ ଚ । ତଥା ସୁଖମ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ଶମେନାନ୍ତର୍ ଯଥା ଜନଃ
ଅମୃତ ପିଇଲେ କିମ୍ବା ଧନ-ସମ୍ପଦ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ମନର ଶାନ୍ତି ଯେପରି ସୁଖ ଦେଉଛି, ସେପରି ସୁଖ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଇପାରେ ନାହିଁ।
ସର୍ଵାଧିଵ୍ଯାଧିଵଲିତଂ କ୍ରାନ୍ତଂ ତୃଷ୍ଣାଵରତ୍ରଯା । ମନଶ୍ ଶମାମୃତାସେକୈସ୍ ସମାଶ୍ଵାସଯ ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଯେଉଁ ମନ ନାନା ପ୍ରକାର ରୋଗ ଓ ଆସକ୍ତିର ଜଞ୍ଜାଳରେ ବନ୍ଧା, ସେହି ମନକୁ ଶାନ୍ତିର ଅମୃତ ଧାରାରେ ଶାନ୍ତ କର।
ଯତ୍ କରୋଷି ଯଦ୍ ଅଶ୍ନାସି ଶମଶୀତଲଯା ଧିଯା । ତତ୍ ତେ ଽତିସ୍ଵଦତେ ସ୍ଵାଦୁ ନେତରତ୍ ତାତ ମାନସେ
ପୁଆ, ତୁମେ ଯାହା କର, ଯାହା ଖାଅ, ଯଦି ଶାନ୍ତ ମନେ କର, ସେଇ କାମ ତୁମ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ମଧୁର ଲାଗେ, ଅନ୍ୟଥା ମନରେ ସେ ମଧୁର ହୁଏନା।
ଶମାମୃତରସସ୍ନାତଂ ମନୋ ଯାମ୍ ଏତି ନିର୍ଵୃତିମ୍ । ଛିନ୍ନାନ୍ଯ୍ ଅପି ତଯାଙ୍ଗାନି ମନ୍ଯେ ରୋହନ୍ତି ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଯେତେବେଳେ ମନ ଶାନ୍ତିର ଅମୃତରେ ନିହାତି ତୃପ୍ତି ପାଏ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଭାବେ, କଟାଯାଇଥିବା ଅଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁନି ଠିକ୍ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ନ ପିଶାଚା ନ ରକ୍ଷାଂସି ନ ଦୈତ୍ଯା ନ ଚ ଶତ୍ରଵଃ । ନ ଚ ଵ୍ଯାଘ୍ରଭୁଜଙ୍ଗାଦ୍ଯା ଦ୍ଵିଷନ୍ତି ଶମଶାଲିନମ୍
ପିଶାଚ, ରାକ୍ଷସ, ଦୈତ୍ୟ, ଶତ୍ରୁ, ବାଘ, ସାପ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟ କେହି ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତିରେ ରହୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସୁସନ୍ନଦ୍ଧସମସ୍ତାଙ୍ଗଂ ପ୍ରଶମାମୃତଵର୍ମଣା । ଵେଧଯନ୍ତି ନ ଦୁଃଖାନି ଶରା ଵଜ୍ରଶିଲାମ୍ ଇଵ
ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ଶାନ୍ତିର ଅମୃତ ଆବରଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରକ୍ଷିତ, ସେଠି ଦୁଃଖମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛୁଇଁପାରନ୍ତିନାହିଁ, ଯେପରି ତୀରମାନେ ହୀରା ପଥରକୁ ଭେଦିପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ନ ତଥା ରାଜତେ ରାଜାମାତ୍ଯାନ୍ତଃପୁରସଂସ୍ଥିତଃ । ସମଯା ସ୍ଵସ୍ଥଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଯଥୋପଶମଶୋଭିତଃ
ରାଜା ଯେତେବେଳେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ଚାରିପଟେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତିଏ ଯେପରି ଶାନ୍ତି ଓ ସ୍ଥିର ଆଚରଣର ଶୋଭାରେ ଅଳଙ୍କୃତ ହେଲେ ତେବେ ଏତେ ଆଲୋକିତ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।