ଯଦି ସର୍ଵଗତା ଦେଵ ଚିଦ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଏକା ତତାତ୍ମିକା । ତଦ୍ ଅଯଂ ଚେତତି ସ୍ଫାରମ୍ ଅଯଂ ଚୈଵ ନ ଚେତତି
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯଦି ଚେତନା ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଏବଂ ଏକ ମାତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱର ହୋଇଥାଏ, ତେବେ କାହିଁକି କେହି ଜଣେ ଚେତନ ଦେଖାଯାନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଅଚେତନ ଦେଖାଯାନ୍ତି?
ଅଯଂ ଚିଦ୍ଵାନ୍ ପୁରା ଭୂତ୍ଵା ଚିଦ୍ଧୀନସ୍ ସମ୍ପ୍ରତି ସ୍ଥିତଃ । ଇତୀଯଂ କଲ୍ପନା ଲୋକେ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାନୁଭଵା କଥମ୍
ଏହି ଜଣେ ପୂର୍ବେ ଚେତନ ଥିଲେ, ଏବେ ଚେତନା ହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି—ଏପରି ଭାବନା ଲୋକରେ କିପରି ସିଧାସଳଖ ଅନୁଭବ ଉପରେ ଆଧାରିତ ହୋଇପାରିବ?
ଶୃଣ୍ଵ୍ ଏତଦ୍ ଅଖିଲଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଯଥାପୃଷ୍ଟମ୍ ଵଦାମି ତେ । ମହାନ୍ ଅଯଂ କୃତଃ ପ୍ରଶ୍ନସ୍ ତ୍ଵଯା ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵର
ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ତୁମେ ଯେପରି ପଚାରିଛ, ସେଇପରି ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣ। ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଖୁବ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଚିଦ୍ ଅସ୍ତି ଦ୍ଵିଶରୀରେହ ସର୍ଵଭୂତମଯାତ୍ମିକା । ଚେତ୍ଯୋନ୍ମୁଖାତ୍ମିକୈକା ତୁ ନିର୍ଵିକଲ୍ପା ପରା ସ୍ମୃତା
ଏଠାରେ ଦୁଇଟି ଦେହରେ ଚେତନା ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଆବୃତ କରିଛି। ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ବସ୍ତୁ ଦିଗକୁ ଅନୁମୁଖୀ, ସେଇ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ପରା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପବଦ୍ଧାତ୍ମୈଵାନ୍ତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଅନ୍ଯେଵ ସଂସ୍ଥିତା । ସଙ୍କଲ୍ପିତେତରଵରା ଦୌଶ୍ଶୀଲ୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀ ଯଥା ଗତା
ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭାବନାରେ ବନ୍ଧା ଆତ୍ମା ନିଜେ ଅନ୍ତରେ ଏକାକି ଅବିଚଳ ରହେ, ଯେପରି ଜଣେ ଜୀବନୀ ନିଜ ମନର ଅନ୍ୟ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଉତ୍ତମତା ହରାଇଥାଏ ।
ସ ଏଵ ହି ପୁମାନ୍ କୋପାଦ୍ ଯଥେହାନ୍ଯ ଇଵ କ୍ଷଣାତ୍ । ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଵିକଲ୍ପାଙ୍କା ଚିତ୍ ସ୍ଵରୂପାନ୍ଯତାଂ ଗତା
ଏହି ପୁରୁଷ ରୋଷରେ ଏକ ମହୁର୍ତ୍ତରେ ଅନ୍ୟ ଜଣା ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଭାବନା ଲାଗିଲେ ଚେତନା ନିଜ ଗୁଣ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରେ ।
ଵିକଲ୍ପକଲିତା ବ୍ରହ୍ମଂଶ୍ ଚିତ୍ ସ୍ଵରୂପପରିଚ୍ଯୁତା । ଜାଡ୍ଯଂ କ୍ରମାଦ୍ ଭାଵଯନ୍ତୀ ପ୍ରଯାତି କଲନାପଦମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଭାବନାରେ ଭରିଯାଏ ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଦୂର ହୁଏ, ସେ ଦେହୀ ଦେଖିବାକୁ ମନ୍ଦ ହୁଏ ଏବଂ ଦୀରେ-ଦୀରେ କଳ୍ପନାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ ।
ଚିତ୍ ସ୍ଵଯଂ ଚେତ୍ଯତାମ୍ ଏତି ସାକାଶପରମାଣୁତାମ୍ । ଶବ୍ଦବୀଜାତ୍ମିକାଂ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଵାତତନ୍ମାତ୍ରଭାଵନୀମ୍
ଚେତନା ନିଜେ ଜଣା ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ସେ ଏତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୁଏ ଯେ ଏକ ଅଣୁ ପରି ହୁଏ, ପରେ ଶବ୍ଦର ମୂଳ ଭାବରେ ଥାଇ, ବାୟୁର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଭାବିଥାଏ ।
ଦେଶକାଲଵିଭାଗା ତୁ ତନ୍ମାତ୍ରଵଲିତା କ୍ରମାତ୍ । ଜୀଵୋ ଭୂତ୍ଵା ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ବୁଦ୍ଧିଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଅହଂ ମନଃ
ଦେଶ ଓ କାଳର ଭିନ୍ନତା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅନୁକ୍ରମେ ଘଟିଥାଏ । ପ୍ରଥମେ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାପରେ ବୁଦ୍ଧି, ଏହା ପରେ ଅହଂକାର, ଏବଂ ସେଉଁଠାରୁ ମନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ।
ମନସ୍ତ୍ଵଂ ସମୁପାଯାତା ସଂସାରମ୍ ଅଵଲମ୍ବତେ । ଚଣ୍ଡାଲୋ ଽସ୍ମୀତି ମନନାଚ୍ ଚଣ୍ଡାଲତ୍ଵମ୍ ଇଵ ଦ୍ଵିଜଃ
ମନ ହେବା ସହିତ ଜୀବ ସଂସାରରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହୁଏ । ଯେପରି ଜଣେ ଦ୍ୱିଜ, 'ମୁଁ ଚଣ୍ଡାଳ' ବୋଲି ଭାବିଲେ, ସେ ଚଣ୍ଡାଳ ଭଳି ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ଘଟେ ।
ସଙ୍କଲ୍ପିତାପ୍ରବୋଧେନ ଜାଡ୍ଯାଚ୍ ଚିତ୍ ସ୍ଵପ୍ରବୋଧିନୀ । ଶବଲଂ ରୂପମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ସଙ୍କଲ୍ପାନ୍ ଯାତ୍ଯ୍ ଅନାରତମ୍
କଳ୍ପିତ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ନିଜର ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚେତନା ଅନେକ ପ୍ରକାର ରୂପ ଧାରଣ କରେ ଏବଂ ସେ ସବୁ କଳ୍ପନାରେ ଅବିରତ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରେ ।
ଅନନ୍ତସଙ୍କଲ୍ପମଯୀ ଜାଡ୍ଯସଙ୍କଲ୍ପପୀଵରୀ । ଚିଜ୍ ଜାଡ୍ଯାଦ୍ ଦେହମ୍ ଆଯାତି ପଯଃ ପାଷାଣତାମ୍ ଇଵ
ଅନେକ କଳ୍ପନାରେ ଗଢ଼ା ଏହି ଚେତନା, ଅଜ୍ଞାନର କଳ୍ପନାରେ ଭରିଯାଇ, ଜେପରି ପାଣି ପାଥର ହୁଏ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଧାରଣ କରେ ।
ତତଶ୍ ଚିତ୍ତମନୋମୋହମାଯେତି ଵିହିତାଭିଧା । ଜାଡ୍ଯଂ ନିପୁଣମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ସଂସାରେ ଜାଯତେ ମୁନେ
ଏହାପରେ, ମୁନିବର, ଯେଉଁ ଚିତ୍ତ ଓ ମନର ଭ୍ରମ ଥାଏ, ସେ ଜଡତାକୁ ଆଧାର କରି ସଂସାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ମୋହସାତ୍ମ୍ଯମ୍ ଉପାଯାତା ତୃଷ୍ଣାନିଗଡପୀଡିତା । କାମକୋପଭଯୋପେତା ଭାଵାଭାଵାତିପାତିନୀ
ଭ୍ରମର ସ୍ୱଭାବକୁ ପାଇ, ତୃଷ୍ଣାର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ ଓ ଭୟ ସହିତ, ଏହା ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତିର ଚରମ ସୀମାକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ।
ତ୍ଯକ୍ତାନନ୍ତନିଜାଭୋଗା ଵ୍ଯଵଚ୍ଛେଦଵିକାରିଣୀ । ଦୁଃଖଦାଵାନଲାତପ୍ତା ଶୋକାଶନିକୃଶାଶଯା
ଅନେକ ନିଜ ଭୋଗକୁ ଛାଡ଼ି, ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ହୋଇ, ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ି, ଶୋକର ଆଘାତରେ ମନ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ।
ଇଯମ୍ ଅସ୍ମୀତି ଭାଵେନ ଶୂନ୍ଯେନ ଵିକଲୀକୃତା । ଭେଦମାତ୍ରଗୃହୀତାସ୍ଥା ପରଂ ଦୈନ୍ଯମ୍ ଉପାଗତା
‘ମୁଁ ଏହି’ ବୋଧର ଶୂନ୍ୟ ଭାବରେ, ଏହା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, କେବଳ ଭିନ୍ନତାକୁ ଧରି ରହି, ସର୍ବାଙ୍ଗୀଣ ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ମଗ୍ନା ମୋହମହାପଙ୍କେ ପଙ୍କେ ଜୀର୍ଣେଵ ଦନ୍ତିନୀ । ଭାଵାଭାଵଲତାଦୋଲାପରିଲୋଲଶରୀରକା
ମହାଭ୍ରମର ଦଳିଆ କାଦିରେ ଡୁବିଯାଇଛି, ଯେପରିକି ଜରା ହାତୀ କାଦିରେ ଫସିଯାଏ, ଏହାର ଦେହ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱର ଲତାରେ ଦୋଳିଉଛି।
ଅସାରାଵରସଂସାରଵିକାରଵ୍ଯଵହାରିଣୀ । ତାପୋପତପ୍ତହୃଦଯା ରାଗରୋଗାନୁସାରିଣୀ
ଏହା ନିରର୍ଥକ ଓ ରସହୀନ ସଂସାରର ରୂପାନ୍ତରରେ ଲିନ, ଏହାର ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ପୋଡ଼ିଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହା କାମ ରୋଗ ପଛରେ ଚାଲିଯାଉଛି।
ନିଜଯୂଥପରିଭ୍ରଷ୍ଟା ମୃଗୀଵାଵଶତାଂ ଗତା । ଆଵିର୍ଭାଵୋଦିତାକାରା ତିରୋଭାଵେ ଽସ୍ତମ୍ ଆଗତା
ନିଜ ଦଳରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ମୃଗୀ ପରି ଅସହାୟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ, ଏହା ଉଦୟ ସମୟରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ ଏବଂ ଲୟ ସମୟରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପୋପଯାତାସୁ ଭୀତା ସମ୍ଭ୍ରମଦୃଷ୍ଟିଷୁ । ପଲାଯତେ ଽପ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯାସୁ ଵେତାଲୀଷ୍ଵ୍ ଇଵ ବାଲିକା
ନିଜ ଭାବନାରେ ଆସି, ଭୟଭୀତ ଓ ଭ୍ରମିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଏହା ଅସତ୍ୟ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ପଳାଇଯାଏ, ଯେପରି ଛୋଟିଏ ଝିଅ ଭୂତକୁ ଦେଖି ଡରେ ପଳାଏ।
ଉଷ୍ଟ୍ରୀଵ ମଧୁନୋ ବିନ୍ଦୁଂ ଵାଞ୍ଛତେ ଭାଵିତଂ ସୁଖମ୍ । ଅଵାନ୍ତରପରିଭ୍ରଷ୍ଟା ଦୋଷାଦ୍ ଦୋଷଂ ପତତ୍ଯ୍ ଅଧଃ
ଏକ ଉଷ୍ଟ୍ରୀ ଯେପରି ଜଳର ଏକ ଫୋଟା ପାଇଁ ଆତୁର ହୁଏ, ସେପରି କଳ୍ପିତ ସୁଖ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ । ଭିତରରୁ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଏକ ଦୋଷରୁ ଅନ୍ୟ ଦୋଷକୁ ଲୁହୁଁ ଲୁହୁଁ ଗଡ଼ିଯାଏ ।
ପରଂ ଵୈଵଶ୍ଯମ୍ ଆଯାତି ସଙ୍କଟାତ୍ ସଙ୍କଟଂ ଗତା । ଦୁଃଖାଦ୍ ଦୁଃଖେ ନିପତିତା ଵିପଦୋ ଵିପଦି ସ୍ଥିତା
ସେ ଏକ ଦୁଃଖରୁ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ବଢ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସହାୟତାକୁ ଆସେ । ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖରେ ଢୁକିଯାଏ, ଏକ ଆପଦରୁ ଅନ୍ୟ ଆପଦରେ ଅଟକି ରହିଯାଏ ।
ନାନାନର୍ଥଗଣୋପେତା ଚେଷ୍ଟାପରଵଶାଶଯା । କଷ୍ଟାତ୍ କଷ୍ଟମ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ତା ପରିତାପାନୁତାପିନୀ
ଅନେକ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ଘେରା ହୋଇ, ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର କାମନାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେ ଏକ କଷ୍ଟରୁ ଅନ୍ୟ କଷ୍ଟକୁ ଯାଏ, ମନେ ଦୁଃଖ ଓ ପଶ୍ଚାତାପରେ ପଡ଼ିଥାଏ ।
କ୍ରମାନ୍ ନଵେ ନଵେ ବନ୍ଧେ ଽଵୈଦଗ୍ଧ୍ଯଂ ସମୁପାଗତା । ଵିଚିତ୍ରବନ୍ଧନିର୍ମାଣପରା କ୍ରିମିପଦଂ ଗତା
ସେ ଦେଖିବାକୁ ନୂଆ ନୂଆ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ି, ବୁଦ୍ଧିକୁ ହରାଇଦେଉଛି । ଅଜଣା ବନ୍ଧନ ତିଆରି କରିବାରେ ମନ ଲଗାଇ, ପଶୁପାତି ଭଳି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ ।
ସର୍ଵତଶ୍ଶଙ୍କରେ ଭୀତା ପ୍ରାଣାତ୍ଯଯମ୍ ଉପାଗତା । କ୍ଷୀଣତୋଯେଵ ଶଫରୀ ଵିଵର୍ତନପରାଯଣା
ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଭୟ ଓ ଆପଦରେ ଆତଙ୍କିତ ହୋଇ, ସେ ଜୀବନର ଶେଷ ସୀମାକୁ ନିକଟିଯାଉଛି; ଶୁଖିଯାଉଥିବା ପାଣିରେ ଏକ ମାଛ ଯେପରି ଅଶାନ୍ତ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ସେମିତି ସେ ଅବିରତ ଅଶାନ୍ତିରେ ରହୁଛି।
ବାଲ୍ଯେ ଵିଵଶସର୍ଵାର୍ଥା ଯୌଵନେ ଚିନ୍ତଯାହୃତା । ଵାର୍ଦ୍ଧକେ ମୃତିଦୁଃଖାତ୍ତା ମୃତା କର୍ମଵଶୀକୃତା
ଶିଶୁବୟସରେ ସେ ସମସ୍ତ କାମରେ ଅସହାୟ, ଯୁବାବୟସରେ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଏ; ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କର୍ମର ଶକ୍ତିକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ।
ଜାଯତେ ଦୁଃଖଶବଲା ମ୍ରିଯତେ ଜନନୋନ୍ମୁଖୀ । କରୋତ୍ଯ୍ ଆଵେଶଵିଵଶା ନିଗିରତ୍ଯ୍ ଆର୍ତିଧାରିଣୀ
ସେ ଦୁଃଖର ଚିହ୍ନ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ମୃତ୍ୟୁରେ ପୁଣି ଜନ୍ମକୁ ମୁହାଁ ଦେଉଛି; ବାଧ୍ୟ ହୋଇ କାମ କରେ, ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ ଏବଂ ଦୁଃଖକୁ ବହନ କରେ।
ଗଚ୍ଛତି ଶ୍ରମସନ୍ତପ୍ତା ଭଵତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁଦଭଙ୍ଗୁରା । ରୋଦିତ୍ଯ୍ ଆକ୍ରାନ୍ତହୃଦଯା ପରାକ୍ରନ୍ଦତି ତାପିତା
କ୍ଲାନ୍ତିର ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ସେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଉଛି, ଜଳବୁଦ୍ବୁଡି ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭଙ୍ଗୁର; ହୃଦୟ ଭାରି ହୋଇ କାନ୍ଦେ, ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରେ।
ଅପ୍ସରାସ୍ ସ୍ଵର୍ଗନଗରେ ନାଗୀ ପାତାଲକୋଟରେ । ଅସୁରୀ ଦୈତ୍ଯଵିଵରେ ନରସ୍ତ୍ରୀ ଵସୁଧାତଲେ
ଅପ୍ସରାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗନଗରରେ ବସନ୍ତି, ନାଗିନୀମାନେ ପାତାଳର ଗଭୀର ଗୁହାରେ ରହନ୍ତି, ଅସୁରୀମାନେ ଦାୟତ୍ୟମାନଙ୍କ ଗୁହାରେ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ମଣିଷ ଜନନୀମାନେ ପୃଥିବୀର ଉପରେ ବସନ୍ତି।
ରାକ୍ଷସୀ ରାକ୍ଷସାଧାରେ ଵାନରୀ ଵନକୋଟରେ । ସିଂହୀ ଗିରୀନ୍ଦ୍ରଶିଖରେ କିନ୍ନରୀ କୁଲପର୍ଵତେ
ରାକ୍ଷସୀମାନେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନିବାସରେ ରହନ୍ତି, ବାନରୀମାନେ ଜଙ୍ଗଲର ଗୁହାରେ ବସନ୍ତି, ସିଂହୀମାନେ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ରହନ୍ତି, ଏବଂ କିନ୍ନରୀମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପାହାଡ଼ରେ ବସନ୍ତି।